Тарих сахнасына көз салсақ, адамзаттың ең күрделі әрі тағдырлы құбылыстарының бірі – ұлт болып қалыптасу үдерісі екені анық. Бұл үдеріс әр халық үшін әрқилы өрбігенімен, жөйт халқының (еврейлердің) ұлттық бірегейлікке жету жолы айрықша назар аударуға тұрарлық. Өйткені олар мыңдаған жылдар бойы жер бетін шарлап, түрлі мемлекеттер мен мәдениеттердің ықпалында өмір сүрсе де, өздерінің ұлттық болмысын жоғалтпай, қайта жаңғырта білді.

Жөйт халқының тарихы – тек бір этностың ғана демейік, тұтас адамзат өркениетінің бір көрінісі. Олардың ұлттық бірегейлігі шамалы күнде немесе бір ғасырда қалыптасқан жоқ. Бұл – сан ғасырларға созылған рухани, мәдени және діни тұтастықтың нәтижесі.

Алдымен, жөйт халқының бірегейлігінің негізінде діннің ерекше рөл атқарғанын атап өткен жөн. Иудаизм – тек сенім жүйесі ғана демейік, сонымен бірге өмір салты, заңдар жиынтығы және рухани тәртіп. Қай елде өмір сүрсе де, жөйттер өздерінің діни дәстүрлерін сақтауға тырысты. Сенбі күнін қасиетті деп тану, діни мерекелерді атап өту, тағамға қатысты қағидаларды ұстану – мұның бәрі олардың күнделікті өмірінің ажырамас бөлігіне айналды. Дін осы халықты біріктіріп, олардың өзін тануына негіз болды.

Тағы бір маңызды фактор – тіл. Тарихи тұрғыдан жөйттер әртүрлі елдерде өмір сүргендіктен, олар сол жердің тілін меңгеріп, сонымен қатар өзара байланыс үшін ерекше тілдік жүйелер қалыптастырды. Мысалы, идиш және ладино тілдері – диаспора жағдайында туған тілдік құбылыстар. Ал ежелгі иврит тілі ұзақ уақыт бойы тек діни мәтіндердің тілі ретінде қолданылып келсе де, кейінірек ұлттық жаңғырудың символына айналды. ХХ ғасырда иврит тілінің қайта жанданып, күнделікті қарым-қатынас тіліне айналуы – ұлттық бірегейліктің нығаюындағы маңызды кезең болды.

Сонымен қатар, жөйттердің ортақ тарихи жадысы олардың ұлттық тұтастығын сақтауға зор ықпал етті. Олар бастан кешкен қиындықтар мен қуғын-сүргіндер, әсіресе әртүрлі кезеңдердегі қудалаулар мен трагедиялар, халық санасында терең із қалдырды. Бұл ортақ тарихи тәжірибе жөйттерді өзара жақындатып, «біз» деген ұғымды күшейтті. Тіпті, әртүрлі құрлықтарда өмір сүрсе де, олар өздерін бір халықтың өкілі ретінде сезінді.

Диаспора жағдайы – жөйт халқының ерекшелігін айқындайтын басты факторлардың бірі. Әдетте, өз жерінен тыс өмір сүрген халықтар уақыт өте келе ассимиляцияға ұшырап, өз болмысын жоғалтуы мүмкін. Алайда жөйттер керісінше, өздерінің ерекшелігін сақтап қалудың жолдарын тапты. Олар білімге, отбасы құндылықтарына және қауымдастыққа ерекше мән берді. Қай елде өмір сүрсе де, жөйт қауымдары өздерінің мектептерін, діни орталықтарын және мәдени ұйымдарын құрып отырды. Бұл олардың ұлттық санасын ұрпақтан-ұрпаққа жеткізуге мүмкіндік берді.

Сонымен қатар, жөйттердің ұлттық бірегейлігінің қалыптасуына олардың интеллектуалдық әлеуеті де ықпал етті. Ғылым, өнер, әдебиет, экономика сияқты түрлі салаларда жетістікке жеткен жөйт өкілдері өз халқының беделін арттырды. Бұл да ұлттық мақтаныш сезімін күшейтіп, бірегейлікті нығайтты.

ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басында жөйт халқы арасында ұлттық қозғалыстар күшейе бастады. Бұл кезеңде «сионизм» деп аталатын идея пайда болып, жөйттердің тарихи отанына оралу қажеттілігі туралы пікірлер кеңінен таралды. Бұл қозғалыс тек саяси мақсатты меңзеген жоқ, сонымен бірге ұлттық сана мен мәдениетті жаңғыртуға бағытталды. Соның нәтижесінде жөйт халқы өздерінің ұлттық мемлекетін құруға ұмтылды.

Ұлттық бірегейліктің тағы бір маңызды қыры – мәдениет. Жөйт мәдениеті ғасырлар бойы әртүрлі өркениеттермен өзара әрекеттесе отырып қалыптасты. Әдебиет, музыка, фольклор, тұрмыс-салт дәстүрлері – мұның бәрі олардың ерекше мәдени әлемін құрайды. Бұл мәдени мұра да олардың өзіндік болмысын сақтауға көмектесті.

Жөйт халқының тәжірибесі бізге маңызды сабақ береді. Ұлттық бірегейлік тек территориямен немесе мемлекеттік шекарамен шектелмейді. Ол – тілде, дінде, мәдениетте, тарихи жадыда және ең бастысы, адамдардың санасында өмір сүретін құбылыс. Егер осы элементтер сақталса, халық өз болмысын жоғалтпайды. Билік осыны түсіну керек.

Бүгінгі жаһандану дәуірінде көптеген халықтар өздерінің ұлттық ерекшелігін сақтау проблемасымен қарама-қарсы келуде. Бұл тұрғыда жөйт халқының тарихы – бірегей үлгі. Олар сыртқы ықпалдарға қарамастан, өздерінің рухани және мәдени негіздерін сақтай білді. Осы жағдай – ұлттық бірегейліктің мықтылығын көрсететін айқын дәлел.

Қорытындылай келе, жөйт халқының ұлттық бірегейлігі – ұзақ тарихи дамудың, рухани беріктіктің және мәдени сабақтастықтың нәтижесі. Олар әлемнің әр түкпірінде өмір сүрсе де, өздерін бір халық ретінде сезініп, сол бірлікті сақтай алды. Бұл – тек олардың ғана демейік, бүкіл адамзат үшін маңызды тәжірибе.

Бейсенғазы Ұлықбек,

Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі

Abai.kz