قۇقىقتىق مەملەكەتكە قادام: قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسيالىق رەفورمالارى جانە ولاردىڭ حالىقارالىق ماڭىزى
قازاقستان حالىقارالىق جۇيەدەگى گەوساياسي شيەلەنىستەر، ەكونوميكالىق بەلگىسىزدىك جانە قاۋىپسىزدىك قاتەرلەرى كۇشەيگەن كەزەڭدە مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن تەرەڭ جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان اۋقىمدى كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ قابىلدانۋى ەلدىڭ ساياسي جۇيەسىن ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان كۇشەيتىپ، بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى تەڭگەرىمدى قالىپتاستىرۋعا، مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا جانە قۇقىقتىق مەملەكەت قاعيداتتارىن نىعايتۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى قادام رەتىندە باعالانۋدا.
ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە، بۇل وزگەرىستەر پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە ءجيى كەزدەسەتىن جەكەلەندىرىلگەن ساياسي مودەلدەردىڭ تاۋەكەلدەرىن ازايتىپ، ساياسي جۇيەنى تۇراقتى ينستيتۋتتارعا نەگىزدەۋ ماقساتىن كوزدەيدى. سونىمەن قاتار، كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەكىتىلەتىن جاڭا قاعيداتتار ساياسي جانە رەتتەۋشىلىك بولجامدىلىقتى ارتتىرىپ، ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىقتى كۇشەيتۋگە ىقپال ەتەدى.
قازاقستاندا جۇرگىزىلىپ جاتقان ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمالار ەلدىڭ ىشكى ساياسي تۇراقتىلىعىن نىعايتىپ قانا قويماي، حالىقارالىق سەرىكتەستەر الدىنداعى ءيميدجىن دە جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋى مۇمكىن. بۇل وزگەرىستەر قازاقستاندى قۇقىقتىق جۇيەسى تۇراقتى، باسقارۋ ينستيتۋتتارى ءتيىمدى ءارى ۇزاقمەرزىمدى دامۋ ستراتەگياسى بار مەملەكەت رەتىندە كورسەتۋگە باعىتتالعان.
وسى ماسەلەلەر توڭىرەگىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ەربولات ساۋرىقوۆ كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردىڭ ستراتەگيالىق ءمانى، ولاردىڭ ساياسي تۇراقتىلىققا، ينۆەستيتسيالىق كليماتقا جانە قازاقستاننىڭ حالىقارالىق يميدجىنە اسەرى تۋرالى پىكىر ءبىلدىردى.
- قازاقستان حالىقارالىق تۇراقسىزدىق كۇشەيگەن كەزەڭدە كەشەندى كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار جۇرگىزۋدە. ينستيتۋتسيونالدىق جاڭعىرتۋ ەلدىڭ ستراتەگيالىق ورنىقتىلىعىن قالاي نىعايتادى؟
- قازىرگى حالىقارالىق جاعداي – گەوساياسي شيەلەنىستەردىڭ كۇشەيۋى، ەكونوميكالىق تۇراقسىزدىق جانە قاۋىپسىزدىك قاتەرلەرىنىڭ ارتۋى – مەملەكەتتەردىڭ ينستيتۋتسيونالدىق ورنىقتىلىعىن كۇشەيتۋدى تالاپ ەتەدى.
2026 جىلعى 15 ناۋرىزدا قازاقستاندا جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى بويىنشا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم ءوتتى. 17 ناۋرىزدا مەملەكەت باسشىسى جاڭا كونستيتۋتسياعا قول قويدى. بۇل وقيعا - ەلدىڭ ساياسي جۇيەسىن ترانسفورماتسيالاۋدى كوزدەگەن اۋقىمدى ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمالاردىڭ لوگيكالىق جالعاسى.
كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار - قازاقستاننىڭ ساياسي جۇيەسىن ساپالى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرءىپ، مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن جاڭارتۋعا باعىتتالعان.
رەفورما بارىسىندا بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى وكىلەتتىكتەردى قايتا ءبولۋ, پارلامەنتتىك ينستيتۋتتاردى ترانسفورماتسيالاۋ, اتقارۋشى بيلىكتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ شارالارى ارقىلى باسقارۋ تيىمدىلىگى ارتادى.
رەفورما اياسىندا زاڭ ۇستەمدىگىن كۇشەيتۋ, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ مەحانيزمدەرىن كەڭەيتۋ ارقىلى قۇقىقتىق جۇيەنىڭ تۇراقتىلىعى ارتادى.
رەفەرەندۋم ارقىلى كونستيتۋتسيانى قابىلداۋ - حالىقتىڭ ساياسي پروتسەسكە قاتىسۋىن ارتتىرىپ، مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارعا سەنىمدى كۇشەيتەدى، قوعامدىق كەلىسىمدى نىعايتادى. لەگيتيمدى كونستيتۋتسيالىق جۇيەىشكى ساياسي تۇراقتىلىقتى نىعايتادى, الەۋمەتتىك شيەلەنىستەردىڭ الدىن الادى. ينستيتۋتسيونالدىق جاڭعىرتۋ شەشىم قابىلداۋ جىلدامدىعىن ارتتىرادى جانە داعدارىسقا قارسى باسقارۋدى كۇشەيتەدى. قۇقىقتىق ايقىندىق پەن تۇراقتىلىق ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىقتى ارتتىرادى, بيزنەس ورتانى جاقسارتادى.
ياعني، ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمالاردىڭ ناتيجەسىندە:
جالپى العاندا، بۇل رەفورمالار قازاقستاندى تۇراقتى، يكەمدى جانە باسەكەگە قابىلەتتى مەملەكەت رەتىندە دامىتۋعا نەگىز قالاپ، ۇزاقمەرزىمدى ستراتەگيالىق ورنىقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەدى.
- ۇسىنىلىپ وتىرعان وزگەرىستەر وكىلەتتىكتەردى قايتا ءبولۋدى جانە باسقارۋ تەتىكتەرىن قۇقىقتىق تۇرعىدان ناقتىلاۋدى كوزدەيدى. مۇنى پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە ءجيى كەزدەسەتىن جەكەلەندىرىلگەن ساياسي مودەلدەردىڭ تاۋەكەلدەرىن ازايتۋ قادامى دەپ باعالاۋعا بولا ما؟
- يا، راسىندا قازاقستاندا جۇزەگە اسىپ جاتقان كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردى جەكەلەندىرىلگەن ساياسي مودەلدەردىڭ تاۋەكەلدەرىن ازايتۋعا باعىتتالعان قادام دەپ باعالاۋعا بولادى.
- پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى كوپتەگەن مەملەكەتتەرگە ءتان ەرەكشەلىك –
جەكەلەندىرىلگەن ساياسي مودەل (پەرسونيفيكاتسيالانعان بيلىك). بۇل مودەلدىڭ نەگىزگى بەلگىلەرى: بيلىكتىڭ ءبىر تۇلعا نەمەسە تار ەليتا توڭىرەگىندە شوعىرلانۋى، ينستيتۋتتاردىڭ السىزدىگى، ساياسي شەشىمدەردىڭ فورمالدى ەمەس سيپات الۋى. ياعني، پوستكەڭەستىك مەملەكەتتەردىڭ ساياسي دامۋى كوبىنەسە جەكەلەندىرىلگەن بيلىك مودەلدەرىنىڭ ۇستەمدىگىمەن سيپاتتالادى. بۇل مودەلدە ساياسي جۇيەنىڭ تۇراقتىلىعى ينستيتۋتتارعا ەمەس، ناقتى ساياسي كوشباسشىعا تاۋەلدى بولادى.
2026 جىلى قازاقستاندا جۇرگىزىلگەن كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار وسى مودەلدەن بىرتىندەپ باس تارتىپ، ينستيتۋتسيونالدىق نەگىزدەردى كۇشەيتۋگە باعىتتالعان. ونىڭ بارىسىندا وكىلەتتىكتەردى قايتا ءبولۋ, بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى كۇشەيتۋ, اتقارۋشى بيلىكتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ، شەشىم قابىلداۋ راسىمدەرىن قۇقىقتىق تۇرعىدان بەكىتۋ، قۇقىقتىق نورمالاردى ناقتىلاۋ كوزدەلگەن.
- تاۋەكەلدەردى تالداۋ جانە due diligence تۇرعىسىنان العاندا، جاڭا قاعيداتتاردىڭ كونستيتۋتسيا دەڭگەيىندە بەكىتىلۋى ساياسي جانە رەتتەۋشىلىك بولجامدىلىقتى قانشالىقتى ارتتىرادى؟
تاۋەكەلدەردى تالداۋ (risk analysis) جانە due diligence تۇرعىسىنان قاراعاندا، قۇقىقتىق نورمالاردىڭ كونستيتۋتسيا دەڭگەيىندە بەكىتىلۋى ەرەكشە مانگە يە. سەبەبى كونستيتۋتسيا – قۇقىقتىق جۇيەنىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيى رەتىندە «ويىن ەرەجەلەرىن» ۇزاق مەرزىمگە بەلگىلەيتىن نەگىزگى قۇجات. بۇل جاعداي، ەڭ الدىمەن، ساياسي جانە رەتتەۋشىلىك بولجامدىلىقتى ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى.
بىرىنشىدەن، كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەكىتىلگەن نورمالار ساياسي جۇيەنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەدى. وكىلەتتىكتەردىڭ ناقتى ءبولىنۋى جانە بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتىڭ زاڭ جۇزىندە بەكىتىلۋى ساياسي شەشىمدەردىڭ كەزدەيسوق نەمەسە سۋبەكتيۆتى قابىلدانۋ ىقتيمالدىعىن تومەندەتەدى. ناتيجەسىندە، بيلىك اۋىسۋى جاعدايىندا دا جۇيەنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى ساقتالىپ، ساياسي تاۋەكەلدەر ازايادى.
ەكىنشىدەن، مۇنداي بەكىتۋ رەتتەۋشىلىك ورتانىڭ ايقىندىلىعىن ارتتىرادى. زاڭدار مەن نورماتيۆتىك اكتىلەر كونستيتۋتسياعا نەگىزدەلەتىندىكتەن، ولاردىڭ وزگەرۋى بەلگىلى ءبىر شەكتەۋلەرگە باعىنادى. بۇل ءوز كەزەگىندە رەتتەۋشىلىك ساياساتتىڭ كۇرت وزگەرۋ ىقتيمالدىعىن تومەندەتىپ، بيزنەس پەن ينۆەستورلار ءۇشىن تۇسىنىكتى ءارى تۇراقتى ورتا قالىپتاستىرادى. Due diligence تاجىريبەسىندە بۇل فاكتور ەرەكشە ماڭىزدى، ويتكەنى ينۆەستورلار ءۇشىن ەڭ باستىسى – ەرەجەلەردىڭ تۇراقتىلىعى مەن بولجامدىلىعى.
ۇشىنشىدەن، كونستيتۋتسيا دەڭگەيىندە بەكىتىلگەن قاعيداتتار مەملەكەت تاراپىنان «سەنىمدى مىندەتتەمە» (credible commitment) رەتىندە قابىلدانادى. ياعني، مەملەكەت بەلگىلى ءبىر ساياسات باعىتتارىن ۇزاق مەرزىمگە ساقتاۋعا دايىن ەكەنىن كورسەتەدى. بۇل حالىقارالىق سەرىكتەستەر مەن ينۆەستورلاردىڭ سەنىمىن ارتتىرىپ، ەلدىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىنا وڭ اسەر ەتەدى.
سونىمەن قاتار، ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان العاندا، مۇنداي رەفورمالار فورمالدى ەرەجەلەردىڭ ءرولىن كۇشەيتىپ، بەيرەسمي باسقارۋ تاجىريبەلەرىن شەكتەۋگە باعىتتالعان. بۇل پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە ءجيى كەزدەسەتىن جەكەلەندىرىلگەن باسقارۋ مودەلدەرىنەن بىرتىندەپ باس تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ناتيجەسىندە ساياسي جۇيە جەكە تۇلعالارعا ەمەس، تۇراقتى ينستيتۋتتارعا نەگىزدەلە باستايدى.
Due diligence تۇرعىسىنان قورىتىندىلاي كەلە، كونستيتۋتسيا دەڭگەيىندە جاڭا قاعيداتتاردى بەكىتۋ - ساياسي جانە رەتتەۋشىلىك بولجامدىلىقتى ايتارلىقتاي ارتتىراتىن ماڭىزدى فاكتور. ول تاۋەكەلدەردى تومەندەتىپ، ينستيتۋتسيونالدىق تۇراقتىلىقتى كۇشەيتەدى جانە ەلدىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن جاقسارتادى. دەگەنمەن، بۇل اسەردىڭ تولىق جۇزەگە اسۋى تەك قۇقىقتىق نورمالاردىڭ قابىلدانۋىنا ەمەس، ولاردىڭ ناقتى ىسكە اسىرىلۋىنا، مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ ساپاسىنا جانە ساياسي تاجىريبەگە تىكەلەي بايلانىستى.
- قازاقستان باسقارۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرىن كۇشەيتىپ، بيلىكتى ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان جۇيەلەۋدە. بۇل مودەل قازىرگى زامانعى ساياسي تۇراقتىلىق پەن ۇزاقمەرزىمدى دامۋ تالاپتارىنا قانشالىقتى ساي كەلەدى؟
- قازىرگى جاھاندىق جاعدايدا مەملەكەتتەردىڭ تابىستى دامۋى ولاردىڭ تابيعي رەسۋرستارىنا نەمەسە گەوگرافيالىق ورنالاسۋىنا عانا ەمەس، ەڭ الدىمەن باسقارۋ جۇيەسىنىڭ ساپاسىنا جانە ينستيتۋتسيونالدىق بەرىكتىگىنە بايلانىستى ەكەنى ايقىن بايقالادى. وسى تۇرعىدان العاندا، قازاقستاندا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان باسقارۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرىن كۇشەيتۋ جانە بيلىكتى ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان جۇيەلەۋ باعىتى ستراتەگيالىق ماڭىزى بار قادام رەتىندە باعالانادى.
ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان جۇيەلەنگەن باسقارۋ مودەلى دەگەنىمىز – ساياسي پروتسەستەردىڭ ناقتى ەرەجەلەرگە، زاڭدارعا جانە تۇراقتى ينستيتۋتتارعا نەگىزدەلۋى. بۇل جەردە باستى نازار جەكە تۇلعالاردىڭ ىقپالىنان گورى، قالىپتاسقان راسىمدەر مەن نورمالاردىڭ ۇستەمدىگىنە اۋدارىلادى. مۇنداي ءتاسىل - قازىرگى زامانعى ساياسي تۇراقتىلىقتىڭ نەگىزگى شارتتارىنىڭ ءبىرى.
قازاقستاندا جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالار وسى باعىتقا سايكەس كەلەدى. قۇقىقتىق نەگىزدەردىڭ كۇشەيۋى، وكىلەتتىكتەردىڭ ناقتى ءبولىنۋى جانە باسقارۋ تەتىكتەرىنىڭ زاڭ جۇزىندە بەكىتىلۋى ساياسي جۇيەنىڭ ايقىندىلىعىن ارتتىرادى. ناتيجەسىندە مەملەكەتتىك شەشىمدەر قابىلداۋ پروتسەسى جۇيەلەنىپ، ونىڭ بولجامدىلىعى كۇشەيەدى. بۇل، ءوز كەزەگىندە، ىشكى ساياسي تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورى.
ساياسي تۇراقتىلىق تۇرعىسىنان العاندا، ينستيتۋتسيونالدىق مودەلدىڭ باستى ارتىقشىلىعى – ونىڭ داعدارىس جاعدايلارىنا توزىمدىلىگىندە. ەگەر باسقارۋ جۇيەسى ناقتى ەرەجەلەرگە نەگىزدەلسە، وندا ساياسي وزگەرىستەر نەمەسە بيلىك اۋىسۋى كەزىندە جۇيە ءوزىنىڭ نەگىزگى فۋنكتسيالارىن ساقتاپ قالا الادى. ياعني، تۇراقتىلىق جەكە تۇلعالارعا ەمەس، ينستيتۋتتاردىڭ جۇمىس ىستەۋ قابىلەتىنە تاۋەلدى بولادى.
ۇزاقمەرزىمدى دامۋ تالاپتارى تۇرعىسىنان دا بۇل مودەلدىڭ ماڭىزى زور. ەكونوميكالىق ءوسىم، ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىق جانە الەۋمەتتىك تۇراقتىلىق – بارلىعى دا بولجامدى جانە تۇراقتى ينستيتۋتسيونالدىق ورتاعا تاۋەلدى.
ينۆەستورلار مەن حالىقارالىق سەرىكتەستەر ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى فاكتورلاردىڭ ءبىرى – قۇقىقتىق جۇيەنىڭ سەنىمدىلىگى مەن وزگەرمەلىلىگىنىڭ تومەن دەڭگەيى. قازاقستانداعى قۇقىقتىق نەگىزدەردى كۇشەيتۋ وسى تالاپتارعا جاۋاپ بەرۋگە باعىتتالعان.
سونىمەن قاتار، ينستيتۋتسيونالدىق جۇيەلەۋ مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ناقتى بولىنگەن وكىلەتتىكتەر مەن جاۋاپكەرشىلىك ايماقتارى باسقارۋ ساپاسىن جاقسارتىپ، رەسۋرستاردى ءتيىمدى پايدالانۋعا جاعداي جاسايدى. بۇل اسىرەسە كۇردەلى ەكونوميكالىق جانە گەوساياسي جاعدايلاردا ماڭىزدى.
دەگەنمەن، بۇل مودەلدىڭ تولىققاندى تيىمدىلىگى بىرقاتار شارتتارعا بايلانىستى ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون.
بىرىنشىدەن، قابىلدانعان قۇقىقتىق نورمالاردىڭ ناقتى ورىندالۋى قامتاماسىز ەتىلۋى ءتيىس.
ەكىنشىدەن، مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن كاسىبيلىگى جوعارى دەڭگەيدە بولۋى قاجەت.
ۇشىنشىدەن، قوعام تاراپىنان باقىلاۋ مەن قاتىسۋ تەتىكتەرى دامۋى ءتيىس. وسى فاكتورلار جەتكىلىكسىز بولعان جاعدايدا، فورمالدى ينستيتۋتسيونالدىق قۇرىلىمدار كۇتكەن ناتيجەنى تولىق بەرە الماۋى مۇمكىن.
وسىلايشا، قازاقستاندا قالىپتاسىپ جاتقان ينستيتۋتسيونالدىق باسقارۋ مودەلى قازىرگى زامانعى ساياسي تۇراقتىلىق پەن ۇزاقمەرزىمدى دامۋ تالاپتارىنا جالپى العاندا سايكەس كەلەدى دەپ قورىتىندى جاساۋعا بولادى. ياعني، بۇل مودەلدى تولىق ىسكە اسىرىلعان جۇيە ەمەس، قالىپتاسۋ ۇستىندەگى پروتسەسس رەتىندە قاراستىرعان ءجون. ول تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتەتىن، تاۋەكەلدەردى ازايتاتىن جانە دامۋ ءۇشىن قولايلى جاعداي قالىپتاستىراتىن ماڭىزدى نەگىز.
- كونستيتۋتسيالىق جانە ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمالار قازاقستاننىڭ ەۋروپالىق وداقتاعى، تۇركياداعى، پارسى شىعاناعى ەلدەرىندەگى جانە ازياداعى نەگىزگى حالىقارالىق سەرىكتەستەرى الدىنداعى ءيميدجىن قالاي وزگەرتەدى؟
بۇل رەفورمالار، ەڭ الدىمەن، قازاقستاندى ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان تۇراقتى، بولجامدى جانە قۇقىقتىق مەملەكەت رەتىندە كورسەتۋگە باعىتتالعان. مۇنداي وزگەرىستەر ءارتۇرلى حالىقارالىق سەرىكتەستەر تاراپىنان ارقالاي قابىلدانعانىمەن، جالپى العاندا ولاردىڭ ورتاق باعاسى – قازاقستاننىڭ ساياسي جۇيەسىنىڭ جەتىلۋى جانە باسقارۋ ساپاسىنىڭ ارتۋى.
ەۋروپالىق باعىتتان باستاساق، ەۋروپالىق وداق ءۇشىن قۇقىقتىق مەملەكەت قاعيداتتارى، دەموكراتيالىق ينستيتۋتتاردىڭ دامۋى جانە ادام قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋى نەگىزگى باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. وسى تۇرعىدان العاندا، قازاقستانداعى كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار ەلدىڭ ەو الدىنداعى ءيميدجىن ايتارلىقتاي جاقسارتا الادى. ينستيتۋتسيونالدىق جاڭعىرتۋ، بيلىك تارماقتارىنىڭ تەڭگەرىمى جانە قۇقىقتىق نورمالاردىڭ كۇشەيۋى قازاقستاندى سەنىمدى ءارى جاۋاپتى سەرىكتەس رەتىندە كورسەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل، ءوز كەزەگىندە، ينۆەستيتسيالىق جانە ساياسي ىنتىماقتاستىقتىڭ كەڭەيۋىنە جول اشادى.
ال تۇركيا ءۇشىن قازاقستانداعى رەفورمالار ساياسي تۇراقتىلىق پەن باسقارۋ تيىمدىلىگىنىڭ ۇلگىسى رەتىندە قاراستىرىلۋى مۇمكىن. تۇركيا ايماقتىق دەرجاۆا رەتىندە تۇراقتى سەرىكتەستەرگە مۇددەلى، سوندىقتان ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان نىعايعان قازاقستان ورتالىق ازياداعى ماڭىزدى تىرەك مەملەكەت رەتىندەگى ءرولىن كۇشەيتەدى. سونىمەن قاتار، مادەني جانە تاريحي جاقىندىق بۇل وزگەرىستەردىڭ وڭ قابىلدانۋىنا قوسىمشا اسەر ەتەدى.
پارسى شىعاناعى ەلدەرى – اتاپ ايتقاندا, ساۋد ارابياسى، بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى جانە كاتار – ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى فاكتورلار ساياسي تۇراقتىلىق پەن ەكونوميكالىق بولجامدىلىق بولىپ تابىلادى. بۇل ەلدەر كوبىنەسە پراگماتيكالىق ساياسات ۇستانىپ، ينۆەستيتسيالىق قاۋىپسىزدىككە ەرەكشە نازار اۋدارادى. قازاقستانداعى قۇقىقتىق نەگىزدەردىڭ كۇشەيۋى مەن باسقارۋ جۇيەسىنىڭ ينستيتۋتسيونالدانۋى ولار ءۇشىن ەلدىڭ تاۋەكەل دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىن بىلدىرەدى. ناتيجەسىندە قازاقستان بۇل ايماقتا سەنىمدى ينۆەستيتسيالىق باعىت رەتىندە قابىلدانا باستايدى.
ازيا ەلدەرى كونتەكستىندە، اسىرەسە قىتاي، وڭتۇستىك كورەيا جانە جاپونيا سياقتى مەملەكەتتەر ءۇشىن ينستيتۋتسيونالدىق تۇراقتىلىق پەن ۇزاقمەرزىمدى بولجامدىلىق شەشۋشى ءرول اتقارادى. بۇل ەلدەر ەكونوميكالىق ارىپتەستىكتى دامىتۋ كەزىندە قۇقىقتىق جۇيەنىڭ سەنىمدىلىگىنە ەرەكشە ءمان بەرەدى. قازاقستانداعى رەفورمالار وسى تالاپتارعا جاۋاپ بەرىپ، ەلدىڭ ايماقتاعى سەنىمدى ءارى تۇراقتى سەرىكتەس رەتىندەگى پوزيتسياسىن كۇشەيتەدى.
جالپى العاندا، كونستيتۋتسيالىق جانە ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمالار قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ءيميدجىن بىرنەشە باعىتتا وزگەرتەدى.
بىرىنشىدەن، ەل «رەسۋرستىق ەكونوميكاعا تاۋەلدى مەملەكەت» بەينەسىنەن بىرتىندەپ «ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان دامىپ كەلە جاتقان مەملەكەت» بەينەسىنە وتەدى.
ەكىنشىدەن، قازاقستاننىڭ ساياسي جۇيەسى بولجامدى جانە تۇراقتى رەتىندە قابىلدانا باستايدى.
ۇشىنشىدەن، حالىقارالىق ينۆەستورلار مەن سەرىكتەستەر ءۇشىن تاۋەكەل دەڭگەيى تومەندەيدى.
سونىمەن قاتار، بۇل وزگەرىستەر قازاقستاننىڭ كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتىن كۇشەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ءارتۇرلى وڭىرلەردەگى سەرىكتەستەرمەن تەڭگەرىمدى قارىم-قاتىناس ورناتۋ ءۇشىن ەلدىڭ ىشكى تۇراقتىلىعى مەن ينستيتۋتسيونالدىق سەنىمدىلىگى شەشۋشى فاكتور بولىپ تابىلادى.
دەگەنمەن، حالىقارالىق يميدج تەك رەفورمالاردىڭ جاريالانۋىنا ەمەس، ولاردىڭ ناقتى ىسكە اسۋىنا بايلانىستى قالىپتاساتىنىن ەسكەرۋ قاجەت.
قازاقستانداعى كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردى ەلدىڭ حالىقارالىق ءيميدجىن جاقسارتۋدىڭ ماڭىزدى قۇرالى رەتىندە باعالاۋعا بولادى. ولار قازاقستاندى سەنىمدى، تۇراقتى جانە ۇزاقمەرزىمدى سەرىكتەس رەتىندە تانىتىپ، ونىڭ حالىقارالىق ارەناداعى پوزيتسياسىن نىعايتادى.
- پرەزيدەنت باستاماسىمەن جۇزەگە اسىپ جاتقان رەفورمالار باعىتىن ىشكى جانە سىرتقى سىن-قاتەرلەر اراسىندا تەڭگەرىم ساقتاي الاتىن، ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان كەمەل مەملەكەت مودەلىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان ستراتەگيالىق كۋرس دەپ ايتۋعا بولا ما؟
رەفورمالاردىڭ مازمۇنىنا نازار اۋدارساق، ولاردىڭ نەگىزگى وزەگى – باسقارۋ جۇيەسىن ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان جەتىلدىرۋ، قۇقىقتىق نەگىزدەردى كۇشەيتۋ جانە بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى تەڭگەرىمدى قالىپتاستىرۋ بولىپ تابىلادى. مۇنداي وزگەرىستەر كەزدەيسوق نەمەسە جەكەلەگەن شارالار جيىنتىعى ەمەس، كەرىسىنشە، ۇزاقمەرزىمدى ستراتەگيالىق كۋرسقا ءتان بەلگىلەردى كورسەتەدى.
ەڭ الدىمەن، ىشكى سىن-قاتەرلەرگە توقتالساق، كەز كەلگەن مەملەكەت ءۇشىن باستى قاۋىپتەردىڭ ءبىرى – الەۋمەتتىك تۇراقسىزدىق، باسقارۋ تيىمدىلىگىنىڭ تومەندەۋى جانە ينستيتۋتتارعا دەگەن سەنىمنىڭ السىرەۋى. قازاقستانداعى رەفورمالار وسى ماسەلەلەردىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان. قۇقىقتىق نورمالاردىڭ كۇشەيۋى، مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ ايقىندىلىعى جانە ازاماتتاردىڭ ساياسي پروتسەستەرگە قاتىسۋىنىڭ ارتۋى قوعام مەن مەملەكەت اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتادى. بۇل، ءوز كەزەگىندە، ىشكى تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزدى شارتى بولىپ تابىلادى.
سىرتقى سىن-قاتەرلەر تۇرعىسىنان العاندا، قازىرگى حالىقارالىق جۇيە جوعارى دەڭگەيدەگى بەلگىسىزدىكپەن سيپاتتالادى. گەوساياسي شيەلەنىستەر، ەكونوميكالىق تۋربۋلەنتتىلىك جانە ايماقتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى مەملەكەتتەردىڭ سىرتقى ورتاعا بەيىمدەلۋ قابىلەتىن ارتتىرۋدى تالاپ ەتەدى. قازاقستاننىڭ ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمالارى ءدال وسى تالاپتارعا جاۋاپ بەرۋگە باعىتتالعان. تۇراقتى جانە بولجامدى ساياسي جۇيە ەلدىڭ حالىقارالىق سەرىكتەستەر الدىنداعى سەنىمدىلىگىن ارتتىرىپ، ونىڭ سىرتقى ساياساتتاعى پوزيتسياسىن نىعايتادى.
وسى ەكى باعىتتىڭ – ىشكى تۇراقتىلىق پەن سىرتقى بەيىمدەلۋدىڭ – ءوزارا ۇيلەسۋى رەفورمالاردىڭ ستراتەگيالىق سيپاتىن ايقىندايدى.
ەگەر مەملەكەت تەك ىشكى ماسەلەلەرگە نازار اۋدارىپ، سىرتقى فاكتورلاردى ەسكەرمەسە، ونىڭ دامۋ مودەلى تولىق بولمايدى. كەرىسىنشە، تەك سىرتقى باعىتقا كوڭىل ءبولىپ، ىشكى ينستيتۋتتاردى السىرەتۋ دە تۇراقسىزدىققا اكەلۋى مۇمكىن. قازاقستانداعى رەفورمالار وسى ەكى ۆەكتور اراسىندا تەڭگەرىم ورناتۋعا ۇمتىلىس رەتىندە كورىنەدى.
ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان كەمەل مەملەكەت مودەلى دەگەنىمىز – تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن ينستيتۋتتارى بار، قۇقىق ۇستەمدىگى قامتاماسىز ەتىلگەن جانە باسقارۋ جۇيەسى ناقتى ەرەجەلەرگە نەگىزدەلگەن مەملەكەت. قازاقستاندا جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالار ءدال وسى مودەلدىڭ نەگىزگى ەلەمەنتتەرىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان. وكىلەتتىكتەردى قايتا ءبولۋ، باسقارۋ تەتىكتەرىن ناقتىلاۋ جانە قۇقىقتىق جۇيەنى كۇشەيتۋ – وسىنىڭ بارلىعى ينستيتۋتسيونالدىق جەتىلۋدىڭ كورسەتكىشتەرى بولىپ تابىلادى.
سونىمەن قاتار، بۇل رەفورمالار مەملەكەت دامۋىنىڭ جاڭا ساپالىق كەزەڭىنە ءوتۋدى بىلدىرەدى. ياعني، باسقارۋ جۇيەسى بىرتىندەپ تۇلعالىق فاكتورلارعا تاۋەلدىلىكتەن ارىلىپ، ينستيتۋتسيونالدىق نەگىزگە كوشەدى. بۇل ۇزاقمەرزىمدى تۇراقتىلىق پەن تيىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ باستى شارتى بولىپ سانالادى.
دەگەنمەن، كەز كەلگەن ستراتەگيالىق كۋرس سياقتى، بۇل باعىتتىڭ دا ءوز شەكتەۋلەرى مەن تاۋەكەلدەرى بار. رەفورمالاردىڭ تابىستى بولۋى ولاردىڭ ناقتى جۇزەگە اسۋىنا، مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ تيىمدىلىگىنە جانە قوعامنىڭ قولداۋىنا تىكەلەي بايلانىستى. ەگەر فورمالدى وزگەرىستەر ناقتى تاجىريبەدە تولىق كورىنىس تاپپاسا، وندا كۇتىلەتىن ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋ قيىن بولۋى مۇمكىن.
پرەزيدەنت باستاماسىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان رەفورمالار باعىتىن ىشكى جانە سىرتقى سىن-قاتەرلەر اراسىندا تەڭگەرىم ساقتاي الاتىن، ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان كەمەل مەملەكەت مودەلىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان ستراتەگيالىق كۋرس رەتىندە باعالاۋعا نەگىز بار. بۇل باعىت قازاقستاننىڭ ۇزاقمەرزىمدى دامۋى مەن تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان كەشەندى جانە جۇيەلى ءتاسىلدى بىلدىرەدى.
سونىمەن بىرگە، ونىڭ ناقتى ناتيجەلەرى رەفورمالاردىڭ ساپاسىنا عانا ەمەس، ولاردىڭ ىسكە اسىرىلۋ دەڭگەيىنە جانە ينستيتۋتسيونالدىق مادەنيەتتىڭ قالىپتاسۋىنا تاۋەلدى بولاتىنىن ەسكەرۋ قاجەت.
Abai.kz
