تاريح ساحناسىنا كوز سالساق، ادامزاتتىڭ ەڭ كۇردەلى ءارى تاعدىرلى قۇبىلىستارىنىڭ ءبىرى – ۇلت بولىپ قالىپتاسۋ ۇدەرىسى ەكەنى انىق. بۇل ۇدەرىس ءار حالىق ءۇشىن ارقيلى وربىگەنىمەن، ءجويت حالقىنىڭ (ەۆرەيلەردىڭ) ۇلتتىق بىرەگەيلىككە جەتۋ جولى ايرىقشا نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق. ويتكەنى ولار مىڭداعان جىلدار بويى جەر بەتىن شارلاپ، ءتۇرلى مەملەكەتتەر مەن مادەنيەتتەردىڭ ىقپالىندا ءومىر سۇرسە دە، وزدەرىنىڭ ۇلتتىق بولمىسىن جوعالتپاي، قايتا جاڭعىرتا ءبىلدى.

ءجويت حالقىنىڭ تاريحى – تەك ءبىر ەتنوستىڭ عانا دەمەيىك، تۇتاس ادامزات وركەنيەتىنىڭ ءبىر كورىنىسى. ولاردىڭ ۇلتتىق بىرەگەيلىگى شامالى كۇندە نەمەسە ءبىر عاسىردا قالىپتاسقان جوق. بۇل – سان عاسىرلارعا سوزىلعان رۋحاني، مادەني جانە ءدىني تۇتاستىقتىڭ ناتيجەسى.

الدىمەن، ءجويت حالقىنىڭ بىرەگەيلىگىنىڭ نەگىزىندە ءدىننىڭ ەرەكشە ءرول اتقارعانىن اتاپ وتكەن ءجون. يۋدايزم – تەك سەنىم جۇيەسى عانا دەمەيىك، سونىمەن بىرگە ءومىر سالتى، زاڭدار جيىنتىعى جانە رۋحاني ءتارتىپ. قاي ەلدە ءومىر سۇرسە دە، جويتتەر وزدەرىنىڭ ءدىني داستۇرلەرىن ساقتاۋعا تىرىستى. سەنبى كۇنىن قاسيەتتى دەپ تانۋ، ءدىني مەرەكەلەردى اتاپ ءوتۋ، تاعامعا قاتىستى قاعيدالاردى ۇستانۋ – مۇنىڭ ءبارى ولاردىڭ كۇندەلىكتى ءومىرىنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالدى. ءدىن وسى حالىقتى بىرىكتىرىپ، ولاردىڭ ءوزىن تانۋىنا نەگىز بولدى.

تاعى ءبىر ماڭىزدى فاكتور – ءتىل. تاريحي تۇرعىدان جويتتەر ءارتۇرلى ەلدەردە ءومىر سۇرگەندىكتەن، ولار سول جەردىڭ ءتىلىن مەڭگەرىپ، سونىمەن قاتار ءوزارا بايلانىس ءۇشىن ەرەكشە تىلدىك جۇيەلەر قالىپتاستىردى. مىسالى, يديش جانە لادينو تىلدەرى – دياسپورا جاعدايىندا تۋعان تىلدىك قۇبىلىستار. ال ەجەلگى يۆريت ءتىلى ۇزاق ۋاقىت بويى تەك ءدىني ماتىندەردىڭ ءتىلى رەتىندە قولدانىلىپ كەلسە دە، كەيىنىرەك ۇلتتىق جاڭعىرۋدىڭ سيمۆولىنا اينالدى. حح عاسىردا يۆريت ءتىلىنىڭ قايتا جاندانىپ، كۇندەلىكتى قارىم-قاتىناس تىلىنە اينالۋى – ۇلتتىق بىرەگەيلىكتىڭ نىعايۋىنداعى ماڭىزدى كەزەڭ بولدى.

سونىمەن قاتار, جويتتەردىڭ ورتاق تاريحي جادىسى ولاردىڭ ۇلتتىق تۇتاستىعىن ساقتاۋعا زور ىقپال ەتتى. ولار باستان كەشكەن قيىندىقتار مەن قۋعىن-سۇرگىندەر، اسىرەسە ءارتۇرلى كەزەڭدەردەگى قۋدالاۋلار مەن تراگەديالار، حالىق ساناسىندا تەرەڭ ءىز قالدىردى. بۇل ورتاق تاريحي تاجىريبە جويتتەردى ءوزارا جاقىنداتىپ، «ءبىز» دەگەن ۇعىمدى كۇشەيتتى. ءتىپتى, ءارتۇرلى قۇرلىقتاردا ءومىر سۇرسە دە، ولار وزدەرىن ءبىر حالىقتىڭ وكىلى رەتىندە سەزىندى.

دياسپورا جاعدايى – ءجويت حالقىنىڭ ەرەكشەلىگىن ايقىندايتىن باستى فاكتورلاردىڭ ءبىرى. ادەتتە، ءوز جەرىنەن تىس ءومىر سۇرگەن حالىقتار ۋاقىت وتە كەلە اسسيميلياتسياعا ۇشىراپ، ءوز بولمىسىن جوعالتۋى مۇمكىن. الايدا جويتتەر كەرىسىنشە، وزدەرىنىڭ ەرەكشەلىگىن ساقتاپ قالۋدىڭ جولدارىن تاپتى. ولار بىلىمگە، وتباسى قۇندىلىقتارىنا جانە قاۋىمداستىققا ەرەكشە ءمان بەردى. قاي ەلدە ءومىر سۇرسە دە، ءجويت قاۋىمدارى وزدەرىنىڭ مەكتەپتەرىن، ءدىني ورتالىقتارىن جانە مادەني ۇيىمدارىن قۇرىپ وتىردى. بۇل ولاردىڭ ۇلتتىق ساناسىن ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەردى.

سونىمەن قاتار، جويتتەردىڭ ۇلتتىق بىرەگەيلىگىنىڭ قالىپتاسۋىنا ولاردىڭ ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتى دە ىقپال ەتتى. عىلىم، ونەر، ادەبيەت، ەكونوميكا سياقتى ءتۇرلى سالالاردا جەتىستىككە جەتكەن ءجويت وكىلدەرى ءوز حالقىنىڭ بەدەلىن ارتتىردى. بۇل دا ۇلتتىق ماقتانىش سەزىمىن كۇشەيتىپ، بىرەگەيلىكتى نىعايتتى.

ءحىح عاسىردىڭ سوڭى مەن حح عاسىردىڭ باسىندا ءجويت حالقى اراسىندا ۇلتتىق قوزعالىستار كۇشەيە باستادى. بۇل كەزەڭدە «سيونيزم» دەپ اتالاتىن يدەيا پايدا بولىپ، جويتتەردىڭ تاريحي وتانىنا ورالۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى پىكىرلەر كەڭىنەن تارالدى. بۇل قوزعالىس تەك ساياسي ماقساتتى مەڭزەگەن جوق، سونىمەن بىرگە ۇلتتىق سانا مەن مادەنيەتتى جاڭعىرتۋعا باعىتتالدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ءجويت حالقى وزدەرىنىڭ ۇلتتىق مەملەكەتىن قۇرۋعا ۇمتىلدى.

ۇلتتىق بىرەگەيلىكتىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى قىرى – مادەنيەت. ءجويت مادەنيەتى عاسىرلار بويى ءارتۇرلى وركەنيەتتەرمەن ءوزارا ارەكەتتەسە وتىرىپ قالىپتاستى. ادەبيەت، مۋزىكا، فولكلور، تۇرمىس-سالت داستۇرلەرى – مۇنىڭ ءبارى ولاردىڭ ەرەكشە مادەني الەمىن قۇرايدى. بۇل مادەني مۇرا دا ولاردىڭ وزىندىك بولمىسىن ساقتاۋعا كومەكتەستى.

ءجويت حالقىنىڭ تاجىريبەسى بىزگە ماڭىزدى ساباق بەرەدى. ۇلتتىق بىرەگەيلىك تەك تەرريتوريامەن نەمەسە مەملەكەتتىك شەكارامەن شەكتەلمەيدى. ول – تىلدە، دىندە، مادەنيەتتە، تاريحي جادىدا جانە ەڭ باستىسى، ادامداردىڭ ساناسىندا ءومىر سۇرەتىن قۇبىلىس. ەگەر وسى ەلەمەنتتەر ساقتالسا، حالىق ءوز بولمىسىن جوعالتپايدى. بيلىك وسىنى ءتۇسىنۋ كەرەك.

بۇگىنگى جاھاندانۋ داۋىرىندە كوپتەگەن حالىقتار وزدەرىنىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىگىن ساقتاۋ پروبلەماسىمەن قاراما-قارسى كەلۋدە. بۇل تۇرعىدا ءجويت حالقىنىڭ تاريحى – بىرەگەي ۇلگى. ولار سىرتقى ىقپالدارعا قاراماستان، وزدەرىنىڭ رۋحاني جانە مادەني نەگىزدەرىن ساقتاي ءبىلدى. وسى جاعداي – ۇلتتىق بىرەگەيلىكتىڭ مىقتىلىعىن كورسەتەتىن ايقىن دالەل.

قورىتىندىلاي كەلە، ءجويت حالقىنىڭ ۇلتتىق بىرەگەيلىگى – ۇزاق تاريحي دامۋدىڭ، رۋحاني بەرىكتىكتىڭ جانە مادەني ساباقتاستىقتىڭ ناتيجەسى. ولار الەمنىڭ ءار تۇكپىرىندە ءومىر سۇرسە دە، وزدەرىن ءبىر حالىق رەتىندە سەزىنىپ، سول بىرلىكتى ساقتاي الدى. بۇل – تەك ولاردىڭ عانا دەمەيىك، بۇكىل ادامزات ءۇشىن ماڭىزدى تاجىريبە.

بەيسەنعازى ۇلىقبەك،

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

Abai.kz