Tarih sahnasyna kóz salsaq, adamzattyng eng kýrdeli әri taghdyrly qúbylystarynyng biri – últ bolyp qalyptasu ýderisi ekeni anyq. Búl ýderis әr halyq ýshin әrqily órbigenimen, jóit halqynyng (evreylerdin) últtyq biregeylikke jetu joly airyqsha nazar audarugha túrarlyq. Óitkeni olar myndaghan jyldar boyy jer betin sharlap, týrli memleketter men mәdeniyetterding yqpalynda ómir sýrse de, ózderining últtyq bolmysyn joghaltpay, qayta janghyrta bildi.

Jóit halqynyng tarihy – tek bir etnostyng ghana demeyik, tútas adamzat órkeniyetining bir kórinisi. Olardyng últtyq biregeyligi shamaly kýnde nemese bir ghasyrda qalyptasqan joq. Búl – san ghasyrlargha sozylghan ruhani, mәdeny jәne diny tútastyqtyng nәtiyjesi.

Aldymen, jóit halqynyng biregeyligining negizinde dinning erekshe ról atqarghanyn atap ótken jón. Iudaizm – tek senim jýiesi ghana demeyik, sonymen birge ómir salty, zandar jiyntyghy jәne ruhany tәrtip. Qay elde ómir sýrse de, jóitter ózderining diny dәstýrlerin saqtaugha tyrysty. Senbi kýnin qasiyetti dep tanu, diny merekelerdi atap ótu, taghamgha qatysty qaghidalardy ústanu – múnyng bәri olardyng kýndelikti ómirining ajyramas bóligine ainaldy. Din osy halyqty biriktirip, olardyng ózin tanuyna negiz boldy.

Taghy bir manyzdy faktor – til. Tarihy túrghydan jóitter әrtýrli elderde ómir sýrgendikten, olar sol jerding tilin mengerip, sonymen qatar ózara baylanys ýshin erekshe tildik jýieler qalyptastyrdy. Mysaly, idish jәne ladino tilderi – diaspora jaghdayynda tughan tildik qúbylystar. Al ejelgi ivrit tili úzaq uaqyt boyy tek diny mәtinderding tili retinde qoldanylyp kelse de, keyinirek últtyq janghyrudyng simvolyna ainaldy. HH ghasyrda ivrit tilining qayta jandanyp, kýndelikti qarym-qatynas tiline ainaluy – últtyq biregeylikting nyghangyndaghy manyzdy kezeng boldy.

Sonymen qatar, jóitterding ortaq tarihy jadysy olardyng últtyq tútastyghyn saqtaugha zor yqpal etti. Olar bastan keshken qiyndyqtar men qughyn-sýrginder, әsirese әrtýrli kezenderdegi qudalaular men tragediyalar, halyq sanasynda tereng iz qaldyrdy. Búl ortaq tarihy tәjiriybe jóitterdi ózara jaqyndatyp, «biz» degen úghymdy kýsheytti. Tipti, әrtýrli qúrlyqtarda ómir sýrse de, olar ózderin bir halyqtyng ókili retinde sezindi.

Diaspora jaghdayy – jóit halqynyng ereksheligin aiqyndaytyn basty faktorlardyng biri. Ádette, óz jerinen tys ómir sýrgen halyqtar uaqyt óte kele assimilyasiyagha úshyrap, óz bolmysyn joghaltuy mýmkin. Alayda jóitter kerisinshe, ózderining ereksheligin saqtap qaludyng joldaryn tapty. Olar bilimge, otbasy qúndylyqtaryna jәne qauymdastyqqa erekshe mәn berdi. Qay elde ómir sýrse de, jóit qauymdary ózderining mektepterin, diny ortalyqtaryn jәne mәdeny úiymdaryn qúryp otyrdy. Búl olardyng últtyq sanasyn úrpaqtan-úrpaqqa jetkizuge mýmkindik berdi.

Sonymen qatar, jóitterding últtyq biregeyligining qalyptasuyna olardyng intellektualdyq әleueti de yqpal etti. Ghylym, óner, әdebiyet, ekonomika siyaqty týrli salalarda jetistikke jetken jóit ókilderi óz halqynyng bedelin arttyrdy. Búl da últtyq maqtanysh sezimin kýsheytip, biregeylikti nyghaytty.

HIH ghasyrdyng sony men HH ghasyrdyng basynda jóit halqy arasynda últtyq qozghalystar kýsheye bastady. Búl kezende «sionizm» dep atalatyn iydeya payda bolyp, jóitterding tarihy otanyna oralu qajettiligi turaly pikirler keninen taraldy. Búl qozghalys tek sayasy maqsatty menzegen joq, sonymen birge últtyq sana men mәdeniyetti janghyrtugha baghyttaldy. Sonyng nәtiyjesinde jóit halqy ózderining últtyq memleketin qúrugha úmtyldy.

Últtyq biregeylikting taghy bir manyzdy qyry – mәdeniyet. Jóit mәdeniyeti ghasyrlar boyy әrtýrli órkeniyettermen ózara әrekettese otyryp qalyptasty. Ádebiyet, muzyka, foliklor, túrmys-salt dәstýrleri – múnyng bәri olardyng erekshe mәdeny әlemin qúraydy. Búl mәdeny múra da olardyng ózindik bolmysyn saqtaugha kómektesti.

Jóit halqynyng tәjiriybesi bizge manyzdy sabaq beredi. Últtyq biregeylik tek territoriyamen nemese memlekettik shekaramen shektelmeydi. Ol – tilde, dinde, mәdeniyette, tarihy jadyda jәne eng bastysy, adamdardyng sanasynda ómir sýretin qúbylys. Eger osy elementter saqtalsa, halyq óz bolmysyn joghaltpaydy. Biylik osyny týsinu kerek.

Býgingi jahandanu dәuirinde kóptegen halyqtar ózderining últtyq ereksheligin saqtau problemasymen qarama-qarsy kelude. Búl túrghyda jóit halqynyng tarihy – biregey ýlgi. Olar syrtqy yqpaldargha qaramastan, ózderining ruhany jәne mәdeny negizderin saqtay bildi. Osy jaghday – últtyq biregeylikting myqtylyghyn kórsetetin aiqyn dәlel.

Qorytyndylay kele, jóit halqynyng últtyq biregeyligi – úzaq tarihy damudyn, ruhany beriktikting jәne mәdeny sabaqtastyqtyng nәtiyjesi. Olar әlemning әr týkpirinde ómir sýrse de, ózderin bir halyq retinde sezinip, sol birlikti saqtay aldy. Búl – tek olardyng ghana demeyik, býkil adamzat ýshin manyzdy tәjiriybe.

Beysenghazy Úlyqbek,

Qazaqstan Jurnalister Odaghynyng mýshesi

Abai.kz