Tarbaghatay aimaghyndaghy qazaq rulary
Shәueshek qalasyndaghy eng basty qazaq rularynyng kartasy
(Búl qalada 40 myng 860 qazaq bar. 2022.04.24 kýngi esep)
Shәueshek qalasy zamanymyzgha deyingi 2 ghasyrdan bastap Ýisinderding qolqa-jýregi bolghan qala. 10~12 ghasyrlarda Batys Týrik rulary búl jerdi ortalyq etti. 1282 jyly Qobylay han biyligi kezeninde, búl jerde Tarbaghatay pochta mekemesi qúrylyp, Tarbaghatay atauy alghash ret qoldanysta boldy.
1764 jyly Tarbaghatay qamaly túrghyzyldy. Qamalda 600 shýrshit sarbazy túrghan. Júttyng qamal manynda qatty jýruine baylanysty, qamal kelesi jyly Shәueshek(楚乎楚) degen jerge auystyryldy. 1865 jyly qazaqtar men dýngenderding kóterilisinen qala qirady. 1889 jyly Jana Shәueshek salynyp, 1913 jyly qúrylghan Tarbaghatay aimaghynyng ortalyghyna ainalady.
Shәueshek qalasy qazirgi uaqytta Dubek, Beybit, Janaqala syndy ýsh aumaqtan, Shasha, Argýn, Bozdaq syndy 3 kentten, Qaraqabaq, Emil, Abdyra, Ashyly solang auyly syndy 4 auyldan, Oijaylau mal fermasy, Moyyntal(Tarbaghatay) siyr fermasy, Shaghjy mal fermasy syndy 3 mal fermasynan, 153 eldi mekennen túrady.
Shәueshek qalasynyng qala aumaghyndaghy rular — Bayjigit, Abaq Kerey, Ashamayly Kerey(Aqsary, Shimoyyn, Siban), Tórtuyl, Shanyshqyly, Jaghalbayly.
Shasha kenti Qayqybastau, Qabaq, Ashutas, Qoskópir, Orta Shibeti qatarly 17 eldi mekennen túrady. Eng basty rulary — Bayjigit(Mәmetek), Kerey, Tobyqty.
Argýn(Toqabay saz) kenti Terekti, Ekisu, Bau-baq, Nanhu, Nansan syndy 5 móltek audannan, Saz, Úzynaghash, Qaraýngir, Túmaqshy, Shúbaraghash qatarly 18 eldi mekennen túrady. Eng basty ruy — Bayjigit.
Qaraqabaq auyly Abyra, Qyzyljar, Bas Bozdaq, Kenjebay, Meshit syndy 22 eldi mekennen túrady. Eng basty ruy — Bayjigit(Qoshqarbay).
Abdyra auyly Sholaqbúlaq, Kóne Kómey, Ýshtóbe, Elubay, Basqy Abdyra syndy 21 eldi mekennen túrady. Eng basty ruy — Bayjigit(Qoshqarbay).
Ashyly solang auyly Qyzbeyt, Núra, Janmyrza, Beltam, Kókkópir syndy 20 eldi mekennen túrady. Eng basty ruy — Bayjigit(Mәmetek).
Bozdaq kenti Orta Bozdaq, Tóbeqora, Aqshi, Bәigetóbe, Kishi Jiyek syndy 12 eldi mekennen túrady. Eng basty rulary — Bayjigit(Mәmetek, Toghas).
Oyjaylau mal fermasy Malshylyq 1, Malshylyq 2, Malshylyq 3, Qaraoy, Nartay syndy 10 eldi mekennen túrady. Eng basty rulary — Bayjigit(Saybolat), Kerey, Uaq, Tóre(Sәniyaz), Teristanbaly.
Emil auyly Qaraaghash, Kókjiydek, Qaraýi, Jarsu, Aqtam syndy 16 eldi mekennen túrady. Eng basty rulary — Bayjigit(Mәmetek), Tórtuyl, Kerey(IYteli, Jәdik).
Qúlystay ónirindegi Tarbaghatay siyr fermasy, Moyyntal dep te atalady.
Tarbaghatay siyr fermasy Siyrshy 1, Siyrshy 2, Ýshqayshy syndy 9 eldi mekennen túrady. Eng basty rulary — Bayjigit(Qojan, Saty, Toghas), Uaq, Kerey, Tórtuyl, Jarboldy.
Shaghjy mal fermasy Malshylyq 1, Malshylyq 2, Malshylyq 3, Malshylyq 4 syndy 8 eldi mekennen túrady. Eng basty rulary — Bayjigit(Mәmetek), Kerey.
Qoryta kelgende, Shәueshek qalasy qazaghynyng 85 payyzyn Naymannyng Bayjigit ruy, 8 payyzyn Kerey ruy ústaydy. Sonymen, Shәueshek qalasynda 35 myng Bayjigit, 3.5 myng Kerey bar.

Suret: Avtordyng múraghatynan alyndy.
Kórqarasu(Shihu) qalasyndaghy eng basty qazaq rularynyng kartasy
(Búl qalada 31 myng 162 qazaq bar. 2022.04.24 kýngi esep)
Kórqarasu qalasynyng týbinde, 685 jyly Qarasu qamaly, Kýitýn ózeni jaghynda IYehy qamaly, Jyrghalang boyynda Dúnlin qamaly, qazirgi Kýrti kentining manynda Shilin qamaly túrghyzylghan bolatyn. Odan keyin búl aumaqtargha Qarlyqtar kelip iyelik etti.
1761 jyly Kórqarasu auyly payda boldy. Kelesi jyly búl auyl әskery beket retinde qaralyp, kýzet túrghyzyldy. 1765 jyly Kórqarasu, Ebi jerlerin Ýrimjiden basqaratyn әkimshilik qúrylyp, 1771 jyly Edilden auyp kelgen torghauyttardyng bir bólegin Jyrghalan(Sykyshu) ózenine ornalastyrghan. Olar Kórqara әskery mengermesining qaramaghynda boldy. 1781 jylgha qaray, Kórqarasu auyly gýldenip, 1783 jyly Kórqarasu astyq mekemesi bolyp bekitildi. 1886 jyldan bastap Kórqarasu auyly Sanjy arqyly basqarylyp túrdy. 1913 jyly Kórqarasu auyly taratylyp, Ýrimjige qarasty Usu audany qúrylady. 1917 jyldan bastap Tarbaghatay aimaghyna qarady.
1945 jyly Shyghys Týrkistan ýkimeti múnda Shihu audandyq ýkimetti qúrdy. 1950 jyly qytaylar Usu dep ataytyn, qazaq Shihu dep ataytyn әkimshilik ensesin qaytalay tiktedi. 1954 jyly Ile qazaq avtonomiyaly oblysy qúryghanda, Shihu audany osy birikken oblystyng Tarbaghatay aimaghyna qarasty bolyp túra berdi.
Múndaghy «Usu» sózi Kórqarasu atauyndaghy «su» sózi bolyp esepteledi. Al, qazaqtyng Shihu dep jýrgeni «batys kól» degen maghynany beretin, osy atpen atalatyn kentke baylanysty.
Kórqarasu qalasy Nanuan, Húnchyau(Qatynkópir), Janaqala, Kýitýn syndy 5 móltek audannan, Shepeyzi, Ganhozy, Huangýn, Shidagu, Terekti, Qatybúqa, Jýzbúlaq, Jyrghalan(Sykyshu), Kýrti, Shihu syndy 10 kent, Bashysyhu, Tasótkel, Dutay, Tabylghat qalmaq auyly, Jinishke(Jyahyzy), Toghyztam(Jujyanlou), Jyrghalang qalmaq auyly syndy 7 auyldan, Sekseuildi(Ganjyahu), Bayynqol, Sәlkinti syndy 3 mal fermasynan, 192 eldi mekennen túrady. Shinjyang óndiris-qúrlys polkterining 123, 124, 125, 126, 127, 128, 130 polkteri osy ónirde ornalasqan.
Kórqarasu qalasynyng qala aumaghyndaghy negizgi rular — Shúbar Kerey(Atantay, Shúbarayghyr, Sherushi, Jastaban, Merkit, Siban, Aqsary, Esdaulet, Barqy, Jaylau), Shúbar Nayman(Begetay, Tuma, Tórtuyl, Tәuke, Bolatshy, Sheru), 100 ýy Taraqty, 100 ýy Qypshaq, 100 ýy Shanyshqyly, 50 ýy Shapyrashty.
Shepeyz kenti Qarasu, Kensuat, Ýshkópir syndy 9 eldi mekennen túrady. Eng basty rulary — Shúbar Kerey, Taraqty. 550 ýy qazaq bar.
Sekseuildi mal fermasy Kensuat, Qaraoba, Jalaghash syndy 7 eldi mekennen túrady. Eng basty ruy — Jәdik, Atantay, Sherushi, Siban, Shúbarayghyr. 550 ýy qazaq bar.
Bayynqol mal fermasy Kóktal, Ánjyhay, Kólay syndy 7 eldi mekennen túrady. Eng basty ruy — Shúbar Kerey. 550 ýy qazaq bar.
Bashysyhu auyly Dónmәli, Baqay, Shegelek, Lanqanmәli, Beskópir syndy 19 eldi mekennen túrady. Eng basty rulary — Shúbar Kerey, Shúbar Nayman. 550 ýy qazaq bar.
Ganqozy kenti Ýlkenaghash, Alanqy1 (Toudaushanzy), Alanqy 2 (Ardakshanzy), Alanqy 3 (Sandaushanzy), Qojatam(Haujyajuanzy) syndy 9 eldi mekennen túrady. Eng basty rulary — Shúbar Kerey, Shúbar Nayman. 400 ýy qazaq bar.
Tasótkel auyly Toranghyly, Subúrghan, Jalghyzaghash syndy 8 eldi mekennen túrady. Eng basty rulary — Siban, Jәdik, Shúbarayghyr, Taraqty, Sheru. 300 ýy qazaq bar.
Dutay auyly Ýlkenbúlaq, Qaraaghash, Úyalyjiyde syndy 8 eldi mekennen túrady. Eng basty rulary — Shúbar Kerey, Shúbar Nayman. 300 ýy qazaq bar.
Huangýng kenti Aqshi, Janasbay, Tasótkel(Shychyau), Búlaqsay(Chuanshýigou), Jiydeli(Shazauliyn) syndy 11 eldi mekennen túrady. Eng basty ruy — Shúbar Kerey. 300 ýy qazaq bar.
Shidagu kenti Kóksala, Takylgen, Sulyken, Úlansu, Shaghanoba syndy 16 eldi mekennen túrady. Eng basty rulary — Shúbar Kerey, Shúbar Nayman. 200 ýy qazaq bar.
Tabylghat qalmaq auyly 4 eldi mekennen túrady. Eng basty ruy — Shúbar Kerey. 150 ýy qazaq bar.
Sәlkinti mal fermasy Tosty, Dolan, Shaghanoba syndy 6 eldi mekennen túrady. Eng basty ruy — Shúbar Kerey. 150 ýy qazaq bar.
Jyrghalan(Sykyshu) kenti Qalqanbúlaq, Shaghanbúlaq, Kómeyauzy, Sabykól, Qaraaghashbastau syndy 12 eldi mekennen túrady. Eng basty ruy — Shúbar Kerey. 150 ýy qazaq bar.
Jinishke(Jyhyzy) auyly Jinishke, Kýitýn, Qyzyltam syndy 5 eldi mekennen túrady. Eng basty ruy — Shúbar Kerey. 150 ýy qazaq bar.
Toghyztam auyly Sarytoghan, Jetiýi, Janjyajuanzy syndy 5 eldi mekennen túrady. Eng basty ruy — Shúbar Kerey. 150 ýy qazaq bar.
Jyrghalang qalmaq auyly Qaraaghash, Jaghyntal, Aqterek syndy 9 eldi mekennen túrady. Eng basty ruy — Shúbar Kerey. 150 ýy qazaq bar.
Qazaghy óte az bolyp keletin Qatybúqa, Jýzbúlaq, Kýrti, Shihu ónirlerin atamadyq.
Qoryta kelgende, Kórqarasu(Shihu) qalasy qazaghynyng 80 payyzyn Kerey rulary, 13 payyzyn Nayman rulary iyeleydi. Múndaghy Shúbar Kerey, Shúbar Nayman ataulary sol taypanyng belgili ruy basym bolmaghanyn, әr tarmaghynan qúralghanyn bildiredi.
Sonymen, Kórqarasu(Shihu) qalasynda 25 myng Kerey, 4 myng Nayman bar.

Suret: Avtordyng múraghatynan alyndy.
Sauan audanyndaghy eng basty qazaq rularynyng kartasy
(Búl audanda 51 myng 468 qazaq bar. 2022.04.24 kýngi esep)
1915 jyly qazirgi Qaramayly qalasyna qarasty Shógey auyly Sauannyng ortalyghy bolyp, búl ónir Ýrimji qalasyna qarady. 1917 jyly Tarbaghatay aimaghyna qarap, 1929 jyly Shógeydegi ortalyq qazirgi Kóne Sauan kentine kóshirilip, Sauan audany payda boldy. 1956 jyly audan ortalyghy Sandyqozygha kóshirildi. Sodan bastap, Sandyqozy kenti Sauan qalasy, keyde Jana Sauan dep atalyp ketti.
1976 jyly Sauan audany janadan qúrylghan Tasyrqay(Shyhyzy) aimaghynyng qúramyna ótti. Eki jyldan son, Tasyrqay aimaghy taratylyp, Sauan audany qaytadan Tarbaghatay aimaghyna qosyldy. 2021 jyly 16 nauryzda, Sauan audany Sauan qalasy bolyp qúrylady.
Sauan qalasynyng jerinde Sauan qalasy, Sydauqozy, Kóne Sauan, Úlansu, Ánjyhay, Dúnuan, Shiygóbi, Lumau-uan, Altynsay syndy 8 kent, Bortýnke, Ýlkenbúlaq(Dachuan), Shanhudy syndy 3 auyl, Bortýnke, Ógiztam syndy 2 mal fermasy, Sauan túqym bazasy jәne Shinjyang óndiris-qúrlys polkterining 121,133,134,141,142,143,144 polkteri men Beychuan kenti ornalasqan. Audan jerinde 214 eldi meken bar.
Sauan qalasy Shabdalybaq, Bereke, Bilim(Shushyan), Jenis(Kayshuan) syndy 4 aumaqqa bólinedi. Eng basty rulary — Esdaulet, Merkit, Botaqara, Uaq, Sary, Barqy, Nayman, IYteli.
Bortýnke auyly Jarsuat, Jelaghash, Kókqiya, Kenaghyn, Qarabastau syndy 17 eldi mekennen túrady. Eng basty ruy — Esdaulet.
12 jarym myng qazaq túratyn, qazaghy eng kóp auyl. Sauan audany qazaghynyng tórtten biri osy jerde.
Bortýnke(Qaraghandy) mal fermasy eki malshylyq, tórt eginshilikpen ainalysatyn, 6 eldi mekennen túrady. Eng basty ruy — Esdaulet.
Kóne Sauan kenti Bastýbek(Shang Fanuan), Juantóbe(Dalyanpo), Kóltaban(Hayzyuan), Qyzylsýmbe(Húnshanmyau), Basjyra(Tougou), Mynshúnqyr(Kynuan), Tesipaqqan(Jyajyajuan), Qamysty(Luuan), Damba(Jabankou) syndy 37 eldi mekennen túrady. Eng basty ruy — Shúbar Kerey.
Dúnuan kenti Tómengi Qoby, Qysan(Jyashanzy), Kensay(Kuangou), Kóktóbe(Chiynshan), Qoskópir syndy 19 eldi mekennen túrady. Eng basty rulary — Barqy, IYteli, Uaq, Sary, Botaqara, Merkit.
Ánjyhay kenti, Múqyr(Gushu), Bereke(Hypiyn-Shiyn),Qostu(Shuanchiy), Janajol(Jyautún-Shiyn), Kónejol(Gudau) syndy 11 eldi mekennen túrady. Eng basty rulary — Uaq, Botaqara, Nayman.
Shiygóby kenti Maytau, Aqjar(Baytuyazy), Aqjiyek(Baytan), Qapshaghay(Jyasauzy), Obaty(Myautayzy) syndy 13 eldi mekennen túrady. Eng basty rulary — Merkit, Esdaulet.
Ógiztam(Siyrqora, Nujuanzy) mal fermasy Qarashoqy, Qyzylshoqy, Sarytoghan syndy 6 eldi mekennen túrady. Eng basty ruy — Merkit.
Ýlkenbúlaq(Dachuan) auyly Jylytam(Shaufanjuanzy), Ýshjyra(Sandaugou), Ortabúlaq, Bessala(Udauhozy), Ekisu(Ardauhozy) syndy 13 eldi mekennen túrady. Eng basty rulary— Nayman(Qayqy, Toghas, Kókjarly, Tórtuyl), Jastaban, Esdaulet, Aqsary(Ashamayly Kerey), Botaqara.
Qazaghy óte az bolyp keletin Sydauqozy, Úlansu, Lumau-uan, Altynsay, Shanhudi, Sauan túqym bazasy, Beychuan ónirlerin atamadyq.
Qoryta kelgende, Sauan audany qazaghynyng 48 payyzyn Esdaulet ruy, 18 payyzyn Merkit ruy, 8 payyzyn Botaqara ruy, 6 payyzyn Uaq ruy , 4 payyzyn Sary ruy, 4 payyzyn Barqy ruy, 4 payyzyn IYteli ruy, 4 payyzyn Nayman ruy iyeleydi. Sonymen, Sauan audanynda 25 myng Esdaulet, 9 myng Merkit, 4 myng Botaqara, 3 myng Uaq, 2 myng Sary, 2 myng Barqy, 2 myng IYteli, 2 myng Nayman bar.

Suret: Avtordyng múraghatynan alyndy.
Dórbiljin audanyndaghy eng basty qazaq rularynyng kartasy
(Búl audanda 103 myng 579 qazaq bar. 2022.04.24 kýngi esep)
1130 jyly qaraqytaylardyng kósemi Eley Dashy búl ónirdi astana etip, Emil qalasyn qúrdy. 1218 jyly qala Shynghyshan soqqysynan qirady.
1225 jyly qazirgi Emil mal fermasy manynda janadan Emil qalasy túrghyzylyp, Ýgeday hannyng astanasy bolghan. Tórt qaqpaly búl qala 16 ghasyrdyng ortasynan 17 ghasyrdyng ortasyna deyin qalmaqtardyng jayylymy bolyp, Dórbiljin atalady.
1918 jyly Emil ózenining joghary aghasynda Emil(Emen) audany qúryldy. Qayraqbay Shalekenúlynyng Emil tolqyny turaly kýiining «Emen tolqyny» dep shertiletini sodan. Sonda da Emen audany halyq auzynda Dórbiljin audany retinde belgili boldy.
Dórbiljin audany Dórbiljin, Ýshqarasu, Qara-Emil, Jelaghash, Tepkisu, Maralsu syndy 6 kent, Qalamany, Qorymsu monghol auyly, Kýrti, Qarabúlaq, Mongholiza monghol auyly syndy 5 auyl, Emil, Qúighansu, Sary-Emil, Úzynbúlaq syndy 4 mal fermasynan, Kóshbiyke syndy jalghyz túqym bazasynan, Jarbúlaq syndy jalghyz óndiris alanynan, 182 eldi mekennen túrady.
Dórbiljin(Emen) qalasy Arshaty, Tarbaghatay, Aghylyq, Keruensaray, Mәdeniyet syndy 9 móltek audannan, Tasyrqay, Yaunan syndy 2 eldi mekennen túrady. Negizgi rulary — Bayjigit, Kerey, Aqnayman, Semiznayman.
Ýshqarasu auyly Qarasu 1, Qarasu 2, Qarasu 3, Jalghyztal, Aqbúlaq syndy 13 eldi mekennen túrady. Eng basty ruy —Shotay.
Qara-Emil auyly Aqqúima, Aqqúmay, Ýienki, Kishkenetóbe, Búlaqtóbe, Terenjar syndy 16 eldi mekennen túrady. Eng basty ruy — Shotay.
Tepkisu(Shanhu) auyly Mayqayyn, Obaly 1, Obaly 2, Obaly 3, Obaly 4 syndy 23 eldi mekennen túrady. Eng basty rulary — Qoshqarbay, Mәmetek.
Qalamany(Jyauchýi) auyly Isatam, Qaradón, Arshaty, Jayylma, Barlyqkýre, Shibeti, Qosjyra syndy 24 eldi mekennen túrady. Eng basty rulary — Qoshqarbay, Shotay, Mәmetek, Tórtuyl, Kerey, Uaq.
Emil mal fermasy Núrshashty, Jinishke Aqsu, Toptal, Belshir, Belshir 2 syndy 10 eldi mekennen túrady. Eng basty rulary — Qoshqarbay, Shotay, Mәmetek.
Jelaghash(Qarghaly) auyly Qarghaly, Ýlkentogham, Kóktas, Qyzylqiya, Qarasu syndy 18 eldi mekennen túrady. Eng basty ruy — Aqnayman.
Maralsu auyly Aqmektep, Qyzylaghyn, Tasótkel, Bestayynsha, Aqsu syndy 20 eldi mekennen túrady. Eng basty ruy — Semiznayman.
Qúighansu mal fermasy Qúighan, Túrghyn, Shengeldiqaryn syndy 5 eldi mekennen túrady. Eng basty rulary — Qojan, Búrynbet.
Tarbaghatay qoy fermasy Dolanabúlaq, Kóksu, Sarydóng syndy 8 eldi mekennen túrady. Eng basty ruy — Kerey.
Sary-Emil mal fermasy Sary-Emil, Qarasu, Malshylyq 1 syndy 6 eldi mekennen túrady. Eng basty ruy — Shotay.
Qorymsu monghol auyly Aralsu, Jinishkesu, Kóksay syndy 5 eldi mekennen túrady. Eng basty rulary — Qarasha, Qyrjy, Kerey.
Kýrti auyly Sarbas, Moyyn, Jiyek syndy 5 eldi mekennen túrady. Eng basty ruy — Kerey(Sarbas, Jastaban).
Kóshbiyke túqym bazasy Kóshbiyke, Qazaqbay, Bestal syndy 6 eldi mekennen túrady. Eng basty ruy — Qazaqbay.
Qarabúlaq(Lamajau) auyly Qarabúlaq, Qarasu, Maytas syndy 3 eldi mekennen túrady. Eng basty rulary — Bayjigit, Qyrjy, Kerey, Uaq. Múnda kәpir qyrghyz atanghan 60 ýili qauym bar.
Mongholiza monghol auyly Biyikjar, Túlbasuat, Qaraaghashkýre syndy 9 eldi mekennen túrady. Eng basty rulary — Shotay, Aqnayman, Qoshqarbay, Mәmetek.
Úzynbúlaq mal fermasy Malshylyq 1, Malshylyq 2, Malshylyq 3 syndy 3 eldi mekennen túrady. Eng basty ruy — Semiznayman.
Jarbúlaq óndiris auyly Malshylyq, Súm, Taldy(Yanlu) syndy 6 eldi mekennen túrady. Eng basty ruy — Aqnayman.
Qoryta kelgende, Dórbiljin audany qazaghynyng 65 payyzyn Naymannyng Bayjigit(Shotay 33%, Qoshqarbay 13%, Mәmetek 7%, Qojan 4%, Qazaqbay 3%, Búrynbet 2.5%, Qarasha 2.5%) ruy, 11 payyzyn Kerey, 10 payyzyn Aqnayman, 10 payyzyn Semiznayman ústaydy. Sonymen, Dórbiljin audanynda 67 myng Bayjigit, 11 myng Kerey, 10 myng Aqnayman, 10 myng Semiznayman bar.

Suret: Avtordyng múraghatynan alyndy.
Toly audanyndaghy eng basty qazaq rularynyng kartasy
(Búl audanda 99 myng 690 qazaq bar. 2022.04.24 kýngi esep)
Mayly, Jayyr taularyndaghy el 1949 jyly 30 sәuirde, sol kezdegi Dórbiljin audanynyng әkimi Núrsapa batyr Seytjanúlynyng yqpalymen, Dórbiljin audanynan bólinip shyghyp, Kerey audany bolyp qúryldy. 1952 jyly qazanda Toly audany bolyp ózgerdi. Toly audany Toly, Úty, Úty, Qatu syndy 4 kentten, Kýp, Dolaty, Aqbeldeu, Ósheti syndy 4 auyldan, 76 eldi mekennen túrady.
Toly qalasy Alaqat(Chishyan), Qúmtóbe syndy 2 móltek audannan, Ekiqúdyq, Qyzyljar, Oshaqbay, Jibek, Úlasty syndy 15 eldi mekennen túrady. Jastabandar men Merkitter túratyn Tesipaqqan mal fermasy da osy qalagha kirip ketken.
Toly qalasynyng negizgi rulary — Uaq, Sherushi, Shúbarayghyr, Jastaban men Merkit, Barqy, Esirgep, Tóre, Qaraqas, Jәdik, 100 ýy Aqsary, 100 ýy Siban, 50 100 ýy Múryn, 50 ýy Kónsadaq, 50 ýy Molqy, 50 ýy Aqsary, 50 ýy Siban, 50 ýy Teristanbaly, 50 ýy Shanyshqyly, 30 ýy Samyrat, 30 ýy Botaqara, 30 ýy Qoja, 30 ýy IYteli, 30 ýy Taraqty, 10 ýy Tobyqty.
Kýp auyly Jetioba, Jambyl, Qaratóbe, Qyzyljar, Quqaraghay syndy 19 eldi mekennen túrady. Eng basty rulary — Barqy, Sherushi, Jәdik, Teristanbaly, Qaraqas, Atantay, Tór, 50 ýy Jaylau, 50 ýy Sary, 30 ýy Aqsary, 30 ýy Siban.
Dolaty auyly Almaly, Jarbas, Jiyek, Aqsay, Jamaty syndy 15 eldi mekennen túrady. Eng basty rulary — Atantay, Shúbarayghyr, Barqy, Esirgep, Sherushi, 100 ýy Qaraqas, 100 ýy Botaqara, 100 ýy Samyrat, 50 ýy Jastaban, 40 ýy Múryn.
Aqbeldeu auyly Maylyken, Janbúlaq, Qanly syndy 9 eldi mekennen túrady. Eng basty rulary — Uaq, Jastaban men Merkit. Azdap Botaqara.
Ósheti auyly Qyzylqiya, Mayqabaq, Jinishkesu, Qazanqúm, Qúmtóbe syndy 9 eldi mekennen túrady. Eng basty rulary — Uaq, 100 ýy Múryn, 40 ýy Qaraqas, 40 ýy IYteli, 30 ýy Botaqara.
Úty kenti Bereke syndy jalghyz móltek audannan, Shalghay, Sarjaq, Aqqaynar syndy 5 eldi mekennen túrady. Eng basty rulary — Sherushi, Tóre, 100 ýy Barqy.
Temirtam kenti Birlik, Limiyn, Jonghar syndy 3 móltek audannan, Arpasalghan, Qatu, Nanuan syndy 3 eldi mekennen túrady. Eng basty ruy — Uaq.
Qatu kenti Dәm, Qarasu, Sarytal syndy 4 eldi mekennen túrady. Eng basty rulary — Uaq.
Qoryta kelgende, Toly audany qazaghynyng 28.5 payyzyn Jәntekey(Barqy 13.5%, Atantay 7%, Esirgep 4%, Botaqara 2%, Samyrat 1%, Jaylau-Sary 1%), 24 payyzyn Uaq, 13 payyzyn Sherushi, 5.5 payyzyn Jastaban, 5 payyzyn Shúbarayghyr, 4 payyzyn Merkit, 4 payyzyn Jәdik, 4 payyzyn Qaraqas, 4 payyzyn Tóre, 3.5 payyzyn Teristanbaly, 1.5 payyzyn Múryn ústaydy.
Sonymen, Toly audanynda 28.5 myng Jәntekey, 24 myng Uaq, 13 myng Sherushi, 5.5 myng Jastaban, 5 myng Shúbarayghyr bar.

Suret: Avtordyng múraghatynan alyndy.
Shaghantoghay audanyndaghy eng basty qazaq rularynyng kartasy
(Búl audanda 26 myng 567 qazaq bar. 2022.04.24 kýngi esep)
Shaghantoghay audany — Emil ózeni alqaby men Barlyq tauynyng bauyryna ornalasqan. Ábilmәmbet hannyng Sin patshasy Chyanlúnmen jasaghan kelisimine say, 1760 jyldan bastap Barlyq tauyna qazaqtar qonystandy. 1888 jyly búl audan Ýkirday atalyp, 1940 jyly Qúrmanjy, artynsha Shaghantoghay audany bolyp qúrylyp, 1942 jyly Emen(Emil) audany bolyp ózgertilip, 1944 jyly qaytadan Shaghantoghay boldy.
Qarabura qalasy 1959 jyldan beri Shaghantoghay audanynyng ortalyghy bolyp keledi. 1980 jyly ghana qalagha ainaldy. Ony Jana Shaghantoghay dep atasa, Shaghantoghay mal fermasy túrghan jerdi Kóne Shaghantoghay der ataydy.
Shaghantoghay audany Qarabura, Jiyek syndy 2 kent, Altyn-Emil, Janajer, Jankisi, Qarabura syndy 4 auyl, Shaghantoghay syndy jalghyz mal fermasynan, 45 eldi mekennen túrady.
Qarabura qalasy Qarashoqy, Ónerkәsip, Jayylma, Mәdeniyet, Bereke qatarly 5 móltek audannan túrady. Negizgi rulary — Jastaban, Merkit, Nayman, Jәntekey, Aqsary(Ashamayly Kerey), Shanyshqyly.
Altyn-Emil auyly Bәibishe, Jiyekshi, Janabúlaq syndy 5 eldi mekennen túrady. Eng basty ruy — Jastaban.
Jiyek kenti Shalghynbaykól, Qúmtóbe, Qosaq, Sarybúlaq, Qarasay syndy 12 eldi mekennen túrady. Eng basty ruy — Merkit.
Shaghantoghay mal fermasy Qarakemer, Sholaqjal, Kól syndy 5 eldi mekennen túrady. Eng basty rulary — Botaqara, Barqy
Janajer auyly Múqyr, Múqyr 1, Múqyr 2, Orjiyek, Aqtóbe syndy 13 eldi mekennen túrady. Eng basty ruy — Merkit.
Jankisi auyly Shegir, Jylandy, Tastybúlaq syndy 9 eldi mekennen túrady. Eng basty rulary — Aqsary(Ashamayly Kerey), Bayjigit(Mәmbet).
Qarabura auyly Qosqabaq, Jalghyzaghash, Jalpaqtal syndy 6 eldi mekennen túrady. Eng basty ruy — Jastaban.
Qoryta kelgende, Shaghantoghay audany qazaghynyng 38 payyzyn Jastaban, 30 payyzyn Merkit, 16 payyzyn Jәntekey, 8 payyzyn Aqsary ústaydy. Sonymen, Shaghantoghay audanynda 10 myng Jastaban, 8 myng Merkit, 4.5 myng Jәntekey, 2 myng Aqsary bar.

Suret: Avtordyng múraghatynan alyndy.
Qobyq audanyndaghy eng basty qazaq rularynyng kartasy
(Búl audanda 21 myng 748 qazaq bar. 2022.04.24 kýngi esep)
Búl ónirdegi Bayynoba aumaghynda 657 jyly Fuyan(Buyan) audany qúrylghan. 1635 jyly, Batyr qontәji Qobyq audanynyng jerinde Oirat odaghyn qúryp, osy ónirdi ortalyq etti.
Jonghar handyghy joyylghan son, 1771 jyly Edilden oralghan torghauyttar osynda qonystandy.
1915 jyly búl ónir Sauan audanynan bólinip, Qostolaghay audany bolyp qúryldy. 1941 jyly Qostolaghay audanynyng aty Qobyq bolyp ózgertilip, 1944 jyly audan ortalyghy qazirgi Qobyqsary kentine kóshirildi. 1954 jyly Qobyqsary monghol avtonomiyaly audany qúryldy.
Qobyqsary monghol avtonomiyaly audanynda mongholdar 25 myng 256 adam bolsa, qazaqtar olardan 3 jarym myng adam az.
Qobyq audany Qobyq, Qostolaghay syndy 2 kent, Bayynoba, Tepkisu, Shazyghayty, Saghankól, Mótke, Shaqty syndy 6 auyl, Ýlken Útybúlaq, Naryn-Qobyq, Bostónke, Kishi Útybúlaq syndy 4 mal fermasynan, 75 eldi mekennen túrady.
Audannyng Shazyghayty auylynda qazaq joq, Qostolaghay kentinde qazaq tipti az bolghan, keyin Altay jaghynan kelip qonystanghandar kóbeydi. Shaqty auyly — әr auyldyng adamdarynan qúrap, jana qúrghan auyl.
Qobyq qalasy Bayynbúlaq, Baghys, Bayynsherge syndy 5 móltek audannan túrady. Eng basty rulary — Nayman(Tórtuyl, Qojan), Kerey.
Bayynoba auyly Altynbúlaq, Búqty, Kelegenti syndy 6 eldi mekennen túrady. Eng basty ruy — Qojan.
Búl auylda 700 ýy qazaq bar. Qazaq auyl sanalady.
Ýlken Útybúlaq mal fermasy Ýlken Útybúlaq, Buyrshynqúdyq, Qonyróleng syndy 5 eldi mekennen túrady. Eng basty rulary — Kerey(Qaraqas, Jastaban, Shúbarayghyr, Jәdik), Nayman(Búrynbet, Tórtuyl).
Tepkisu auyly Tepkisu, Kókbet, Shaghanadyr syndy 8 eldi mekennen túrady. Eng basty rulary — Búrynbet, Qojan, Tórtuyl. Búl auylda 300 ýy qazaq bar.
Qostolaghay kenti Shashtolaghay, Deluin, Sústy syndy 6 móltek audannan, Qostolaghay, Shashty, Shashtolaghay syndy 9 eldi mekennen túrady. Eng basty rulary — Kerey(Jәntekey, Merkit, Jastaban, Shúbarayghyr, Jәdik), Nayman(Shotay).
Saghankól auyly Mәden, Ekiqora, Búlyn, Bayynshaghan, Besqyzyl(Tabynúlas) syndy 13 eldi mekennen túrady. Eng basty rulary — Kerey(Qaraqas, Jastaban, Merkit, Shúbarayghyr, Jәdik), Nayman(Qojan).
Naryn-Qobyq mal fermasy Bódenjan, Tula, Ýlken Toly syndy 8 eldi mekennen túrady. Eng basty rulary — Nayman(Qojan), Kerey(Qaraqas, Jastaban, Shúbarayghyr, Jәdik).
Mótke auyly Obaty, Qarasala, Tauashy syndy 8 eldi mekennen túrady. Eng basty rulary — Nayman(Tórtuyl, Qojan), Kerey(Qaraqas, Jәdik).
Bostónke mal fermasy Bostónke, Búqtyqúdyq, Deluin syndy 4 eldi mekennen túrady. Eng basty ruy — Kerey(IYteli).
Shaqty auyly Mónkeoba, Sayyr, Qatyn, Shaghantýnke syndy 4 móltek audannan túrady. Eng basty rulary — Nayman(Qojan), Kerey(Qaraqas, Jastaban, IYteli, Shúbarayghyr, Jәdik).
Kishi Útybúlaq mal fermasy Kishi Útybúlaq, Jalymtar, Úlanqaty syndy 3 eldi mekennen túrady. Eng basty ruy— Nayman(Qarasha).
Qoryta kelgende, Qobyq audany qazaghynyng 63 payyzyn Nayman(Bayjigit 47%, Tórtuyl 16%) ruy, 37 payyzyn Kerey ruy iyeleydi. Bayjigit ishinde eng kóbi — Qojandar. Kerey rularynyng ishinde Qaraqas, IYteli, Jәdik molynan.
Sonymen, Qobyq audanynda 13.7 myng Nayman, 8.1 myng Kerey túrady.

Suret: Avtordyng múraghatynan alyndy.
Qaramayly qalasyndaghy eng basty qazaq rulary
(Búl qalada 18 myng 92 qazaq bar. 2022.04.24 kýngi esep)
Mayly-Jәiir taularynyng shyghysyndaghy Dәm ózeni alabyndaghy sortanda ashylghan Qaramayly múnay kenishining qatty damuyna say, 1956 jyly Qaramayly qalasy qalyptasa bastady. 1958 jyly Qaramayly qalasy qúryldy. 1982 jyly Qaramayly ózine qarasty 4 audany bar, Tarbaghatay aimaghynyng ortasynan oiyp oryn alsa da, Tarbaghataymen terezesi ten, aimaq dәrejeli qalagha ainaldy.
Qaramayly qalasynyng 2024 jylghy jalpy ónirlik ónimi 185.8 milliar dollar boldy. Búl Almaty qalasynyng 2024 jylghy jalpy ónirlik óniminen 3 ese mol.
Qaramayly qalasynyng qala aumaghy Tәnirtau, Jenis, Samala(Iynhy), Qaraqorym, Keruensaray(Iynbiyn), Elubes, Guhay syndy 7 móltek audannan túrady.
Qaramayly qalasynda Shinjyang óndiris-qúrlys polkterining 129, 130, 136 polkteri bar. Elubes mashina jasau kompaniyasy da osynda. Qala ishindegi qazaqtardyng eng basty rulary — Shúbar Kerey, Uaq, Shúbar Nayman. Múnda 2400 ýy qazaq túrady.
Qaramaylygha tike qaraytyn Shógey auyly 4 eldi mekennen túrady. Eng basty rulary — IYteli, Uaq, Shúbarayghyr, Jastaban, Sherushi, Nayman. Múnda 300 ýy qazaq túrady.
Qaramayly qalasynyng Maytau audanynyng ortalyghy bolghan Maytau kenti Altyntau, Shiniyn, Shinbey syndy 3 móltek audannan túrady. Eng basty ruy — Shúbar Kerey. 1000 ýy qazaq túrady.
Qaramayly qalasynyng Jayranbúlaq audanynyng ortalyghy bolyp túrghan Jayranbúlaq kenti Jinlún, Ózek(Júnshiyn), Ýshtaqtay syndy 3 móltek audannan túrady. Eng basty rulary — Shúbar Kerey, Uaq. Múnda 750 ýy qazaq túrady.
Qaramayly qalasyndaghy rulardy anyqtaghanda, biz nebәri 50 shanyraq qazaq túratyn Orqy kentin búl qatargha qospadyq. Qoryta kelgende, Qaramayly qalasyndaghy qazaqtardyng 75 payyzyn Kerey ruy iyeleydi.
Sonymen, Qaramayly qalasynda 13 jarym myng Kerey, 2700 Uaq, 1800 Nayman túrady.

Suret: Avtordyng múraghatynan alyndy.
Tasyrqay qalasyndaghy eng basty qazaq rulary
(Búl qalada 5934 qazaq bar. 2022.04.24 kýngi esep)
Qytaysha Shyhyzy dep atalady. Shinjyang óndiris-qúrlys polkterine qarasty qala.
1944 jyly Sýilay(Manas) audanyna qarasty 5 auyldyng biri boldy. 1945 jyly Shyghys Týrkistan әskeri Tasyrqaydy basyp alyp, Sauan audanyna qarasty qalashyq retinde belgiledi. 1950 jyly Sauan audanynan bólinip, Tasyrqay audany bolyp qúrylady.
1950~1953 jyldary әskery tyng iygerushiler kóptep kelip, Tasyrqay(Shyhyzy) qalasyn salugha belsene kiristi. 1976 jyly Tasyrqay aimaghy qúrylyp, Tasyrqay audany men Sauan audany osy aimaqqa qarady. Manas audanynyng jerining bir bólegi bolghan Shinhu fermasy da Tasyrqay aimaghyna ótti. 1978 jyly 5 tamyzda Tasyrqay aimaghy taratylyp, Tasyrqay qalasy Ýrimjiden tike basqarylatyn boldy da, onyng uaqytsha basqaruynda bolghan Sauan audany Tarbaghatay aimaghyna, Manas audanynyng jeri Sanjy oblysyna qarady.
Tasyrqay qalasy Janaqala, Kýngeyti(Shyanyan), Qyzyltóbe, Laujiye, Dúnchyng syndy 5 aumaqtan jәne Tasyrqay, Beychuan syndy 2 kentten túrady.
Tasyrqay qalasynyng eng basty rulary — Shimoyyn, Shúbarayghyr, Merkit, Nayman(Bayjigit, Múryn), IYteli, Esdaulet, Botaqara, Uaq.
Qoryta kelgende, Tasyrqay(Shyhyzy) qalasy qazaghynyng shamamen 86 payyzyn Kerey rulary ústaydy.
Ýienkili qalasyndaghy eng basty qazaq rulary
(Búl qalada 2547 qazaq bar. 2022.04.24 kýngi esep)
Qytaysha Huyanhy dep atalady. Shinjyang óndiris-qúrlys polkterine qarasty taghy bir qala. 2019 jyly 6 jeltoqsannan bastap óz aldyna bólek qala atandy.
Búl qala negizinen Kórqarasu qalasynyng jerinen ense kóterdi. Ýienkili qalasy Ýienkili móltek audany, Ýienkili ózek aumaghy, Gýnching kenti, Shinjyang óndiris-qúrlys polkterining 125, 128, 129 polkterining aumaqtarynan túrady.
Ýienkili qalasynyng eng basty rulary — Shúbar Kerey(Jәdik, Siban, Shúbarayghyr, Sherushi, Barqy, Botaqara), Uaq, Nayman, Taraqty.
Qoryta kelgende, Ýienkili qalasy qazaqtarynyng shamamen 67 payyzyn Kerey rulary iyeleydi.
Aqterek qalasyndaghy eng basty qazaq rulary
(Búl qalada 6058 qazaq bar. 2022.04.24 kýngi esep)
Qytaysha Bayyang dep atalady. Shinjyang óndiris-qúrlys polkterine qarasty taghy bir qala. Shәueshek qalasynyng jerinde payda bolghan. Shәueshek әuejayynan 30 shaqyrym jerde.
Aqterek qalasy Kishi Aqterek, Fushiyn(Órken), Jiniýi(Laghyldy), Jinshiyn(Damu) syndy 4 kentten túrady. Baqty ekonomikalyq jәne tehnologiyalyq damu aumaghy da osy qalada ornalasqan.
Eng basty rulary — Bayjigit, Kerey Tórtuyl, Shanyshqyly.
Qoryta kelgende, Aqterek qalasy qazaghynyng 88 payyzyn Nayman ruy iyeleydi.
Jinaqtay kelip, Tarbaghatay aimaghyna qaraytyn Shәueshek, Kórqarasu(Shihu), Sauan, Dórbiljin, Toly, Shaghantoghay, Qobyq syndy 7 audan-qala men Tarbaghataydyng tórinen oiyp oryn alghan Qaramayly, Tasyrqay(Shyhyzy), Ýienkili, Aqterek qalalaryndaghy qazaqtardyng rularynyng anyqtamasyna ýnilip, Tarbaghatay aimaghy men osy qalalardy birtútas Tarbaghatay jeri dep qarap, Tarbaghatay aimaghyndaghy qazaqtardyng 52 payyzyn Kerey ruy iyeleytinin, 38.5 payyzyn Nayman ruy iyeleytinin, 8 payyzyn Uaq ruy iyeleytinin bildik. Sonymen, Tarbaghatay aimaghynyng jerindegi 11 audan-qalada 211 myng Kerey, 157 myng Nayman, 34 myng Uaq bar bolyp otyr. Basqa qúrandy әuletter 6 mynnan asady.
Kókbóri Mýbarak
Abai.kz