قازاقتىڭ ءداستۇرلى ەتنوگرافياسىنا قاراسام ەرتەدە قازاق ايەلدەرى قورلىق، جوقشىلىق جانىنا تيگەندە «شۇناق قۇداي»، «پۇشىق قۇداي» دەپ قۇدايىن جەردەن الىپ، جەرگە سالىپ جاتادى دەيدى. ول زاماندا ءار ۇيدە اعاشتان جاسالعان باپ ءتاڭىرى تۇرادى، پۇشىعى، شۇناعى سول.

ءبىزدىڭ انالارىمىز دا جايشىلىقتا ۇندەمەگەنىمەن رەتى كەلسە تىلىنەن تارتىنباۋشى ەدى. ارقا جەرىندە كۇزدى كۇندەرى كەيدە اپتالاپ تولاسسىز جاڭبىر جاۋاتىن ۋاقىت بولادى. بۇكىل شارۋا قالادى، قانشاما بەينەتپەن جيناعان ءشوپ سۋ بولادى، ءۇيدىڭ توبەسىنەن سۋ اعادى (شاتىردى بەرتىن قۇردى اكەمىز). شەشەمىز، ءوزى اتاقتى اقشال ءبىراداردىڭ قىزى، وندايدا اسپانعا قاراپ «ءتۇبىڭ تەسىلىپ كەتتى مە؟» دەپ جوعارىداعى قۇدايىنا ايبات شەگىپ قويادى.

تاناكوزدىڭ جازعانىن دا ءبىز وسى كونتەكستە قابىلدايمىز. نامىسى بار ەل بولساق، وسىنداي سوزدەردەن كەيىن ويانساق، قايراتتانساق بولار ەدى. ۇرلىقتى، جارامساقتىقتى، جالقاۋلىقتى قويساق بولار ەدى.

***

ەندى وسىعان بايلانىستى ءماشھۇردىڭ ءبىر اڭگىمەسى ەسىمە ءتۇسىپ وتىر، ول «مۇسابەك كوتەرىلىسى»:

«اق جالاۋ باردا مالىم بار دەمە، عازىرەيىل باردا جانىم بار دەمە!» دەپ، ماقال بولعان وسى ايتىلعان بۇحارا، قوقان حاندارىنىڭ زامانى ەدى. سوندا بۇلاردىڭ وزىنە قاراعان كوشپەلى جۇرتقا قىلاتۇعىن ءىسى زەكەتشى شىعارىپ، زەكەت الدىرۋشى ەدى. سوندا قازاقتىڭ قىزىنان دا زەكەت الدى. بۇلار: «مال ەسەبىندە كۇيەۋگە بەرىپ، قانشا مال الادى»، - دەپ، جولىن توسىپ تۇرىپ، مالىن شۇبىرتىپ ساناپ، سول كوشكەن اۋىلدا قانشا بويجەتكەن قىز بار، سونى قۇرتتاي ساناپ، قالىڭ مالى «قىرىق جەتى مال» - دەپ، سول ەسەپپەن قىزدان زەكەت الا باستاعان سوڭ، قازاق بويجەتكەن قىزعا قاتىن كيىمىن كيگىزىپ، مۇنى زەكەتشىلەر ءبىلىپ: «قاتىن ەكەنىن، قىز ەكەنىن ەمشەگىنەن تانيمىز!»- دەپ، جاۋلىقتى ايەل كورىنسە، ەمشەگىن ۇستاپ، بايقاپ وتكىزەتۇعىن بولدى.

كەشە قوڭىرات دەگەن ەلدە – «كوكتىڭۇلى ساپاق» - اتانعان كىسى بولدى. سونىڭ ءىنىسى مۇسابەك داتحانىڭ ات ارقاسىنا مىنگەن كۇنىندە قوڭىرات دەگەن ەلدىڭ كوشىن شۇبىرتىپ ساناپ، الگى ايتىلعان رەتتى ءىستى زەكەتشىلەر قىلىپ تۇرعاندا، تۇيە جەتەكتەگەن ءبىر بايبىشە قاتىن مۇسابەككە ءۇرىستى:

- اي، سەن، جامان مۇسابەك بي، سەن بەرى كەل!- دەيدى.

باستاپقى حاننىڭ ءتۇسىندا،

ارعىماق مىندىك نوقتالاپ،

سوڭعى حاننىڭ ءتۇسىندا

شاركە ءبىر كيدىك سوقتالاپ! - دەگەن وسى ەكەن-اۋ! كەشە سەنىڭ اعاڭ ساپاق ۇيىندە وتىرىپ، ءبۇحارا مەن قوقاننىڭ حانىنا ايتقانىن قىلدىرۋشى ەدى. سونىڭ شىققان جەرىنەن سەن دە شىقتىڭ عوي! سەنىڭ ءتۇسىڭدا كورگەن كۇنىمىز مىناۋ بولسا، قارتايعان كۇنىمىزدە قىز-كەلىنشەك ورنىندا بولىپ، قۇرىپ، سۋالىپ قالعان ەمشەگىمىزدى ءار سارتقا ءبىر ۋقالاتىپ قويعانىڭ! سەنى تاپقان قاتىن يت تە: «ۇل تاپتىم!» - دەپ، قۋاندى-اۋ! ءبۇيتىپ اۋىرتىپ تاپقان ارتىمنىڭ ساداعاسى كەت!» - دەپ، بايبىشە اتىن سانعا ءبىر ۇرىپ، جونەلە بەرگەندە، مۇسابەكتە ەس قالمادى، اجار، ءتۇر قالمادى. ەسى شىعىپ كەتتى، ۇستىندەگى كيىمىن دال-دال قىلىپ، جۇلىپ-جۇلىپ تاستادى دا:

- ال، بوزبالا، ءبىر كۇن تۋىپپىز، ءبىر كۇن ءولىپپىز! ولگەن ولگەن جەردە، قالعان قالعان جەردە! – دەپ، قوقاننىڭ اق جالاۋ اسكەرى مەن زەكەتشىسىنە قارسى باس قويدى. «سونان سوڭ قايتىپ قازاق ىشىنە زەكەتشى شىعۋىن قويدى. ءپالى، بايبىشەگە دە راقمەت، مۇسابەككە دە راقمەت! بايبىشەگە قالاي راقمەت ايتسا دا، ايتۋعا تۇرارلىق، مۇسابەكتىڭ قولىنان اشۋلانسا، وسىنداي ءىس كەلەرلىگىن ءبىلىپ ۇرىسقاندىعىنا!»

***

وسى اڭىمەگە ءماشھۇر مىناداي قوسىمشا-ءتاپسىر قوسقان ەكەن: «ءوتىپ كەتكەن ەرتەگىنى سويلەپ جاتقانىم، «ءبىر ءسوزدى ايتپاي، ءبىر ءسوز ەسكە تۇسپەيدى»- دەپ، ەتىمنەن ءوتىپ، سۇيەگىمە جەتكەندىكتەن، زامانىمدا كىسىسىن تاۋىپ، ۇرىسارلىق بەيبىشەنىڭ جوقتىعىنا، مۇسابەكتەي جاننان كەشىپ، دولدانىپ، قايرات قىلارلىق ەركەك بولىپ، ۇل تۋماعاندىعىنا مەن دە دولدانىپ، ۇيدە جاتىپ، ەكى كوزىمە ءالىم جەتىپ جىلاپ جاتقانىم عوي! اتىن نەسىن ايتايىن، ەشكىم ۇرىسپاي-اق ءبىر ەر ءدىن جولىنا، قازاق نامىسىنا قايرات قىلىپ، جاننان كەشىپ، وتقا كىردى. ا، قۇداي، سول ەردىڭ تىلەۋىن بەر، ويلاعانىنا جەتكىز! «ەلدى ەلگە ەر تەڭەيدى!» - دەگەن ءسوز بار ەدى. سول ايتىلعان ەر وسى بولعان ەدى دە! - دەپ، قۇدايدان جاقسىلىق كۇتىپ تۇرعان جىلاۋداردىڭ ءبىرىمىز. مەنىڭ ءوز ۇيىمدە ءوزىم وتىرىپ جىلاعانىمدى كىم بىلەدى، وسىنداي بۇرىنعى-سوڭعىدان ءسوز قوزعاپ، وتكەن كۇنگى سوزبەن كەلىپ، كوزگە تۇسىرمەسەم؟!»

***

ءماشھۇر «اتىن نەسىن ايتايىن، ەشكىم ۇرىسپاي-اق ءبىر ەر ءدىن جولىنا، قازاق نامىسىنا قايرات قىلىپ، جاننان كەشىپ، وتقا كىردى» دەپ ءاليحان بوكەيحان مەن «الاش» دەپ ۇرانداعان ازاماتتاردى ايتىپ وتىر ما دەيمىن. ءبىزدىڭ دە «الاش» دەپ ۇرانداپ، اتوي سالاتىن ۋاقىتىمىز جاقىن. قازاق قازىر ساپالى وزگەرىستەر جولىنا ءتۇستى، قۇلدىقتى كورمەگەن، ەركىندىگىن وڭاي بەرمەيتىن جاستار ءوسىپ كەلەدى. «ءۇمىتسىز-شايتان» دەيدى، ءۇمىتتى بولاشاقتان كۇتەيىك، بىراق سوعان سەپ بولۋعا بارلىق كۇشتى سالايىق.

 جامبىل ارتىقباەۆ

Abai.kz