Qazaqstan-Qytay qarym-qatynasy 1991 jyldan bastap diplomatiyalyq baylanystar ornaghangha deyin strategiyalyq seriktestik qalpynda túraqty týrde damyp keledi.

KSRO ydyraghannan keyin Qazaqstan tәuelsizdik aldy, al Qytay ony 1992 jyldyng qantarynda resmy týrde tanydy. Eki el arasynda diplomatiyalyq qarym-qatynas ornady. Shekara kelissózderi bastaldy (mәseleler Qytay-Kenes kezeninen beri jalghasyp keledi). Preziydent Nazarbaevtyng Qytaygha alghashqy sapary ótti. Onyng negizgi maqsaty: eki el arasynda shekaralardy retteu jәne senimdi nyghaytu.

KSRO ydyraghannan keyin Qazaqstan Qytaymen kýrdeli shekara mәselelerin múra etti. Nazarbaev shekarany delimitasiyalau turaly kelisimder boyynsha kelissózder jýrgizip, qol qoydy (1994-1998 jj.). Qaqtyghystyng yqtimal kózi jabyldy Elder arasynda senim qalyptasty. Búl Qazaqstannyng eng ýlken diplomatiyalyq jetistikterining biri bolyp sanalady.

Qazaqstan men Qytay Shanhay yntymaqtastyq úiymyna (ShYÚ, 2001 jyly qúrylghan) mýshe boldy. Osylaysha, Nazarbaevtyng túsynda Qazaqstan aimaqtyq qauipsizdik tetigin qúrugha belsendi qatysty: Shanhay bestigi, keyinirek Shanhay yntymaqtastyq úiymy (2001 j.) Terrorizmge, ekstremizmge jәne separatizmge qarsy birlesken kýres. Qazaqstan Qytaydyng Ortalyq Aziyadaghy negizgi seriktesi retinde ainaldy. Nazarbaevtyng túsynda Qytay iri investorgha ainaldy.

Negizgi salalar:

- múnay jәne gaz; qúbyrlar (mysaly, Qazaqstan-Qytay);

tau-ken ónerkәsibi.

Nazarbaevtyng túsynda Qazaqstannyng sayasatynyng negizgi ereksheligi:

* kópvektorly tәsil – Qytaymen tәueldiliksiz yntymaqtastyq (Resey jәne Batyspen tepe-tendik).

2013 jyly Astanada Qytay tóraghasy Sy Szinipin «Bir beldeu, bir jol» bastamasyn jariyalady. Búl simvolikalyq jaghday: Qazaqstan: Qytay men Europa arasyndaghy negizgi tranzittik dәlizge logistikalyq jobalardyng (mysaly, Qorghas) platformasyna ainaldy. Qazaqstan búl bastamany belsendi týrde qoldady, onyng ekonomikalyq paydasyn kórdi.

Tyghyz baylanystargha qaramastan, Nazarbaevtyng túsynda sezimtal mәseleler tuyndady:

1. Shynjang mәselesi. Shynjandaghy qazaqtardyng jaghdayy. Qazaqstan Qytaymen qaqtyghystan aulaq bolyp, saqtyqpen әreket etti.
2. Qoghamdyq narazylyqtar. «Qytay ekspansiyasynan» qorqu.

Jer reformalaryna qarsy narazylyqtar (2016 j.) ishinara Qytaymen baylanysty boldy. Biylik tepe-tendikti saqtaugha tyrysty: Qytaymen yntymaqtastyq jәne qoghamdyq narazylyqty baqylaudy nyghaytu.

Nazarbaevtyng túsynda Qazaqstannyng Qytaymen qarym-qatynasy:

- túraqty (shekaradaghy retteu);
- institusionaldyq (ShYÚ);
- ekonomikalyq túrghydan tiyimdi;
- strategiyalyq manyzdy.

Degenmen, sonymen birge: Qazaqstan shamadan tys tәueldilikten aulaq boldy jәne kópvektorly syrtqy sayasatty saqtap qaldy. Basqasha aitqanda, Nazarbaev Qytaymen qarym-qatynasyn kelesi formula boyynsha qúrdy: «baghynyshtylyqsyz seriktestik».

Qasym-Jomart Toqaevtyng tóraghalyghymen Qazaqstan men Qytay arasyndaghy qarym-qatynas joghary dengeydegi strategiyalyq seriktestik retinde sipattalady, ekonomika, sayasat jәne qauipsizdik salalaryndaghy yntymaqtastyq aitarlyqtay artty.

Qazaqstan men Qytay basshylyq dengeyinde senimdi jәne túraqty baylanystardy saqtap keledi. Toqaevtyng Sy Szinipinmen jeke baylanystary manyzdy ról atqarady. Búl qarym-qatynas resmy týrde: «mәngilik keshendi strategiyalyq seriktestik» dep atalady.

Ýnemi ótkiziletin kezdesuler: eki jaqty saparlar (mysaly, Sy Szinipinning 2024 jyly Qazaqstangha sapary); kóp jaqty kezdesuler (ShYÚ, Ortalyq Aziya-Qytay formaty).

Nәtiyje: sayasy senimning joghary dengeyi jәne kýrdeli qaqtyghystardyng bolmauy. Qytay - Qazaqstannyng negizgi sauda seriktesterining biri. Tauar ainalymy rekordtyq dengeyge jetti (shamamen 44 milliard dollar). Qarym-qatynastar «tarihy eng joghary dengeyge» jetti.

Negizgi salalar:

- energetika (múnay, gaz, yadrolyq energiya);
- infraqúrylym jәne logistika;
- investisiya;
- ónerkәsip.

Qazaqstan Qytay ýshin kelesidey manyzdy:

- tranzittik hab (Qytay men Europa arasynda);

- «Bir beldeu, bir jol» bastamasynyng bóligi.

Qazaqstan Qytaydyng euraziyalyq jobalarynyng negizgi elementi bolyp tabylady.

Damu:

- temirjoldar porttar;
- qúrlyq dәlizderi.

Qytay-Europa tranzittik baghyttary belsendi týrde ilgerileude. 2025 jylghy Ortalyq Aziya - Qytay sammiytinde milliardtaghan dollarlyq kelisimderge qol qoyyldy jәne úzaq merzimdi strategiyalyq seriktestikti nyghaytyldy. Qytay osynday formattar arqyly Ortalyq Aziyadaghy yqpalyn kýsheytude.
Qazaqstan men Qytay terrorizmge men ekstremizmge qarsy kýreste yntymaqtasady. ShYÚ shenberindegi ýilestiruge jәne aimaqtyq túraqtylyq mәseleleri talqylanuda. Qytay Qazaqstannyng túraqtylyghyna (әsirese Shynjang men tranzitke baylanysty) mýddeli.

Qazaqstan men Qytay arasyndaghy gumanitarlyq jәne mәdeny baylanystargha qatysty. Eki el arasynda bilim beru jobalary men mәdeny almasular jýzege asyryluda. 2026 jyl «Bilim jәne ghylym jyly» dep jariyalandy.

Toqaevtyng túsynda Qazaqstan men Qytay arasyndaghy qarym-qatynas:

1. tarihtaghy eng joghary dengeyge jetti.
2. pragmatikalyq jәne ekonomikalyq baghyttaghy sipatqa ie boldy.
3. Qytay ýshin tranzittik jәne strategiyalyq seriktes retindegi Qazaqstannyng rólin nyghaytty.

Sonymen birge arasynda tepe-tendik saqtalady: Qytaymen yntymaqtastyq jәne kópvektorly syrtqy sayasat arqyly (Resey, Batys, Týrkiya) tepe-tendik saqtalady.

Kerimsal Júbatqanov,

tarih ghylymdarynyng kandidaty, S. Seyfullin atyndaghy Qazaq agrotehnikalyq zertteu uniyversiytetining dosenti

Abai.kz