​Qazaqstan halyqaralyq jýiedegi geosayasy shiyelenister, ekonomikalyq belgisizdik jәne qauipsizdik qaterleri kýsheygen kezende memlekettik basqaru jýiesin tereng janghyrtugha baghyttalghan auqymdy konstitusiyalyq reformalardy jýzege asyryp jatyr. Jana Konstitusiyanyng qabyldanuy elding sayasy jýiesin institusionaldyq túrghydan kýsheytip, biylik tarmaqtary arasyndaghy tengerimdi qalyptastyrugha, memlekettik basqarudyng tiyimdiligin arttyrugha jәne qúqyqtyq memleket qaghidattaryn nyghaytugha baghyttalghan manyzdy qadam retinde baghalanuda.

​Sarapshylardyng pikirinshe, búl ózgerister postkenestik kenistikte jii kezdesetin jekelendirilgen sayasy modeliderding tәuekelderin azaytyp, sayasy jýieni túraqty instituttargha negizdeu maqsatyn kózdeydi. Sonymen qatar, konstitusiyalyq dengeyde bekitiletin jana qaghidattar sayasy jәne retteushilik boljamdylyqty arttyryp, investisiyalyq tartymdylyqty kýsheytuge yqpal etedi.

​Qazaqstanda jýrgizilip jatqan institusionaldyq reformalar elding ishki sayasy túraqtylyghyn nyghaytyp qana qoymay, halyqaralyq seriktester aldyndaghy imidjin de jana dengeyge kóterui mýmkin. Búl ózgerister Qazaqstandy qúqyqtyq jýiesi túraqty, basqaru instituttary tiyimdi әri úzaqmerzimdi damu strategiyasy bar memleket retinde kórsetuge baghyttalghan.

​Osy mәseleler tónireginde Qazaqstan Respublikasy Parlamenti Mәjilisining deputaty Erbolat Sauryqov konstitusiyalyq reformalardyng strategiyalyq mәni, olardyng sayasy túraqtylyqqa, investisiyalyq klimatqa jәne Qazaqstannyng halyqaralyq imidjine әseri turaly pikir bildirdi.

- Qazaqstan halyqaralyq túraqsyzdyq kýsheygen kezende keshendi konstitusiyalyq reformalar jýrgizude. Institusionaldyq janghyrtu elding strategiyalyq ornyqtylyghyn qalay nyghaytady?

- Qazirgi halyqaralyq jaghday – geosayasy shiyelenisterding kýshengi, ekonomikalyq túraqsyzdyq jәne qauipsizdik qaterlerining artuy – memleketterding institusionaldyq ornyqtylyghyn kýsheytudi talap etedi.

2026 jylghy 15 nauryzda Qazaqstanda jana Konstitusiya jobasy boyynsha respublikalyq referendum ótti. 17 nauryzda Memleket basshysy jana Konstitusiyagha qol qoydy. Búl oqigha - elding sayasy jýiesin transformasiyalaudy kózdegen auqymdy institusionaldyq reformalardyng logikalyq jalghasy.

Konstitusiyalyq reformalar - Qazaqstannyng sayasy jýiesin sapaly jana dengeyge kóterip, memlekettik basqaru jýiesin janartugha baghyttalghan.

Reforma barysynda biylik tarmaqtary arasyndaghy ókilettikterdi qayta bólu, parlamenttik instituttardy transformasiyalau, atqarushy biylikting jauapkershiligin kýsheytu sharalary arqyly basqaru tiyimdiligi artady.

Reforma ayasynda zang ýstemdigin kýsheytu, azamattardyng qúqyqtary men bostandyqtaryn qorghau mehanizmderin keneytu arqyly qúqyqtyq jýiening túraqtylyghy artady.

Referendum arqyly Konstitusiyany qabyldau - halyqtyng sayasy proseske qatysuyn arttyryp, memlekettik instituttargha senimdi kýsheytedi, qoghamdyq kelisimdi nyghaytady. Legitimdi konstitusiyalyq jýieishki sayasy túraqtylyqty nyghaytady, әleumettik shiyelenisterding aldyn alady. Institusionaldyq janghyrtu sheshim qabyldau jyldamdyghyn arttyrady jәne daghdarysqa qarsy basqarudy kýsheytedi. Qúqyqtyq aiqyndyq pen túraqtylyq investisiyalyq tartymdylyqty arttyrady, biznes ortany jaqsartady.

Yaghni, iynstitusionaldyq reformalardyng nәtiyjesinde:

Jalpy alghanda, búl reformalar Qazaqstandy túraqty, iykemdi jәne bәsekege qabiletti memleket retinde damytugha negiz qalap, úzaqmerzimdi strategiyalyq ornyqtylyghyn qamtamasyz etedi.

- Úsynylyp otyrghan ózgerister ókilettikterdi qayta bóludi jәne basqaru tetikterin qúqyqtyq túrghydan naqtylaudy kózdeydi. Múny postkenestik kenistikte jii kezdesetin jekelendirilgen sayasy modeliderding tәuekelderin azaytu qadamy dep baghalaugha bola ma?

- Iya, rasynda Qazaqstanda jýzege asyp jatqan konstitusiyalyq reformalardy jekelendirilgen sayasy modeliderding tәuekelderin azaytugha baghyttalghan qadam dep baghalaugha bolady.

- Postkenestik kenistiktegi kóptegen memleketterge tәn erekshelik –
jekelendirilgen sayasy modeli (personifikasiyalanghan biylik). Búl modeliding negizgi belgileri: biylikting bir túlgha nemese tar elita tónireginde shoghyrlanuy, instituttardyng әlsizdigi, sayasy sheshimderding formaldy emes sipat aluy. Yaghni, postkenestik memleketterding sayasy damuy kóbinese jekelendirilgen biylik modeliderining ýstemdigimen sipattalady. Búl modelide sayasy jýiening túraqtylyghy instituttargha emes, naqty sayasy kóshbasshygha tәueldi bolady.

​2026 jyly Qazaqstanda jýrgizilgen konstitusiyalyq reformalar osy modeliden birtindep bas tartyp, institusionaldyq negizderdi kýsheytuge baghyttalghan. Onyng barysynda ókilettikterdi qayta bólu, biylik tarmaqtary arasyndaghy tepe-tendikti kýsheytu, atqarushy biylikting jauapkershiligin arttyru, sheshim qabyldau rәsimderin qúqyqtyq túrghydan bekitu, qúqyqtyq normalardy naqtylau kózdelgen.

- Tәuekelderdi taldau jәne due diligence túrghysynan alghanda, jana qaghidattardyng Konstitusiya dengeyinde bekitilui sayasy jәne retteushilik boljamdylyqty qanshalyqty arttyrady?

Tәuekelderdi taldau (risk analysis) jәne due diligence túrghysynan qaraghanda, qúqyqtyq normalardyng Konstitusiya dengeyinde bekitilui erekshe mәnge iye. Sebebi Konstitusiya – qúqyqtyq jýiening eng joghary dengeyi retinde «oyyn erejelerin» úzaq merzimge belgileytin negizgi qújat. Búl jaghday, eng aldymen, sayasy jәne retteushilik boljamdylyqty arttyrugha yqpal etedi.

Birinshiden, konstitusiyalyq dengeyde bekitilgen normalar sayasy jýiening túraqtylyghyn qamtamasyz etedi. Ókilettikterding naqty bólinui jәne biylik tarmaqtary arasyndaghy tepe-tendikting zang jýzinde bekitilui sayasy sheshimderding kezdeysoq nemese subektivti qabyldanu yqtimaldyghyn tómendetedi. Nәtiyjesinde, biylik auysuy jaghdayynda da jýiening negizgi qaghidattary saqtalyp, sayasy tәuekelder azayady.

Ekinshiden, múnday bekitu retteushilik ortanyng aiqyndylyghyn arttyrady. Zandar men normativtik aktiler Konstitusiyagha negizdeletindikten, olardyng ózgerui belgili bir shekteulerge baghynady. Búl óz kezeginde retteushilik sayasattyng kýrt ózgeru yqtimaldyghyn tómendetip, biznes pen investorlar ýshin týsinikti әri túraqty orta qalyptastyrady. Due diligence tәjiriybesinde búl faktor erekshe manyzdy, óitkeni investorlar ýshin eng bastysy – erejelerding túraqtylyghy men boljamdylyghy.

Ýshinshiden, Konstitusiya dengeyinde bekitilgen qaghidattar memleket tarapynan «senimdi mindetteme» (credible commitment) retinde qabyldanady. Yaghni, memleket belgili bir sayasat baghyttaryn úzaq merzimge saqtaugha dayyn ekenin kórsetedi. Búl halyqaralyq seriktester men investorlardyng senimin arttyryp, elding investisiyalyq tartymdylyghyna ong әser etedi.

Sonymen qatar, institusionaldyq túrghydan alghanda, múnday reformalar formaldy erejelerding rólin kýsheytip, beyresmy basqaru tәjiriybelerin shekteuge baghyttalghan. Búl postkenestik kenistikte jii kezdesetin jekelendirilgen basqaru modeliderinen birtindep bas tartugha mýmkindik beredi. Nәtiyjesinde sayasy jýie jeke túlghalargha emes, túraqty instituttargha negizdele bastaydy.

Due diligence túrghysynan qorytyndylay kele, Konstitusiya dengeyinde jana qaghidattardy bekitu - sayasy jәne retteushilik boljamdylyqty aitarlyqtay arttyratyn manyzdy faktor. Ol tәuekelderdi tómendetip, institusionaldyq túraqtylyqty kýsheytedi jәne elding investisiyalyq tartymdylyghyn jaqsartady. Degenmen, búl әserding tolyq jýzege asuy tek qúqyqtyq normalardyng qabyldanuyna emes, olardyng naqty iske asyryluyna, memlekettik instituttardyng sapasyna jәne sayasy tәjiriybege tikeley baylanysty.

- Qazaqstan basqarudyng qúqyqtyq negizderin kýsheytip, biylikti institusionaldyq túrghydan jýieleude. Búl modeli qazirgi zamanghy sayasy túraqtylyq pen úzaqmerzimdi damu talaptaryna qanshalyqty say keledi?

- Qazirgi jahandyq jaghdayda memleketterding tabysty damuy olardyng tabighy resurstaryna nemese geografiyalyq ornalasuyna ghana emes, eng aldymen basqaru jýiesining sapasyna jәne institusionaldyq beriktigine baylanysty ekeni aiqyn bayqalady. Osy túrghydan alghanda, Qazaqstanda jýzege asyrylyp jatqan basqarudyng qúqyqtyq negizderin kýsheytu jәne biylikti institusionaldyq túrghydan jýieleu baghyty strategiyalyq manyzy bar qadam retinde baghalanady.

Institusionaldyq túrghydan jýielengen basqaru modeli degenimiz – sayasy prosesterding naqty erejelerge, zandargha jәne túraqty instituttargha negizdelui. Búl jerde basty nazar jeke túlghalardyng yqpalynan góri, qalyptasqan rәsimder men normalardyng ýstemdigine audarylady. Múnday tәsil - qazirgi zamanghy sayasy túraqtylyqtyng negizgi sharttarynyng biri.

Qazaqstanda jýrgizilip jatqan reformalar osy baghytqa sәikes keledi. Qúqyqtyq negizderding kýshengi, ókilettikterding naqty bólinui jәne basqaru tetikterining zang jýzinde bekitilui sayasy jýiening aiqyndylyghyn arttyrady. Nәtiyjesinde memlekettik sheshimder qabyldau prosesi jýielenip, onyng boljamdylyghy kýsheyedi. Búl, óz kezeginde, ishki sayasy túraqtylyqty qamtamasyz etuding manyzdy faktory.

Sayasy túraqtylyq túrghysynan alghanda, institusionaldyq modeliding basty artyqshylyghy – onyng daghdarys jaghdaylaryna tózimdiliginde. Eger basqaru jýiesi naqty erejelerge negizdelse, onda sayasy ózgerister nemese biylik auysuy kezinde jýie ózining negizgi funksiyalaryn saqtap qala alady. Yaghni, túraqtylyq jeke túlghalargha emes, instituttardyng júmys isteu qabiletine tәueldi bolady.

Úzaqmerzimdi damu talaptary túrghysynan da búl modeliding manyzy zor. Ekonomikalyq ósim, investisiyalyq tartymdylyq jәne әleumettik túraqtylyq – barlyghy da boljamdy jәne túraqty institusionaldyq ortagha tәueldi.

Investorlar men halyqaralyq seriktester ýshin eng manyzdy faktorlardyng biri – qúqyqtyq jýiening senimdiligi men ózgermeliligining tómen dengeyi. Qazaqstandaghy qúqyqtyq negizderdi kýsheytu osy talaptargha jauap beruge baghyttalghan.

Sonymen qatar, institusionaldyq jýieleu memlekettik basqarudyng tiyimdiligin arttyrugha mýmkindik beredi. Naqty bólingen ókilettikter men jauapkershilik aimaqtary basqaru sapasyn jaqsartyp, resurstardy tiyimdi paydalanugha jaghday jasaydy. Búl әsirese kýrdeli ekonomikalyq jәne geosayasy jaghdaylarda manyzdy.

Degenmen, búl modeliding tolyqqandy tiyimdiligi birqatar sharttargha baylanysty ekenin atap ótken jón.

Birinshiden, qabyldanghan qúqyqtyq normalardyng naqty oryndaluy qamtamasyz etilui tiyis.

Ekinshiden, memlekettik instituttardyng tәuelsizdigi men kәsibiyligi joghary dengeyde boluy qajet.

Ýshinshiden, qogham tarapynan baqylau men qatysu tetikteri damuy tiyis. Osy faktorlar jetkiliksiz bolghan jaghdayda, formaldy institusionaldyq qúrylymdar kýtken nәtiyjeni tolyq bere almauy mýmkin.

Osylaysha, Qazaqstanda qalyptasyp jatqan institusionaldyq basqaru modeli qazirgi zamanghy sayasy túraqtylyq pen úzaqmerzimdi damu talaptaryna jalpy alghanda sәikes keledi dep qorytyndy jasaugha bolady. Yaghni, búl modelidi tolyq iske asyrylghan jýie emes, qalyptasu ýstindegi prosess retinde qarastyrghan jón. Ol túraqtylyqty qamtamasyz etetin, tәuekelderdi azaytatyn jәne damu ýshin qolayly jaghday qalyptastyratyn manyzdy negiz.

- Konstitusiyalyq jәne institusionaldyq reformalar Qazaqstannyng Europalyq odaqtaghy, Týrkiyadaghy, Parsy shyghanaghy elderindegi jәne Aziyadaghy negizgi halyqaralyq seriktesteri aldyndaghy imidjin qalay ózgertedi?

Búl reformalar, eng aldymen, Qazaqstandy institusionaldyq túrghydan túraqty, boljamdy jәne qúqyqtyq memleket retinde kórsetuge baghyttalghan. Múnday ózgerister әrtýrli halyqaralyq seriktester tarapynan әrqalay qabyldanghanymen, jalpy alghanda olardyng ortaq baghasy – Qazaqstannyng sayasy jýiesining jetilui jәne basqaru sapasynyng artuy.

Europalyq baghyttan bastasaq, Europalyq Odaq ýshin qúqyqtyq memleket qaghidattary, demokratiyalyq instituttardyng damuy jәne adam qúqyqtarynyng saqtaluy negizgi basymdyqtardyng biri bolyp tabylady. Osy túrghydan alghanda, Qazaqstandaghy konstitusiyalyq reformalar elding EO aldyndaghy imidjin aitarlyqtay jaqsarta alady. Institusionaldyq janghyrtu, biylik tarmaqtarynyng tengerimi jәne qúqyqtyq normalardyng kýshengi Qazaqstandy senimdi әri jauapty seriktes retinde kórsetuge mýmkindik beredi. Búl, óz kezeginde, investisiyalyq jәne sayasy yntymaqtastyqtyng kenenine jol ashady.

Al Týrkiya ýshin Qazaqstandaghy reformalar sayasy túraqtylyq pen basqaru tiyimdiligining ýlgisi retinde qarastyryluy mýmkin. Týrkiya aimaqtyq derjava retinde túraqty seriktesterge mýddeli, sondyqtan institusionaldyq túrghydan nyghayghan Qazaqstan Ortalyq Aziyadaghy manyzdy tirek memleket retindegi rólin kýsheytedi. Sonymen qatar, mәdeny jәne tarihy jaqyndyq búl ózgeristerding ong qabyldanuyna qosymsha әser etedi.

Parsy shyghanaghy elderi – atap aitqanda, Saud Arabiyasy, Birikken Arab Ámirlikteri jәne Katar – ýshin eng manyzdy faktorlar sayasy túraqtylyq pen ekonomikalyq boljamdylyq bolyp tabylady. Búl elder kóbinese pragmatikalyq sayasat ústanyp, investisiyalyq qauipsizdikke erekshe nazar audarady. Qazaqstandaghy qúqyqtyq negizderding kýshengi men basqaru jýiesining institusionaldanuy olar ýshin elding tәuekel dengeyining tómendeuin bildiredi. Nәtiyjesinde Qazaqstan búl aimaqta senimdi investisiyalyq baghyt retinde qabyldana bastaydy.

Aziya elderi kontekstinde, әsirese Qytay, Ontýstik Koreya jәne Japoniya siyaqty memleketter ýshin institusionaldyq túraqtylyq pen úzaqmerzimdi boljamdylyq sheshushi ról atqarady. Búl elder ekonomikalyq әriptestikti damytu kezinde qúqyqtyq jýiening senimdiligine erekshe mәn beredi. Qazaqstandaghy reformalar osy talaptargha jauap berip, elding aimaqtaghy senimdi әri túraqty seriktes retindegi pozisiyasyn kýsheytedi.

Jalpy alghanda, konstitusiyalyq jәne institusionaldyq reformalar Qazaqstannyng halyqaralyq imidjin birneshe baghytta ózgertedi.

Birinshiden, el «resurstyq ekonomikagha tәueldi memleket» beynesinen birtindep «institusionaldyq túrghydan damyp kele jatqan memleket» beynesine ótedi.

Ekinshiden, Qazaqstannyng sayasy jýiesi boljamdy jәne túraqty retinde qabyldana bastaydy.

Ýshinshiden, halyqaralyq investorlar men seriktester ýshin tәuekel dengeyi tómendeydi.

Sonymen qatar, búl ózgerister Qazaqstannyng kópvektorly syrtqy sayasatyn kýsheytuge mýmkindik beredi. Ártýrli ónirlerdegi seriktestermen tengerimdi qarym-qatynas ornatu ýshin elding ishki túraqtylyghy men institusionaldyq senimdiligi sheshushi faktor bolyp tabylady.

Degenmen, halyqaralyq imidj tek reformalardyng jariyalanuyna emes, olardyng naqty iske asuyna baylanysty qalyptasatynyn eskeru qajet.

Qazaqstandaghy konstitusiyalyq reformalardy elding halyqaralyq imidjin jaqsartudyng manyzdy qúraly retinde baghalaugha bolady. Olar Qazaqstandy senimdi, túraqty jәne úzaqmerzimdi seriktes retinde tanytyp, onyng halyqaralyq arenadaghy pozisiyasyn nyghaytady.

- Preziydent bastamasymen jýzege asyp jatqan reformalar baghytyn ishki jәne syrtqy syn-qaterler arasynda tengerim saqtay alatyn, institusionaldyq túrghydan kemel memleket modelin qalyptastyrugha baghyttalghan strategiyalyq kurs dep aitugha bola ma?

Reformalardyng mazmúnyna nazar audarsaq, olardyng negizgi ózegi – basqaru jýiesin institusionaldyq túrghydan jetildiru, qúqyqtyq negizderdi kýsheytu jәne biylik tarmaqtary arasyndaghy tengerimdi qalyptastyru bolyp tabylady. Múnday ózgerister kezdeysoq nemese jekelegen sharalar jiyntyghy emes, kerisinshe, úzaqmerzimdi strategiyalyq kursqa tәn belgilerdi kórsetedi.

Eng aldymen, ishki syn-qaterlerge toqtalsaq, kez kelgen memleket ýshin basty qauipterding biri – әleumettik túraqsyzdyq, basqaru tiyimdiligining tómendeui jәne instituttargha degen senimning әlsireui. Qazaqstandaghy reformalar osy mәselelerding aldyn alugha baghyttalghan. Qúqyqtyq normalardyng kýshengi, memlekettik basqarudyng aiqyndylyghy jәne azamattardyng sayasy prosesterge qatysuynyng artuy qogham men memleket arasyndaghy baylanysty nyghaytady. Búl, óz kezeginde, ishki túraqtylyqty qamtamasyz etuding manyzdy sharty bolyp tabylady.

Syrtqy syn-qaterler túrghysynan alghanda, qazirgi halyqaralyq jýie joghary dengeydegi belgisizdikpen sipattalady. Geosayasy shiyelenister, ekonomikalyq turbulenttilik jәne aimaqtyq qauipsizdik mәseleleri memleketterding syrtqy ortagha beyimdelu qabiletin arttyrudy talap etedi. Qazaqstannyng institusionaldyq reformalary dәl osy talaptargha jauap beruge baghyttalghan. Túraqty jәne boljamdy sayasy jýie elding halyqaralyq seriktester aldyndaghy senimdiligin arttyryp, onyng syrtqy sayasattaghy pozisiyasyn nyghaytady.

Osy eki baghyttyng – ishki túraqtylyq pen syrtqy beyimdeluding – ózara ýilesui reformalardyng strategiyalyq sipatyn aiqyndaydy.

Eger memleket tek ishki mәselelerge nazar audaryp, syrtqy faktorlardy eskermese, onyng damu modeli tolyq bolmaydy. Kerisinshe, tek syrtqy baghytqa kónil bólip, ishki instituttardy әlsiretu de túraqsyzdyqqa әkelui mýmkin. Qazaqstandaghy reformalar osy eki vektor arasynda tengerim ornatugha úmtylys retinde kórinedi.

Institusionaldyq túrghydan kemel memleket modeli degenimiz – túraqty júmys isteytin instituttary bar, qúqyq ýstemdigi qamtamasyz etilgen jәne basqaru jýiesi naqty erejelerge negizdelgen memleket. Qazaqstanda jýrgizilip jatqan reformalar dәl osy modeliding negizgi elementterin qalyptastyrugha baghyttalghan. Ókilettikterdi qayta bólu, basqaru tetikterin naqtylau jәne qúqyqtyq jýieni kýsheytu – osynyng barlyghy institusionaldyq jetiluding kórsetkishteri bolyp tabylady.

Sonymen qatar, búl reformalar memleket damuynyng jana sapalyq kezenine ótudi bildiredi. Yaghni, basqaru jýiesi birtindep túlghalyq faktorlargha tәueldilikten arylyp, institusionaldyq negizge kóshedi. Búl úzaqmerzimdi túraqtylyq pen tiyimdilikti qamtamasyz etuding basty sharty bolyp sanalady.

Degenmen, kez kelgen strategiyalyq kurs siyaqty, búl baghyttyng da óz shekteuleri men tәuekelderi bar. Reformalardyng tabysty boluy olardyng naqty jýzege asuyna, memlekettik instituttardyng tiyimdiligine jәne qoghamnyng qoldauyna tikeley baylanysty. Eger formaldy ózgerister naqty tәjiriybede tolyq kórinis tappasa, onda kýtiletin nәtiyjelerge qol jetkizu qiyn boluy mýmkin.

Preziydent bastamasymen jýzege asyrylyp jatqan reformalar baghytyn ishki jәne syrtqy syn-qaterler arasynda tengerim saqtay alatyn, institusionaldyq túrghydan kemel memleket modelin qalyptastyrugha baghyttalghan strategiyalyq kurs retinde baghalaugha negiz bar. Búl baghyt Qazaqstannyng úzaqmerzimdi damuy men túraqtylyghyn qamtamasyz etuge arnalghan keshendi jәne jýieli tәsildi bildiredi.

Sonymen birge, onyng naqty nәtiyjeleri reformalardyng sapasyna ghana emes, olardyng iske asyrylu dengeyine jәne institusionaldyq mәdeniyetting qalyptasuyna tәueldi bolatynyn eskeru qajet.

Abai.kz