Qazaqtyng dәstýrli etnografiyasyna qarasam ertede qazaq әielderi qorlyq, joqshylyq janyna tiygende «Shúnaq Qúday», «Púshyq Qúday» dep qúdayyn jerden alyp, jerge salyp jatady deydi. Ol zamanda әr ýide aghashtan jasalghan Bap Tәniri túrady, púshyghy, shúnaghy sol.

Bizding analarymyz da jayshylyqta ýndemegenimen reti kelse tilinen tartynbaushy edi. Arqa jerinde kýzdi kýnderi keyde aptalap tolassyz janbyr jauatyn uaqyt bolady. Býkil sharua qalady, qanshama beynetpen jinaghan shóp su bolady, ýiding tóbesinen su aghady (shatyrdy bertin qúrdy әkemiz). Sheshemiz, ózi ataqty Aqshal biradardyng qyzy, ondayda aspangha qarap «Týbing tesilip ketti me?» dep jogharydaghy qúdayyna aibat shegip qoyady.

Tanakózding jazghanyn da biz osy kontekste qabyldaymyz. Namysy bar el bolsaq, osynday sózderden keyin oyansaq, qayrattansaq bolar edi. Úrlyqty, jaramsaqtyqty, jalqaulyqty qoysaq bolar edi.

***

Endi osyghan baylanysty Mәshhýrding bir әngimesi esime týsip otyr, ol «Músabek kóterilisi»:

«Aq jalau barda malym bar deme, Ghazireyil barda janym bar deme!» dep, maqal bolghan osy aitylghan Búhara, Qoqan handarynyng zamany edi. Sonda búlardyng ózine qaraghan kóshpeli júrtqa qylatúghyn isi zeketshi shygharyp, zeket aldyrushy edi. Sonda qazaqtyng qyzynan da zeket aldy. Búlar: «Mal esebinde kýieuge berip, qansha mal alady», - dep, jolyn tosyp túryp, malyn shúbyrtyp sanap, sol kóshken auylda qansha boyjetken qyz bar, sony qúrttay sanap, qalyng maly «qyryq jeti mal» - dep, sol eseppen qyzdan zeket ala bastaghan son, qazaq boyjetken qyzgha qatyn kiyimin kiygizip, múny zeketshiler bilip: «Qatyn ekenin, qyz ekenin emsheginen tanimyz!»- dep, jaulyqty әiel kórinse, emshegin ústap, bayqap ótkizetúghyn boldy.

Keshe Qonyrat degen elde – «Kóktinúly Sapaq» - atanghan kisi boldy. Sonyng inisi Músabek dathanyng at arqasyna mingen kýninde Qonyrat degen elding kóshin shúbyrtyp sanap, әlgi aitylghan retti isti zeketshiler qylyp týrghanda, týie jetektegen bir bәibishe qatyn Mýsabekke ýrysty:

- Ay, sen, jaman Músabek bi, sen beri kel!- deydi.

Bastapqy hannyng týsynda,

Arghymaq mindik noqtalap,

Songhy hannyng týsynda

Shәrke bir kiydik soqtalap! - degen osy eken-au! Keshe sening aghang Sapaq ýiinde otyryp, Býhara men Qoqannyng hanyna aitqanyn qyldyrushy edi. Sonyng shyqqan jerinen sen de shyqtyng ghoy! Sening týsynda kórgen kýnimiz mynau bolsa, qartayghan kýnimizde qyz-kelinshek ornynda bolyp, qýryp, sualyp qalghan emshegimizdi әr sartqa bir uqalatyp qoyghanyn! Seni tapqan qatyn it te: «Úl taptym!» - dep, quandy-au! Býitip auyrtyp tapqan artymnyng sadaghasy ket!» - dep, bәibishe atyn sangha bir úryp, jónele bergende, Músabekte es qalmady, ajar, týr qalmady. Esi shyghyp ketti, ýstindegi kiyimin dal-dal qylyp, júlyp-júlyp tastady da:

- Al, bozbala, bir kýn tuyppyz, bir kýn ólippiz! Ólgen ólgen jerde, qalghan qalghan jerde! – dep, Qoqannyng Aq jalau әskeri men zeketshisine qarsy bas qoydy. «Sonan song qaytyp qazaq ishine zeketshi shyghuyn qoydy. Pәli, bәibishege de raqmet, Músabekke de raqmet! Bәibishege qalay raqmet aitsa da, aitugha túrarlyq, Músabekting qolynan ashulansa, osynday is kelerligin bilip úrysqandyghyna!»

***

Osy әnimege Mәshhýr mynaday qosymsha-tәpsir qosqan eken: «Ótip ketken ertegini sóilep jatqanym, «Bir sózdi aitpay, bir sóz eske týspeydi»- dep, etimnen ótip, sýiegime jetkendikten, zamanymda kisisin tauyp, úrysarlyq beybishening joqtyghyna, Músabektey jannan keship, doldanyp, qayrat qylarlyq erkek bolyp, úl tumaghandyghyna men de doldanyp, ýide jatyp, eki kózime әlim jetip jylap jatqanym ghoy! Atyn nesin aitayyn, eshkim úryspay-aq bir er din jolyna, qazaq namysyna qayrat qylyp, jannan keship, otqa kirdi. A, Qúday, sol erding tileuin ber, oilaghanyna jetkiz! «Eldi elge er teneydi!» - degen sóz bar edi. Sol aitylghan er osy bolghan edi de! - dep, Qúdaydan jaqsylyq kýtip túrghan jylaudardyng birimiz. Mening óz ýiimde ózim otyryp jylaghanymdy kim biledi, osynday búrynghy-songhydan sóz qozghap, ótken kýngi sózben kelip, kózge týsirmesem?!»

***

Mәshhýr «Atyn nesin aitayyn, eshkim úryspay-aq bir er din jolyna, qazaq namysyna qayrat qylyp, jannan keship, otqa kirdi» dep Álihan Bókeyhan men «Alash» dep úrandaghan azamattardy aityp otyr ma deymin. Bizding de «Alash» dep úrandap, atoy salatyn uaqytymyz jaqyn. Qazaq qazir sapaly ózgerister jolyna týsti, qúldyqty kórmegen, erkindigin onay bermeytin jastar ósip keledi. «Ýmitsiz-shaytan» deydi, ýmitti bolashaqtan kýteyik, biraq soghan sep bolugha barlyq kýshti salayyq.

 Jambyl Artyqbaev

Abai.kz