شاۋەشەك قالاسىنداعى ەڭ باستى قازاق رۋلارىنىڭ كارتاسى

(بۇل قالادا 40 مىڭ 860 قازاق بار. 2022.04.24 كۇنگى ەسەپ)

شاۋەشەك قالاسى زامانىمىزعا دەيىنگى 2 عاسىردان باستاپ ۇيسىندەردىڭ قولقا-جۇرەگى بولعان قالا. 10~12 عاسىرلاردا باتىس تۇرىك رۋلارى بۇل جەردى ورتالىق ەتتى. 1282 جىلى قوبىلاي حان بيلىگى كەزەڭىندە، بۇل جەردە تارباعاتاي پوچتا مەكەمەسى قۇرىلىپ، تارباعاتاي اتاۋى العاش رەت قولدانىستا بولدى.

1764 جىلى تارباعاتاي قامالى تۇرعىزىلدى. قامالدا 600 ءشۇرشىت ساربازى تۇرعان. جۇتتىڭ قامال ماڭىندا قاتتى جۇرۋىنە بايلانىستى، قامال كەلەسى جىلى شاۋەشەك(楚乎楚) دەگەن جەرگە اۋىستىرىلدى. 1865 جىلى قازاقتار مەن دۇڭگەندەردىڭ كوتەرىلىسىنەن قالا قيرادى. 1889 جىلى جاڭا شاۋەشەك سالىنىپ، 1913 جىلى قۇرىلعان تارباعاتاي ايماعىنىڭ ورتالىعىنا اينالادى.

شاۋەشەك قالاسى قازىرگى ۋاقىتتا دۋبەك، بەيبىت، جاڭاقالا سىندى ءۇش اۋماقتان، شاشا، ارگۇڭ، بوزداق سىندى 3 كەنتتەن، قاراقاباق، ەمىل، ابدىرا، اشىلى سولاڭ اۋىلى سىندى 4 اۋىلدان، ويجايلاۋ مال فەرماسى، مويىنتال(تارباعاتاي) سيىر فەرماسى، شاعجي مال فەرماسى سىندى 3 مال فەرماسىنان، 153 ەلدى مەكەننەن تۇرادى.

شاۋەشەك قالاسىنىڭ قالا اۋماعىنداعى رۋلار — بايجىگىت، اباق كەرەي، اشامايلى كەرەي(اقسارى، شيمويىن، سيبان), ءتورتۋىل، شانىشقىلى، جاعالبايلى.

شاشا كەنتى قايقىباستاۋ، قاباق، اشۋتاس، قوسكوپىر، ورتا شىبەتى قاتارلى 17 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋلارى — بايجىگىت(مامەتەك), كەرەي، توبىقتى.

ارگۇڭ(توقاباي ساز) كەنتى تەرەكتى، ەكىسۋ، باۋ-باق، نانحۋ، نانسان سىندى 5 مولتەك اۋداننان، ساز، ۇزىناعاش، قاراۇڭگىر، تۇماقشى، شۇباراعاش قاتارلى 18 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋى — بايجىگىت.

قاراقاباق اۋىلى ابىرا، قىزىلجار، باس بوزداق، كەنجەباي، مەشىت سىندى 22 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋى — بايجىگىت(قوشقارباي).

ابدىرا اۋىلى شولاقبۇلاق، كونە كومەي، ۇشتوبە، ەلۋباي، باسقى ابدىرا سىندى 21 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋى — بايجىگىت(قوشقارباي).

اشىلى سولاڭ اۋىلى قىزبەيت، نۇرا، جانمىرزا، بەلتام، كوككوپىر سىندى 20 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋى — بايجىگىت(مامەتەك).

بوزداق كەنتى ورتا بوزداق، توبەقورا، اقشي، بايگەتوبە، كىشى جيەك سىندى 12 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋلارى — بايجىگىت(مامەتەك، توعاس).

ويجايلاۋ مال فەرماسى مالشىلىق 1, مالشىلىق 2, مالشىلىق 3, قاراوي، نارتاي سىندى 10 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋلارى — بايجىگىت(سايبولات), كەرەي، ۋاق، تورە(سانياز), تەرىستاڭبالى.

ەمىل اۋىلى قارااعاش، كوكجيدەك، قاراۇي، جارسۋ، اقتام سىندى 16 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋلارى — بايجىگىت(مامەتەك), ءتورتۋىل، كەرەي(يتەلى، جادىك).

قۇلىستاي وڭىرىندەگى تارباعاتاي سيىر فەرماسى، مويىنتال دەپ تە اتالادى.

تارباعاتاي سيىر فەرماسى سيىرشى 1, سيىرشى 2, ۇشقايشى سىندى 9 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋلارى — بايجىگىت(قوجان، ساتى، توعاس), ۋاق، كەرەي، ءتورتۋىل، جاربولدى.

شاعجي مال فەرماسى مالشىلىق 1, مالشىلىق 2, مالشىلىق 3, مالشىلىق 4 سىندى 8 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋلارى — بايجىگىت(مامەتەك), كەرەي.

قورىتا كەلگەندە، شاۋەشەك قالاسى قازاعىنىڭ 85 پايىزىن نايماننىڭ بايجىگىت رۋى، 8 پايىزىن كەرەي رۋى ۇستايدى. سونىمەن، شاۋەشەك قالاسىندا 35 مىڭ بايجىگىت، 3.5 مىڭ كەرەي بار.

كورقاراسۋ(شيحۋ) قالاسىنداعى ەڭ باستى قازاق رۋلارىنىڭ كارتاسى

(بۇل قالادا 31 مىڭ 162 قازاق بار. 2022.04.24 كۇنگى ەسەپ)

كورقاراسۋ قالاسىنىڭ تۇبىندە، 685 جىلى قاراسۋ قامالى، كۇيتۇن وزەنى جاعىندا يەحى قامالى، جىرعالاڭ بويىندا دۇڭلين قامالى، قازىرگى كۇرتى كەنتىنىڭ ماڭىندا شيلين قامالى تۇرعىزىلعان بولاتىن. ودان كەيىن بۇل اۋماقتارعا قارلىقتار كەلىپ يەلىك ەتتى.

1761 جىلى كورقاراسۋ اۋىلى پايدا بولدى. كەلەسى جىلى بۇل اۋىل اسكەري بەكەت رەتىندە قارالىپ، كۇزەت تۇرعىزىلدى. 1765 جىلى كورقاراسۋ، ەبى جەرلەرىن ۇرىمجىدەن باسقاراتىن اكىمشىلىك قۇرىلىپ، 1771 جىلى ەدىلدەن اۋىپ كەلگەن تورعاۋىتتاردىڭ ءبىر بولەگىن جىرعالاڭ(سىكىشۋ) وزەنىنە ورنالاستىرعان. ولار كورقارا اسكەري مەڭگەرمەسىنىڭ قاراماعىندا بولدى. 1781 جىلعا قاراي، كورقاراسۋ اۋىلى گۇلدەنىپ، 1783 جىلى كورقاراسۋ استىق مەكەمەسى بولىپ بەكىتىلدى. 1886 جىلدان باستاپ كورقاراسۋ اۋىلى سانجى ارقىلى باسقارىلىپ تۇردى. 1913 جىلى كورقاراسۋ اۋىلى تاراتىلىپ، ۇرىمجىگە قاراستى ۋسۋ اۋدانى قۇرىلادى. 1917 جىلدان باستاپ تارباعاتاي ايماعىنا قارادى.

1945 جىلى شىعىس تۇركىستان ۇكىمەتى مۇندا شيحۋ اۋداندىق ۇكىمەتتى قۇردى. 1950 جىلى قىتايلار ۋسۋ دەپ اتايتىن، قازاق شيحۋ دەپ اتايتىن اكىمشىلىك ەڭسەسىن قايتالاي تىكتەدى. 1954 جىلى ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسى قۇرىعاندا، شيحۋ اۋدانى وسى بىرىككەن وبلىستىڭ تارباعاتاي ايماعىنا قاراستى بولىپ تۇرا بەردى.

مۇنداعى «ۋسۋ» ءسوزى كورقاراسۋ اتاۋىنداعى «سۋ» ءسوزى بولىپ ەسەپتەلەدى. ال، قازاقتىڭ شيحۋ دەپ جۇرگەنى «باتىس كول» دەگەن ماعىنانى بەرەتىن، وسى اتپەن اتالاتىن كەنتكە بايلانىستى.

كورقاراسۋ قالاسى نانيۋان، حۇڭچياۋ(قاتىنكوپىر), جاڭاقالا، كۇيتۇن سىندى 5 مولتەك اۋداننان، شەپەيزى، گانحوزى، حۋاڭگۇڭ، شيداگۋ، تەرەكتى، قاتىبۇقا، جۇزبۇلاق، جىرعالاڭ(سىكىشۋ), كۇرتى، شيحۋ سىندى 10 كەنت، باشىسىحۋ، تاسوتكەل، دۋتاي، تابىلعات قالماق اۋىلى، جىڭىشكە(جياحىزى), توعىزتام(جيۋجيانلوۋ), جىرعالاڭ قالماق اۋىلى سىندى 7 اۋىلدان، سەكسەۋىلدى(گانجياحۋ), بايىنقول، سالكىنتى سىندى 3 مال فەرماسىنان، 192 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. شينجياڭ ءوندىرىس-قۇرلىس پولكتەرىنىڭ 123, 124, 125, 126, 127, 128, 130 پولكتەرى وسى وڭىردە ورنالاسقان.

كورقاراسۋ قالاسىنىڭ قالا اۋماعىنداعى نەگىزگى رۋلار — شۇبار كەرەي(اتانتاي، شۇبارايعىر، شەرۋشى، جاستابان، مەركىت، سيبان، اقسارى، ەسداۋلەت، بارقى، جايلاۋ), شۇبار نايمان(بەگەتاي، تۋما، ءتورتۋىل، تاۋكە، بولاتشى، شەرۋ), 100 ءۇي تاراقتى، 100 ءۇي قىپشاق، 100 ءۇي شانىشقىلى، 50 ءۇي شاپىراشتى.

شەپەيز كەنتى قاراسۋ، كەڭسۋات، ۇشكوپىر سىندى 9 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋلارى — شۇبار كەرەي، تاراقتى. 550 ءۇي قازاق بار.

سەكسەۋىلدى مال فەرماسى كەڭسۋات، قاراوبا، جالاعاش سىندى 7 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋى — جادىك، اتانتاي، شەرۋشى، سيبان، شۇبارايعىر. 550 ءۇي قازاق بار.

بايىنقول مال فەرماسى كوكتال، ءانجىحاي، كولاي سىندى 7 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋى — شۇبار كەرەي. 550 ءۇي قازاق بار.

باشىسىحۋ اۋىلى ءدوڭمالى، باقاي، شەگەلەك، لاڭقانمالى، بەسكوپىر سىندى 19 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋلارى — شۇبار كەرەي، شۇبار نايمان. 550 ءۇي قازاق بار.

گانقوزى كەنتى ۇلكەناعاش، الاڭقى1 (توۋداۋشاڭزى), الاڭقى 2 (ارداكشاڭزى), الاڭقى 3 (سانداۋشاڭزى), قوجاتام(حاۋجياجۋاڭزى) سىندى 9 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋلارى — شۇبار كەرەي، شۇبار نايمان. 400 ءۇي قازاق بار.

تاسوتكەل اۋىلى توراڭعىلى، سۋبۇرعان، جالعىزاعاش سىندى 8 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋلارى — سيبان، جادىك، شۇبارايعىر، تاراقتى، شەرۋ. 300 ءۇي قازاق بار.

دۋتاي اۋىلى ۇلكەنبۇلاق، قارااعاش، ۇيالىجيدە سىندى 8 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋلارى — شۇبار كەرەي، شۇبار نايمان. 300 ءۇي قازاق بار.

حۋاڭگۇڭ كەنتى اقشي، جاناسباي، تاسوتكەل(شىچياۋ), بۇلاقساي(چۋانشۇيگوۋ), جيدەلى(شازاۋلين) سىندى 11 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋى — شۇبار كەرەي. 300 ءۇي قازاق بار.

شيداگۋ كەنتى كوكسالا، تاكىلگەن، سۋلىكەن، ۇلانسۋ، شاعانوبا سىندى 16 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋلارى — شۇبار كەرەي، شۇبار نايمان. 200 ءۇي قازاق بار.

تابىلعات قالماق اۋىلى 4 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋى — شۇبار كەرەي. 150 ءۇي قازاق بار.

سالكىنتى مال فەرماسى توستى، دولان، شاعانوبا سىندى 6 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋى — شۇبار كەرەي. 150 ءۇي قازاق بار.

جىرعالاڭ(سىكىشۋ) كەنتى قالقانبۇلاق، شاعانبۇلاق، كومەياۋزى، سابىكول، قارااعاشباستاۋ سىندى 12 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋى — شۇبار كەرەي. 150 ءۇي قازاق بار.

جىڭىشكە(جىحىزى) اۋىلى جىڭىشكە، كۇيتۇن، قىزىلتام سىندى 5 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋى — شۇبار كەرەي. 150 ءۇي قازاق بار.

توعىزتام اۋىلى سارىتوعان، جەتىۇي، جانجياجۋاڭزى سىندى 5 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋى — شۇبار كەرەي. 150 ءۇي قازاق بار.

جىرعالاڭ قالماق اۋىلى قارااعاش، جاعىنتال، اقتەرەك سىندى 9 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋى — شۇبار كەرەي. 150 ءۇي قازاق بار.

قازاعى وتە از بولىپ كەلەتىن قاتىبۇقا، جۇزبۇلاق، كۇرتى، شيحۋ وڭىرلەرىن اتامادىق.

قورىتا كەلگەندە، كورقاراسۋ(شيحۋ) قالاسى قازاعىنىڭ 80 پايىزىن كەرەي رۋلارى، 13 پايىزىن نايمان رۋلارى يەلەيدى. مۇنداعى شۇبار كەرەي، شۇبار نايمان اتاۋلارى سول تايپانىڭ بەلگىلى رۋى باسىم بولماعانىن، ءار تارماعىنان قۇرالعانىن بىلدىرەدى.

سونىمەن، كورقاراسۋ(شيحۋ) قالاسىندا 25 مىڭ كەرەي، 4 مىڭ نايمان بار.

ساۋان اۋدانىنداعى ەڭ باستى قازاق رۋلارىنىڭ كارتاسى

(بۇل اۋداندا 51 مىڭ 468 قازاق بار. 2022.04.24 كۇنگى ەسەپ)

1915 جىلى قازىرگى قارامايلى قالاسىنا قاراستى شوگەي اۋىلى ساۋاننىڭ ورتالىعى بولىپ، بۇل ءوڭىر ءۇرىمجى قالاسىنا قارادى. 1917 جىلى تارباعاتاي ايماعىنا قاراپ، 1929 جىلى شوگەيدەگى ورتالىق قازىرگى كونە ساۋان كەنتىنە كوشىرىلىپ، ساۋان اۋدانى پايدا بولدى. 1956 جىلى اۋدان ورتالىعى ساندىقوزىعا كوشىرىلدى. سودان باستاپ، ساندىقوزى كەنتى ساۋان قالاسى، كەيدە جاڭا ساۋان دەپ اتالىپ كەتتى.

1976 جىلى ساۋان اۋدانى جاڭادان قۇرىلعان تاسىرقاي(شىحىزى) ايماعىنىڭ قۇرامىنا ءوتتى. ەكى جىلدان سوڭ، تاسىرقاي ايماعى تاراتىلىپ، ساۋان اۋدانى قايتادان تارباعاتاي ايماعىنا قوسىلدى. 2021 جىلى 16 ناۋرىزدا، ساۋان اۋدانى ساۋان قالاسى بولىپ قۇرىلادى.

ساۋان قالاسىنىڭ جەرىندە ساۋان قالاسى، سىداۋقوزى، كونە ساۋان، ۇلانسۋ، ءانجىحاي، دۇڭۋان، شيگوبي، ليۋماۋ-ۋان، التىنساي سىندى 8 كەنت، بورتۇڭكە، ۇلكەنبۇلاق(داچۋان), شاڭحۋدي سىندى 3 اۋىل، بورتۇڭكە، وگىزتام سىندى 2 مال فەرماسى، ساۋان تۇقىم بازاسى جانە شينجياڭ ءوندىرىس-قۇرلىس پولكتەرىنىڭ 121,133,134,141,142,143,144 پولكتەرى مەن بەيچۋان كەنتى ورنالاسقان. اۋدان جەرىندە 214 ەلدى مەكەن بار.

ساۋان قالاسى شابدالىباق، بەرەكە، ءبىلىم(شۋشياڭ), جەڭىس(كايشۋان) سىندى 4 اۋماققا بولىنەدى. ەڭ باستى رۋلارى — ەسداۋلەت، مەركىت، بوتاقارا، ۋاق، سارى، بارقى، نايمان، يتەلى.

بورتۇڭكە اۋىلى جارسۋات، جەلاعاش، كوكقيا، كەڭاعىن، قاراباستاۋ سىندى 17 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋى — ەسداۋلەت.

12 جارىم مىڭ قازاق تۇراتىن، قازاعى ەڭ كوپ اۋىل. ساۋان اۋدانى قازاعىنىڭ تورتتەن ءبىرى وسى جەردە.

بورتۇڭكە(قاراعاندى) مال فەرماسى ەكى مالشىلىق، ءتورت ەگىنشىلىكپەن اينالىساتىن، 6 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋى — ەسداۋلەت.

كونە ساۋان كەنتى باستۇبەك(شاڭ فاڭۋان), جۋانتوبە(دالياڭپو), كولتابان(حايزىۋان), قىزىلسۇمبە(حۇڭشانمياۋ), باسجىرا(توۋگوۋ), مىڭشۇڭقىر(كىڭۋان), تەسىپاققان(جياجياجۋاڭ), قامىستى(لۋان), دامبا(جابانكوۋ) سىندى 37 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋى — شۇبار كەرەي.

دۇڭۋان كەنتى تومەنگى قوبى، قىساڭ(جياشانزى), كەڭساي(كۋانگوۋ), كوكتوبە(چيڭشان), قوسكوپىر سىندى 19 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋلارى — بارقى، يتەلى، ۋاق، سارى، بوتاقارا، مەركىت.

ءانجىحاي كەنتى، مۇقىر(گۋشۋ), بەرەكە(حىپيڭ-شين),قوستۋ(شۋاڭچي), جاڭاجول(جياۋتۇڭ-شين), كونەجول(گۋداۋ) سىندى 11 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋلارى — ۋاق، بوتاقارا، نايمان.

شيگوبي كەنتى مايتاۋ، اقجار(بايتۋيازى), اقجيەك(بايتان), قاپشاعاي(جياساۋزى), وباتى(مياۋتايزى) سىندى 13 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋلارى — مەركىت، ەسداۋلەت.

وگىزتام(سيىرقورا، نيۋجۋانزى) مال فەرماسى قاراشوقى، قىزىلشوقى، سارىتوعان سىندى 6 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋى — مەركىت.

ۇلكەنبۇلاق(داچۋان) اۋىلى جىلىتام(شاۋفاڭجۋاڭزى), ۇشجىرا(سانداۋگوۋ), ورتابۇلاق، بەسسالا(ۋداۋحوزى), ەكىسۋ(ارداۋحوزى) سىندى 13 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋلارى— نايمان(قايقى، توعاس، كوكجارلى، ءتورتۋىل), جاستابان، ەسداۋلەت، اقسارى(اشامايلى كەرەي), بوتاقارا.

قازاعى وتە از بولىپ كەلەتىن سىداۋقوزى، ۇلانسۋ، ليۋماۋ-ۋان، التىنساي، شاڭحۋدي، ساۋان تۇقىم بازاسى، بەيچۋان وڭىرلەرىن اتامادىق.

قورىتا كەلگەندە، ساۋان اۋدانى قازاعىنىڭ 48 پايىزىن ەسداۋلەت رۋى، 18 پايىزىن مەركىت رۋى، 8 پايىزىن بوتاقارا رۋى، 6 پايىزىن ۋاق رۋى ، 4 پايىزىن سارى رۋى، 4 پايىزىن بارقى رۋى، 4 پايىزىن يتەلى رۋى، 4 پايىزىن نايمان رۋى يەلەيدى. سونىمەن، ساۋان اۋدانىندا 25 مىڭ ەسداۋلەت، 9 مىڭ مەركىت، 4 مىڭ بوتاقارا، 3 مىڭ ۋاق، 2 مىڭ سارى، 2 مىڭ بارقى، 2 مىڭ يتەلى، 2 مىڭ نايمان بار.

ءدوربىلجىن اۋدانىنداعى ەڭ باستى قازاق رۋلارىنىڭ كارتاسى

(بۇل اۋداندا 103 مىڭ 579 قازاق بار. 2022.04.24 كۇنگى ەسەپ)

1130 جىلى قاراقىتايلاردىڭ كوسەمى ەلەي داشى بۇل ءوڭىردى استانا ەتىپ، ەمىل قالاسىن قۇردى. 1218 جىلى قالا شىڭعىسحان سوققىسىنان قيرادى.

1225 جىلى قازىرگى ەمىل مال فەرماسى ماڭىندا جاڭادان ەمىل قالاسى تۇرعىزىلىپ، ۇگەداي حاننىڭ استاناسى بولعان. ءتورت قاقپالى بۇل قالا 16 عاسىردىڭ ورتاسىنان 17 عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيىن قالماقتاردىڭ جايىلىمى بولىپ، ءدوربىلجىن اتالادى.

1918 جىلى ەمىل وزەنىنىڭ جوعارى اعاسىندا ەمىل(ەمەن) اۋدانى قۇرىلدى. قايراقباي شالەكەنۇلىنىڭ ەمىل تولقىنى تۋرالى كۇيىنىڭ «ەمەن تولقىنى» دەپ شەرتىلەتىنى سودان. سوندا دا ەمەن اۋدانى حالىق اۋزىندا ءدوربىلجىن اۋدانى رەتىندە بەلگىلى بولدى.

ءدوربىلجىن اۋدانى ءدوربىلجىن، ۇشقاراسۋ، قارا-ەمىل، جەلاعاش، تەپكىسۋ، مارالسۋ سىندى 6 كەنت، قالاماڭى، قورىمسۋ موڭعول اۋىلى، كۇرتى، قارابۇلاق، موڭعوليزا موڭعول اۋىلى سىندى 5 اۋىل، ەمىل، قۇيعانسۋ، سارى-ەمىل، ۇزىنبۇلاق سىندى 4 مال فەرماسىنان، كوشبيكە سىندى جالعىز تۇقىم بازاسىنان، جاربۇلاق سىندى جالعىز ءوندىرىس الاڭىنان، 182 ەلدى مەكەننەن تۇرادى.

دوربىلجىن(ەمەن) قالاسى ارشاتى، تارباعاتاي، اعىلىق، كەرۋەنساراي، مادەنيەت سىندى 9 مولتەك اۋداننان، تاسىرقاي، ياۋنان سىندى 2 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. نەگىزگى رۋلارى — بايجىگىت، كەرەي، اقنايمان، سەمىزنايمان.

ۇشقاراسۋ اۋىلى قاراسۋ 1, قاراسۋ 2, قاراسۋ 3, جالعىزتال، اقبۇلاق سىندى 13 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋى —شوتاي.

قارا-ەمىل اۋىلى اققۇيما، اققۇماي، ۇيەڭكى، كىشكەنەتوبە، بۇلاقتوبە، تەرەڭجار سىندى 16 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋى — شوتاي.

تەپكىسۋ(شاڭحۋ) اۋىلى مايقايىڭ، وبالى 1, وبالى 2, وبالى 3, وبالى 4 سىندى 23 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋلارى — قوشقارباي، مامەتەك.

قالاماڭى(جياۋچۇي) اۋىلى يساتام، قارادوڭ، ارشاتى، جايىلما، بارلىقكۇرە، شىبەتى، قوسجىرا سىندى 24 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋلارى — قوشقارباي، شوتاي، مامەتەك، ءتورتۋىل، كەرەي، ۋاق.

ەمىل مال فەرماسى نۇرشاشتى، جىڭىشكە اقسۋ، توپتال، بەلشىر، بەلشىر 2 سىندى 10 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋلارى — قوشقارباي، شوتاي، مامەتەك.

جەلاعاش(قارعالى) اۋىلى قارعالى، ۇلكەنتوعام، كوكتاس، قىزىلقيا، قاراسۋ سىندى 18 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋى — اقنايمان.

مارالسۋ اۋىلى اقمەكتەپ، قىزىلاعىن، تاسوتكەل، بەستايىنشا، اقسۋ سىندى 20 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋى — سەمىزنايمان.

قۇيعانسۋ مال فەرماسى قۇيعان، تۇرعىن، شەڭگەلدىقارىن سىندى 5 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋلارى — قوجان، بۇرىنبەت.

تارباعاتاي قوي فەرماسى دولانابۇلاق، كوكسۋ، ءسارىدوڭ سىندى 8 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋى — كەرەي.

سارى-ەمىل مال فەرماسى سارى-ەمىل، قاراسۋ، مالشىلىق 1 سىندى 6 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋى — شوتاي.

قورىمسۋ موڭعول اۋىلى ارالسۋ، جىڭىشكەسۋ، كوكساي سىندى 5 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋلارى — قاراشا، قىرجى، كەرەي.

كۇرتى اۋىلى سارباس، مويىن، جيەك سىندى 5 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋى — كەرەي(سارباس، جاستابان).

كوشبيكە تۇقىم بازاسى كوشبيكە، قازاقباي، بەستال سىندى 6 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋى — قازاقباي.

قارابۇلاق(لاماجاۋ) اۋىلى قارابۇلاق، قاراسۋ، مايتاس سىندى 3 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋلارى — بايجىگىت، قىرجى، كەرەي، ۋاق. مۇندا كاپىر قىرعىز اتانعان 60 ءۇيلى قاۋىم بار.

موڭعوليزا موڭعول اۋىلى بيىكجار، تۇلباسۋات، قارااعاشكۇرە سىندى 9 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋلارى — شوتاي، اقنايمان، قوشقارباي، مامەتەك.

ۇزىنبۇلاق مال فەرماسى مالشىلىق 1, مالشىلىق 2, مالشىلىق 3 سىندى 3 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋى — سەمىزنايمان.

جاربۇلاق ءوندىرىس اۋىلى مالشىلىق، سۇم، تالدى(ياڭليۋ) سىندى 6 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋى — اقنايمان.

قورىتا كەلگەندە، ءدوربىلجىن اۋدانى قازاعىنىڭ 65 پايىزىن نايماننىڭ بايجىگىت(شوتاي 33%، قوشقارباي 13%، مامەتەك 7%، قوجان 4%، قازاقباي 3%، بۇرىنبەت 2.5%، قاراشا 2.5%) رۋى، 11 پايىزىن كەرەي، 10 پايىزىن اقنايمان، 10 پايىزىن سەمىزنايمان ۇستايدى. سونىمەن، ءدوربىلجىن اۋدانىندا 67 مىڭ بايجىگىت، 11 مىڭ كەرەي، 10 مىڭ اقنايمان، 10 مىڭ سەمىزنايمان بار.

تولى اۋدانىنداعى ەڭ باستى قازاق رۋلارىنىڭ كارتاسى

(بۇل اۋداندا 99 مىڭ 690 قازاق بار. 2022.04.24 كۇنگى ەسەپ)

مايلى، جايىر تاۋلارىنداعى ەل 1949 جىلى 30 ساۋىردە، سول كەزدەگى ءدوربىلجىن اۋدانىنىڭ اكىمى نۇرساپا باتىر سەيتجانۇلىنىڭ ىقپالىمەن، ءدوربىلجىن اۋدانىنان ءبولىنىپ شىعىپ، كەرەي اۋدانى بولىپ قۇرىلدى. 1952 جىلى قازاندا تولى اۋدانى بولىپ وزگەردى. تولى اۋدانى تولى، ۇتى، ۇتى، قاتۋ سىندى 4 كەنتتەن، كۇپ، دولاتى، اقبەلدەۋ، وشەتى سىندى 4 اۋىلدان، 76 ەلدى مەكەننەن تۇرادى.

تولى قالاسى الاقات(چيشياڭ), قۇمتوبە سىندى 2 مولتەك اۋداننان، ەكىقۇدىق، قىزىلجار، وشاقباي، جىبەك، ۇلاستى سىندى 15 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. جاستاباندار مەن مەركىتتەر تۇراتىن تەسىپاققان مال فەرماسى دا وسى قالاعا كىرىپ كەتكەن.

تولى قالاسىنىڭ نەگىزگى رۋلارى — ۋاق، شەرۋشى، شۇبارايعىر، جاستابان مەن مەركىت، بارقى، ەسىرگەپ، تورە، قاراقاس، جادىك، 100 ءۇي اقسارى، 100 ءۇي سيبان، 50 100 ءۇي مۇرىن، 50 ءۇي كونساداق، 50 ءۇي مولقى، 50 ءۇي اقسارى، 50 ءۇي سيبان، 50 ءۇي تەرىستاڭبالى، 50 ءۇي شانىشقىلى، 30 ءۇي سامىرات، 30 ءۇي بوتاقارا، 30 ءۇي قوجا، 30 ءۇي يتەلى، 30 ءۇي تاراقتى، 10 ءۇي توبىقتى.

كۇپ اۋىلى جەتىوبا، جامبىل، قاراتوبە، قىزىلجار، قۋقاراعاي سىندى 19 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋلارى — بارقى، شەرۋشى، جادىك، تەرىستاڭبالى، قاراقاس، اتانتاي، ءتور، 50 ءۇي جايلاۋ، 50 ءۇي سارى، 30 ءۇي اقسارى، 30 ءۇي سيبان.

دولاتى اۋىلى المالى، جارباس، جيەك، اقساي، جاماتى سىندى 15 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋلارى — اتانتاي، شۇبارايعىر، بارقى، ەسىرگەپ، شەرۋشى، 100 ءۇي قاراقاس، 100 ءۇي بوتاقارا، 100 ءۇي سامىرات، 50 ءۇي جاستابان، 40 ءۇي مۇرىن.

اقبەلدەۋ اۋىلى مايلىكەن، جانبۇلاق، قاڭلى سىندى 9 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋلارى — ۋاق، جاستابان مەن مەركىت. ازداپ بوتاقارا.

وشەتى اۋىلى قىزىلقيا، مايقاباق، جىڭىشكەسۋ، قازانقۇم، قۇمتوبە سىندى 9 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋلارى — ۋاق، 100 ءۇي مۇرىن، 40 ءۇي قاراقاس، 40 ءۇي يتەلى، 30 ءۇي بوتاقارا.

ۇتى كەنتى بەرەكە سىندى جالعىز مولتەك اۋداننان، شالعاي، سارجاق، اققاينار سىندى 5 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋلارى — شەرۋشى، تورە، 100 ءۇي بارقى.

تەمىرتام كەنتى بىرلىك، ليمين، جوڭعار سىندى 3 مولتەك اۋداننان، ارپاسالعان، قاتۋ، نانۋان سىندى 3 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋى — ۋاق.

قاتۋ كەنتى ءدام، قاراسۋ، سارىتال سىندى 4 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋلارى — ۋاق.

قورىتا كەلگەندە، تولى اۋدانى قازاعىنىڭ 28.5 پايىزىن جانتەكەي(بارقى 13.5%، اتانتاي 7%، ەسىرگەپ 4%، بوتاقارا 2%، سامىرات 1%، جايلاۋ-سارى 1%), 24 پايىزىن ۋاق، 13 پايىزىن شەرۋشى، 5.5 پايىزىن جاستابان، 5 پايىزىن شۇبارايعىر، 4 پايىزىن مەركىت، 4 پايىزىن جادىك، 4 پايىزىن قاراقاس، 4 پايىزىن تورە، 3.5 پايىزىن تەرىستاڭبالى، 1.5 پايىزىن مۇرىن ۇستايدى.

سونىمەن، تولى اۋدانىندا 28.5 مىڭ جانتەكەي، 24 مىڭ ۋاق، 13 مىڭ شەرۋشى، 5.5 مىڭ جاستابان، 5 مىڭ شۇبارايعىر بار.

شاعانتوعاي اۋدانىنداعى ەڭ باستى قازاق رۋلارىنىڭ كارتاسى

(بۇل اۋداندا 26 مىڭ 567 قازاق بار. 2022.04.24 كۇنگى ەسەپ)

شاعانتوعاي اۋدانى — ەمىل وزەنى القابى مەن بارلىق تاۋىنىڭ باۋىرىنا ورنالاسقان. ابىلمامبەت حاننىڭ تسين پاتشاسى چيانلۇڭمەن جاساعان كەلىسىمىنە ساي، 1760 جىلدان باستاپ بارلىق تاۋىنا قازاقتار قونىستاندى. 1888 جىلى بۇل اۋدان ۇكىرداي اتالىپ، 1940 جىلى قۇرمانجى، ارتىنشا شاعانتوعاي اۋدانى بولىپ قۇرىلىپ، 1942 جىلى ەمەن(ەمىل) اۋدانى بولىپ وزگەرتىلىپ، 1944 جىلى قايتادان شاعانتوعاي بولدى.

قارابۋرا قالاسى 1959 جىلدان بەرى شاعانتوعاي اۋدانىنىڭ ورتالىعى بولىپ كەلەدى. 1980 جىلى عانا قالاعا اينالدى. ونى جاڭا شاعانتوعاي دەپ اتاسا، شاعانتوعاي مال فەرماسى تۇرعان جەردى كونە شاعانتوعاي دەر اتايدى.

شاعانتوعاي اۋدانى قارابۋرا، جيەك سىندى 2 كەنت، التىن-ەمىل، جاڭاجەر، جانكىسى، قارابۋرا سىندى 4 اۋىل، شاعانتوعاي سىندى جالعىز مال فەرماسىنان، 45 ەلدى مەكەننەن تۇرادى.

قارابۋرا قالاسى قاراشوقى، ونەركاسىپ، جايىلما، مادەنيەت، بەرەكە قاتارلى 5 مولتەك اۋداننان تۇرادى. نەگىزگى رۋلارى — جاستابان، مەركىت، نايمان، جانتەكەي، اقسارى(اشامايلى كەرەي), شانىشقىلى.

التىن-ەمىل اۋىلى بايبىشە، جيەكشي، جاڭابۇلاق سىندى 5 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋى — جاستابان.

جيەك كەنتى شالعىنبايكول، قۇمتوبە، قوساق، سارىبۇلاق، قاراساي سىندى 12 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋى — مەركىت.

شاعانتوعاي مال فەرماسى قاراكەمەر، شولاقجال، كول سىندى 5 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋلارى — بوتاقارا، بارقى

جاڭاجەر اۋىلى مۇقىر، مۇقىر 1, مۇقىر 2, ورجيەك، اقتوبە سىندى 13 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋى — مەركىت.

جانكىسى اۋىلى شەگىر، جىلاندى، تاستىبۇلاق سىندى 9 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋلارى — اقسارى(اشامايلى كەرەي), بايجىگىت(مامبەت).

قارابۋرا اۋىلى قوسقاباق، جالعىزاعاش، جالپاقتال سىندى 6 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋى — جاستابان.

قورىتا كەلگەندە، شاعانتوعاي اۋدانى قازاعىنىڭ 38 پايىزىن جاستابان، 30 پايىزىن مەركىت، 16 پايىزىن جانتەكەي، 8 پايىزىن اقسارى ۇستايدى. سونىمەن، شاعانتوعاي اۋدانىندا 10 مىڭ جاستابان، 8 مىڭ مەركىت، 4.5 مىڭ جانتەكەي، 2 مىڭ اقسارى بار.

قوبىق اۋدانىنداعى ەڭ باستى قازاق رۋلارىنىڭ كارتاسى

(بۇل اۋداندا 21 مىڭ 748 قازاق بار. 2022.04.24 كۇنگى ەسەپ)

بۇل وڭىردەگى بايىنوبا اۋماعىندا 657 جىلى فۋيان(بۋيان) اۋدانى قۇرىلعان. 1635 جىلى، باتىر قوڭتاجى قوبىق اۋدانىنىڭ جەرىندە ويرات وداعىن قۇرىپ، وسى ءوڭىردى ورتالىق ەتتى.

جوڭعار حاندىعى جويىلعان سوڭ، 1771 جىلى ەدىلدەن ورالعان تورعاۋىتتار وسىندا قونىستاندى.

1915 جىلى بۇل ءوڭىر ساۋان اۋدانىنان ءبولىنىپ، قوستولاعاي اۋدانى بولىپ قۇرىلدى. 1941 جىلى قوستولاعاي اۋدانىنىڭ اتى قوبىق بولىپ وزگەرتىلىپ، 1944 جىلى اۋدان ورتالىعى قازىرگى قوبىقسارى كەنتىنە كوشىرىلدى. 1954 جىلى قوبىقسارى موڭعول اۆتونوميالى اۋدانى قۇرىلدى.

قوبىقسارى موڭعول اۆتونوميالى اۋدانىندا موڭعولدار 25 مىڭ 256 ادام بولسا، قازاقتار ولاردان 3 جارىم مىڭ ادام از.

قوبىق اۋدانى قوبىق، قوستولاعاي سىندى 2 كەنت، بايىنوبا، تەپكىسۋ، شازىعايتى، ساعانكول، موتكە، شاقتى سىندى 6 اۋىل، ۇلكەن ۇتىبۇلاق، نارىن-قوبىق، بوستوڭكە، كىشى ۇتىبۇلاق سىندى 4 مال فەرماسىنان، 75 ەلدى مەكەننەن تۇرادى.

اۋداننىڭ شازىعايتى اۋىلىندا قازاق جوق، قوستولاعاي كەنتىندە قازاق ءتىپتى از بولعان، كەيىن التاي جاعىنان كەلىپ قونىستانعاندار كوبەيدى. شاقتى اۋىلى — ءار اۋىلدىڭ ادامدارىنان قۇراپ، جاڭا قۇرعان اۋىل.

قوبىق قالاسى بايىنبۇلاق، باعىس، بايىنشەرگە سىندى 5 مولتەك اۋداننان تۇرادى. ەڭ باستى رۋلارى — ءنايمان(تورتۋىل، قوجان), كەرەي.

بايىنوبا اۋىلى التىنبۇلاق، بۇقتى، كەلەگەنتى سىندى 6 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋى — قوجان.

بۇل اۋىلدا 700 ءۇي قازاق بار. قازاق اۋىل سانالادى.

ۇلكەن ۇتىبۇلاق مال فەرماسى ۇلكەن ۇتىبۇلاق، بۋىرشىنقۇدىق، قوڭىرولەڭ سىندى 5 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋلارى — كەرەي(قاراقاس، جاستابان، شۇبارايعىر، جادىك), نايمان(بۇرىنبەت، ءتورتۋىل).

تەپكىسۋ اۋىلى تەپكىسۋ، كوكبەت، شاعانادىر سىندى 8 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋلارى — بۇرىنبەت، قوجان، ءتورتۋىل. بۇل اۋىلدا 300 ءۇي قازاق بار.

قوستولاعاي كەنتى شاشتولاعاي، دەلۋىن، سۇستى سىندى 6 مولتەك اۋداننان، قوستولاعاي، شاشتى، شاشتولاعاي سىندى 9 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋلارى — كەرەي(جانتەكەي، مەركىت، جاستابان، شۇبارايعىر، جادىك), نايمان(شوتاي).

ساعانكول اۋىلى مادەن، ەكىقورا، بۇلىڭ، بايىنشاعان، بەسقىزىل(تابىنۇلاس) سىندى 13 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋلارى — كەرەي(قاراقاس، جاستابان، مەركىت، شۇبارايعىر، جادىك), نايمان(قوجان).

نارىن-قوبىق مال فەرماسى بودەنجان، تۋلا، ۇلكەن تولى سىندى 8 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋلارى — نايمان(قوجان), كەرەي(قاراقاس، جاستابان، شۇبارايعىر، جادىك).

موتكە اۋىلى وباتى، قاراسالا، تاۋاشى سىندى 8 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋلارى — ءنايمان(تورتۋىل، قوجان), كەرەي(قاراقاس، جادىك).

بوستوڭكە مال فەرماسى بوستوڭكە، بۇقتىقۇدىق، دەلۋىن سىندى 4 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋى — كەرەي(يتەلى).

شاقتى اۋىلى موڭكەوبا، سايىر، قاتىن، شاعانتۇڭكە سىندى 4 مولتەك اۋداننان تۇرادى. ەڭ باستى رۋلارى — نايمان(قوجان), كەرەي(قاراقاس، جاستابان، يتەلى، شۇبارايعىر، جادىك).

كىشى ۇتىبۇلاق مال فەرماسى كىشى ۇتىبۇلاق، جالىمتار، ۇلانقاتى سىندى 3 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋى— نايمان(قاراشا).

قورىتا كەلگەندە، قوبىق اۋدانى قازاعىنىڭ 63 پايىزىن نايمان(بايجىگىت 47%، ءتورتۋىل 16%) رۋى، 37 پايىزىن كەرەي رۋى يەلەيدى. بايجىگىت ىشىندە ەڭ كوبى — قوجاندار. كەرەي رۋلارىنىڭ ىشىندە قاراقاس، يتەلى، جادىك مولىنان.

سونىمەن، قوبىق اۋدانىندا 13.7 مىڭ نايمان، 8.1 مىڭ كەرەي تۇرادى.

قارامايلى قالاسىنداعى ەڭ باستى قازاق رۋلارى

(بۇل قالادا 18 مىڭ 92 قازاق بار. 2022.04.24 كۇنگى ەسەپ)

مايلى-ءجايىر تاۋلارىنىڭ شىعىسىنداعى ءدام وزەنى الابىنداعى سورتاڭدا اشىلعان قارامايلى مۇناي كەنىشىنىڭ قاتتى دامۋىنا ساي، 1956 جىلى قارامايلى قالاسى قالىپتاسا باستادى. 1958 جىلى قارامايلى قالاسى قۇرىلدى. 1982 جىلى قارامايلى وزىنە قاراستى 4 اۋدانى بار، تارباعاتاي ايماعىنىڭ ورتاسىنان ويىپ ورىن السا دا، تارباعاتايمەن تەرەزەسى تەڭ، ايماق دارەجەلى قالاعا اينالدى.

قارامايلى قالاسىنىڭ 2024 جىلعى جالپى وڭىرلىك ءونىمى 185.8 ميلليار دوللار بولدى. بۇل الماتى قالاسىنىڭ 2024 جىلعى جالپى وڭىرلىك ونىمىنەن 3 ەسە مول.

قارامايلى قالاسىنىڭ قالا اۋماعى ءتاڭىرتاۋ، جەڭىس، سامالا(يىنحى), قاراقورىم، كەرۋەنساراي(يىڭبين), ەلۋبەس، گۋحاي سىندى 7 مولتەك اۋداننان تۇرادى.

قارامايلى قالاسىندا شينجياڭ ءوندىرىس-قۇرلىس پولكتەرىنىڭ 129, 130, 136 پولكتەرى بار. ەلۋبەس ماشينا جاساۋ كومپانياسى دا وسىندا. قالا ىشىندەگى قازاقتاردىڭ ەڭ باستى رۋلارى — شۇبار كەرەي، ۋاق، شۇبار نايمان. مۇندا 2400 ءۇي قازاق تۇرادى.

قارامايلىعا تىكە قارايتىن شوگەي اۋىلى 4 ەلدى مەكەننەن تۇرادى. ەڭ باستى رۋلارى — يتەلى، ۋاق، شۇبارايعىر، جاستابان، شەرۋشى، نايمان. مۇندا 300 ءۇي قازاق تۇرادى.

قارامايلى قالاسىنىڭ مايتاۋ اۋدانىنىڭ ورتالىعى بولعان مايتاۋ كەنتى التىنتاۋ، شينيڭ، شينبەي سىندى 3 مولتەك اۋداننان تۇرادى. ەڭ باستى رۋى — شۇبار كەرەي. 1000 ءۇي قازاق تۇرادى.

قارامايلى قالاسىنىڭ جايرانبۇلاق اۋدانىنىڭ ورتالىعى بولىپ تۇرعان جايرانبۇلاق كەنتى جينلۇڭ، وزەك(جۇڭشيڭ), ۇشتاقتاي سىندى 3 مولتەك اۋداننان تۇرادى. ەڭ باستى رۋلارى — شۇبار كەرەي، ۋاق. مۇندا 750 ءۇي قازاق تۇرادى.

قارامايلى قالاسىنداعى رۋلاردى انىقتاعاندا، ءبىز نەبارى 50 شاڭىراق قازاق تۇراتىن ورقى كەنتىن بۇل قاتارعا قوسپادىق. قورىتا كەلگەندە، قارامايلى قالاسىنداعى قازاقتاردىڭ 75 پايىزىن كەرەي رۋى يەلەيدى.

سونىمەن، قارامايلى قالاسىندا 13 جارىم مىڭ كەرەي، 2700 ۋاق، 1800 نايمان تۇرادى.

تاسىرقاي قالاسىنداعى ەڭ باستى قازاق رۋلارى

(بۇل قالادا 5934 قازاق بار. 2022.04.24 كۇنگى ەسەپ)

قىتايشا شىحىزى دەپ اتالادى. شينجياڭ ءوندىرىس-قۇرلىس پولكتەرىنە قاراستى قالا.

1944 جىلى ءسۇيلاي(ماناس) اۋدانىنا قاراستى 5 اۋىلدىڭ ءبىرى بولدى. 1945 جىلى شىعىس تۇركىستان اسكەرى تاسىرقايدى باسىپ الىپ، ساۋان اۋدانىنا قاراستى قالاشىق رەتىندە بەلگىلەدى. 1950 جىلى ساۋان اۋدانىنان ءبولىنىپ، تاسىرقاي اۋدانى بولىپ قۇرىلادى.

1950~1953 جىلدارى اسكەري تىڭ يگەرۋشىلەر كوپتەپ كەلىپ، تاسىرقاي(شىحىزى) قالاسىن سالۋعا بەلسەنە كىرىستى. 1976 جىلى تاسىرقاي ايماعى قۇرىلىپ، تاسىرقاي اۋدانى مەن ساۋان اۋدانى وسى ايماققا قارادى. ماناس اۋدانىنىڭ جەرىنىڭ ءبىر بولەگى بولعان شينحۋ فەرماسى دا تاسىرقاي ايماعىنا ءوتتى. 1978 جىلى 5 تامىزدا تاسىرقاي ايماعى تاراتىلىپ، تاسىرقاي قالاسى ۇرىمجىدەن تىكە باسقارىلاتىن بولدى دا، ونىڭ ۋاقىتشا باسقارۋىندا بولعان ساۋان اۋدانى تارباعاتاي ايماعىنا، ماناس اۋدانىنىڭ جەرى سانجى وبلىسىنا قارادى.

تاسىرقاي قالاسى جاڭاقالا، كۇنگەيتى(شياڭياڭ), قىزىلتوبە، لاۋجيە، دۇڭچىڭ سىندى 5 اۋماقتان جانە تاسىرقاي، بەيچۋان سىندى 2 كەنتتەن تۇرادى.

تاسىرقاي قالاسىنىڭ ەڭ باستى رۋلارى — شيمويىن، شۇبارايعىر، مەركىت، نايمان(بايجىگىت، مۇرىن), يتەلى، ەسداۋلەت، بوتاقارا، ۋاق.

قورىتا كەلگەندە، تاسىرقاي(شىحىزى) قالاسى قازاعىنىڭ شامامەن 86 پايىزىن كەرەي رۋلارى ۇستايدى.

ۇيەڭكىلى قالاسىنداعى ەڭ باستى قازاق رۋلارى

(بۇل قالادا 2547 قازاق بار. 2022.04.24 كۇنگى ەسەپ)

قىتايشا حۋياڭحى دەپ اتالادى. شينجياڭ ءوندىرىس-قۇرلىس پولكتەرىنە قاراستى تاعى ءبىر قالا. 2019 جىلى 6 جەلتوقساننان باستاپ ءوز الدىنا بولەك قالا اتاندى.

بۇل قالا نەگىزىنەن كورقاراسۋ قالاسىنىڭ جەرىنەن ەڭسە كوتەردى. ۇيەڭكىلى قالاسى ۇيەڭكىلى مولتەك اۋدانى، ۇيەڭكىلى وزەك اۋماعى، گۇڭچيڭ كەنتى، شينجياڭ ءوندىرىس-قۇرلىس پولكتەرىنىڭ 125, 128, 129 پولكتەرىنىڭ اۋماقتارىنان تۇرادى.

ۇيەڭكىلى قالاسىنىڭ ەڭ باستى رۋلارى — شۇبار كەرەي(جادىك، سيبان، شۇبارايعىر، شەرۋشى، بارقى، بوتاقارا), ۋاق، نايمان، تاراقتى.

قورىتا كەلگەندە، ۇيەڭكىلى قالاسى قازاقتارىنىڭ شامامەن 67 پايىزىن كەرەي رۋلارى يەلەيدى.

اقتەرەك قالاسىنداعى ەڭ باستى قازاق رۋلارى

(بۇل قالادا 6058 قازاق بار. 2022.04.24 كۇنگى ەسەپ)

قىتايشا باياڭ دەپ اتالادى. شينجياڭ ءوندىرىس-قۇرلىس پولكتەرىنە قاراستى تاعى ءبىر قالا. شاۋەشەك قالاسىنىڭ جەرىندە پايدا بولعان. شاۋەشەك اۋەجايىنان 30 شاقىرىم جەردە.

اقتەرەك قالاسى كىشى اقتەرەك، فۋشيڭ(وركەن), جينيۇي(لاعىلدى), جينشين(دامۋ) سىندى 4 كەنتتەن تۇرادى. باقتى ەكونوميكالىق جانە تەحنولوگيالىق دامۋ اۋماعى دا وسى قالادا ورنالاسقان.

ەڭ باستى رۋلارى — بايجىگىت، كەرەي ءتورتۋىل، شانىشقىلى.

قورىتا كەلگەندە، اقتەرەك قالاسى قازاعىنىڭ 88 پايىزىن نايمان رۋى يەلەيدى.

جيناقتاي كەلىپ، تارباعاتاي ايماعىنا قارايتىن شاۋەشەك، كورقاراسۋ(شيحۋ), ساۋان، ءدوربىلجىن، تولى، شاعانتوعاي، قوبىق سىندى 7 اۋدان-قالا مەن تارباعاتايدىڭ تورىنەن ويىپ ورىن العان قارامايلى، تاسىرقاي(شىحىزى), ۇيەڭكىلى، اقتەرەك قالالارىنداعى قازاقتاردىڭ رۋلارىنىڭ انىقتاماسىنا ءۇڭىلىپ، تارباعاتاي ايماعى مەن وسى قالالاردى ءبىرتۇتاس تارباعاتاي جەرى دەپ قاراپ، تارباعاتاي ايماعىنداعى قازاقتاردىڭ 52 پايىزىن كەرەي رۋى يەلەيتىنىن، 38.5 پايىزىن نايمان رۋى يەلەيتىنىن، 8 پايىزىن ۋاق رۋى يەلەيتىنىن بىلدىك. سونىمەن، تارباعاتاي ايماعىنىڭ جەرىندەگى 11 اۋدان-قالادا 211 مىڭ كەرەي، 157 مىڭ نايمان، 34 مىڭ ۋاق بار بولىپ وتىر. باسقا قۇراندى اۋلەتتەر 6 مىڭنان اسادى.

كوكبورى مۇباراك

Abai.kz