Nauryzda Preziydent Týrkistanda boldy. Sodan oblysqa qyzmeti singen «ziyalylargha» orden/medali ýlestirdi. Alghandary marqayyp, tizimge enbey qalghandary jasyp qaldy. Bireuleri quanyp, bireuleri qyzghanysh bildirdi. Býgin arnayy sol «marqayghandar» men «jasyghandargha» olardy sabyrgha shaqyru maqsatynda, medali men ordenning mәni turaly filosofiyalyq kommentariy bergim keldi.

Ózime kelsem, shýkir eshkimdi qyzghanbadym, eshkimge de quanbadym. Ózimnin ishki psihologiyalyq «ilmiy ahualymdy» tekserdim. Meni «menen» basqa eshkim bilmeydi, әriyne. Mening medali men ordenge degen qatynasym belgili. Ony osydan on jyl búryn medali, orden siyaqty marapatty «salpynshaq» dep jariyalagham. Sol maqalamda, “Medali men orden adamdy ólsheytin shynayy qúral bola almaydy” degenmin.

Nege, sebebi adam qúndylyghy ólshenbeydi. Adamnyng shynayy qúndylyghy – niyetinde, ishki dýniyesinde jatyr. Al medali - syrtqy belgi, institusionaldyq bagha ghana. Adam ólshenbeytin bolmys, sondyqtan ol formaldy kórsetkishke syimaydy.

Odan bólek, býgin bizding qoghamda baghalau әrqashan subektivti. Kimge orden beriledi? Ony belgili bir komissiyanyng «tizimi» sheshedi. Demek búl belgili bir sayasiy-әleumettik kontekst. Búl jerde subektivtilik pen koniunktura jәne iydeologiya jatyr. Múny ghylymda “simvoldyq biylik” dep ataydy. Yaghny orden — absolutti ólshem emes, tek qana biylikting simvoldyq ólshemi. Keshe Elbasynyng qolynan marapat alghandar, býgin ony jer jebirine jetip dattap jatyr. Erteng de solay bolady. Sondyqtan «marqayghandar» men «jasyghandargha» marapattyng bәri ótkinshi ekendigin eskertkim keledi.

Demek, eshqashan syrtqy marapat pen ishki qúndylyq teng emes. Kóp jaghdayda ýlken túlghalar marapatsyz qalady, al marapat alghandar bәri birdey tereng túlgha emes, yaghny moyyndalu men shynayy úlylyq teng emes degen sóz.

O bastan marapat jýiesi — iyerarhiya qúraly ghana. Dese de ordender qoghamda “kim joghary, kim tómen” degen ózinshe bir jýie qúrady. Al adamdyq túrghydan-әr adamnyng qadiri biregey, yaghny adamdy reytingke salu — onyng bolmysyn taryltu ekeni belgili. Abay aitpaqshy qoldan «desinder» tobyn kóbeytedi. Búl býgin sayasy túrghydan belgili partiya mýshelerining sanyn arttyruy mýmkin.

Al, ruhany túrghydan, әsirese Qoja Ahmet Yasauy dәstýrinde «yqylas» manyzdy. Yaghny «jasyryn amal» joghary túrady. Sondyqtan «ataqtan qashu» qúndy. Ol qazaq diny tanymy-sopylyqta, «melamiya» dәstýri dep atalady. Yaghny medali, orden siyaqty ataqtar adamnyng ishki ruhany jәne moralidyq sterjenine kedergi de boluy mýmkin.

Qysqasy “orden adamdy emes, biyliktin, jýiening adamgha bergen baghasy ghana. Al adamnyng shynayy qúndylyghy — eshbir marapatpen ólshenbeydi. Adam qúndylyghy niyeti, ar-úyaty, ruhany dengeyinde jatyr. Olay bolsa, ony marapatpen ólsheu mýmkin be?. Sondyqtan orden — adamnyng úlylyghyn emes, jýiening ony qalay baghalaghanyn ghana kórsetedi.

Dese de, orden yaky medali alugha úmtyludyng qoghamgha yqpalyn eki bólip kórsetuge bolady. Paydaly qyry – «motivasiya men belsendilik». Adamdar qoghamgha paydaly әreket jasaugha yntaly bolady. Ghylym, mәdeniyet, bilim, qoghamdyq qyzmet salasynda bәsekelestik kýsheyedi. Marapatqa úmtylu әleumettik jauapkershilikti arttyrady. Orden alu ýshin adamdar kóbine qoghamdaghy moralidyq, kәsiby nemese ruhany qúndylyqtardy dәripteuge tyrysady. Qoghamda pozitivtik ról ýlgileri qalyptasady. Taghy últtyq mәdeny simvoldar algha shyghady. Ordenning atynda tarihy nemese mәdeny túlgha bolsa, qogham sol túlghanyng múrasyn biledi jәne qadirleydi. Últtyq biregeylikti nyghaytady jәne .t.b.

Endi orden men medalidyng qauipti qyryna kelsek, qoghamda bәsekelestik pen riya/kózboyaushylyq artady. Ordenge úmtylu keyde jalghan is-әreketke, riyagha әkelui mýmkin. Ishki niyet emes, syrtqy moyyndau basty maqsat bolady. Qúndylyqtar qúnsyzdanady. Eger adamdar tek marapat ýshin әreket etse, shynayy ruhany jәne әleumettik mәni tómendeydi. Mysaly, jogharyda da aitqanymday Yasauy jolynda is-әreket tek yqylasqa negizdelu kerek. Al marapat, «meni maqtasyn», «meni kavaler desin», «meni laureat desin» ýshin jasalsa, onda ilimning mәni qashady. Sonymen qatar, psihologiyalyq túrghydan, iydeologiyalyq nemese sayasy instrumentalizasiya túrghysynan da ordenderdi biylik belgili bir baghyttaghy adamdargha beru arqyly qoghamdaghy tepe-tendikti búzuy mýmkin. Qoghamdaghy «belsendilerding motivasiyasy» tek biylik kýshimen ghana anyqtaluy mýmkin. Onda qogham, mәdeniyet, órkeniyet, morali keyingi satygha yghystyrylady.

Ruhany túrghydan Qoja Ahmet Yasauy iliminde, “Isinning niyeti tazalyqta bolsyn, syrtqy maqtau ýshin emes” degen tújyrym bar. Ordenge úmtylu — keyde biylikting nemese qoghamnyng belgilengen baghasyna «jaghympazdyqty» arttyrady.

PS: Ordenge úmtylu býgingi qogham ýshin motivasiya men ýlgi berse de, ruhani, moralidyq jәne әdilettik túrghydan qauipti. Ásirese, ruhany múragha qatysty bolsa, simvoldyq marapat onyng qúnyn joyady.

Dosan Kenjetay

Abai.kz