Astana qalasy әkimdigining Jastar teatry biylghy mausymynda kórermender nazaryna eki birdey premiera úsyndy. Sonyng alghashqysy – әlem әdebiyetindegi eng nәzik әri kýrdeli psihologiyalyq tuyndylardyng biri, avstriyalyq jazushy Stefan Sveygting «Beytanys әielding haty» shygharmasynyng sahnalyq núsqasy.

Spektakliding qongshy rejisseri – Mәdeniyet salasynyng ýzdigi Núrfat Vahitov. Al shygharmany sahnagha beyimdegen – Aynúr Rahipova, horeograf – Gýlsaya Tәuirhanova.

Ómir boyy bir ghana er adamdy ýnsiz sýigen, óz sezimin eshqashan ashyq aita almay, tek hat arqyly ghana bildirgen әielding taghdyry turaly syr shertetin shygharmada mahabbat tragediyasy men adamnyng ishki jalghyzdyghy tereng beynelenedi.

Sondyqtan búl prozany sahnagha shygharu – eng aldymen ishki dramaturgiyany, nәzik psihologiyalyq iyirimderdi dәl jetkizudi talap etetin kýrdeli mindet. Alayda Núrfat Vahitov úsynghan qoyylym ózin «psihologiyalyq drama» retinde tanystyrghanymen, janr tabighatyn tolyq asha almaghanday әser qaldyrady.

Psihologiyalyq drama syrtqy әreketten góri keyipkerding ishki kýiin aldynghy oryngha qoyady. Múnda «ne boldy?» degen súraqtan búryn «nege boldy?» degen saual manyzdy. Oqigha jelisi saqtalyp, qoyylymnyng syrtqy formalyq qúrylymy jýieli jasalghanymen, onyng psihologiyalyq ózegi – keyipkerlerding ishki әlemi sahnalyq әreketke tolyq ainala almaghan.

Sonyng saldarynan qoyylymnyng emosiyalyq әseri әlsirep, janrlyq biyiktikke kóterile almay qalghan. Janr atauy men kórkemdik nәtiyje arasyndaghy osy alshaqtyq spektakliding basty mәselesine ainalghan.

Keyipker ómirin kezen-kezenge bólip, әr satysyn jekelegen aktrisalargha jýkteu – formalyq túrghydan batyl әri qyzyqty rejisserlik sheshim. Spektaklide basty keyipkerding qyz kezin – Áygerim Týsipbekova, boyjetken shaghyn – Perizat Jәrdemova, jýkti kezenin – Jamal Núrjaubekova, tolghatqan sәtin – Aybiybi Iskendirova, ana bolghan shaghyn – Qalamqas Melisova, ómirining kýrdeli kezenderin – Lәzzat Quanyshova somdaydy. Al oqighany bayandaytyn negizgi beytanys әiel rólin Aynúr Rahipova men Nauryz Sabaghatova eki týrli qúramda oryndaydy.

Múnday tәsil, negizinen, keyipkerding ishki evolusiyasyn ashugha qyzmet etui tiyis edi. Alayda kezender arasyndaghy logikalyq әri emosiyalyq sabaqtastyqtyng әlsizdigi obrazdy tútastyqtan aiyryp jibergen. Nәtiyjesinde sahnada bir adamnyng taghdyry emes, birneshe bólek әielding jeke dramalary kórinis tabady. Al Stefan Sveyg prozasynyng basty quaty – dәl sol birtútas, ýzilmeytin ishki tragediyasynda.

Sonyng saldarynan shygharmany oqymaghan kórermen sahnadaghy epizodtardyng bir ghana әielding ghúmyr joly ekenin tolyq anghara almauy mýmkin.

Qoyylym ishki baylanysty sahnalyq til arqyly bekite almaghandyqtan, tútas tragediya ýzik kórinister tizbegine ainalyp ketken.

Sonday-aq bayandamashy beytanys әiel beynesin eki aktrisanyng eki týrli interpretasiyada oryndauy – qoyylymnyng aiqyn aiyrmashylyqtarynyng biri.

Aynúr Rahipova rólding psihologiyalyq salmaghyn tolyq iygere almaghanday әser qaldyrady. Búl keyipker, negizinen, syrtqy ekspressiyadan góri ishki ýnsizdik arqyly ashyluy tiyis edi. Alayda aktrisanyng oryndauynda emosiya syrtqa yshqyna shygharylady: «men» pozisiyasy anyq, dauys pen qimylda ótkirlik basym. Múnday sheshim Stefan Sveyg mәtinindegi úyan, ishke býkken tragediya tabighatyna keraghar kórinedi. Sonyng saldarynan obraz syrtqy әserge qúrylyp, ishki kýizelisting terendigi tolyq ashylmay qalghan.

Al Nauryz Sabaghatova beytanys әieldi kerisinshe ishki ústamdylyqpen, salmaqpen jetkizedi. Onyng oryndauynda shynayylyq pen tereng sezinu bar. Obrazdan tabighy úyandyq pen ishki beriktik aiqyn seziledi. Tipti aktrisanyng keyipkerding býkil ghúmyr jolyn bir ózi alyp shyghugha әleueti jetetindey әser qaldyrady. Búl interpretasiya shygharma ruhyna anaghúrlym jaqyn.

Eki týrli akterlik sheshimning qatar ómir sýrui qoyylymnyng konseptualdyq tútastyghyna da kýmәn tudyrady: keyipker kim? Ishki tragediyasyn ýnsiz arqalaghan әiel me әlde ashyq qarsylyq bildiretin minez iyesi me?

Qoyylym búl saualgha naqty jauap úsynbaydy.

Aslanbek Janúzaqov somdaghan jazushy beynesi de sahnada aiqyn obraz retinde kóringenimen, tolyq kórkemdik dengeyge kóterile almaghan. Keyipker tabighaty boyynsha әreketten góri baqylaushy, ýnsiz kuәger retinde tanyluy tiyis edi. Alayda búl ýnsizdik ishki salmaqpen tolysyp ýlgermey, nәtiyjesinde obrazdyng astarly tynysy kómeski tartyp qalghan.

Shygharma mazmúnyna tolyq sәikes kele bermeytin spektakliding taghy bir túsy – beytanys әielding jazushyny jii jazghyruy: «meni elemedin», «sýimedin», «kónil bólmedin», «esine almadyn» degen syndy aiyptaular.

Búl kórinis keyipker emosiyasyn aiqyndaugha baghyttalghanday kóringenimen, Stefan Sveyg mәtinindegi ishki psihologiyalyq logikamen ýilespeydi. Týpnúsqada әiel beynesi jazushygha riyasyz berilgen, sezimin ýzdiksiz bildirip, ony aqtap, oghan senim artatyn keyipte beriledi. «Men endigi jerde Qúdaygha da senbeymin, biraq saghan senem, seni sýiem» degen joldar onyng absolutti adaldyghy men tereng mahabbatyn aiqyndaydy.

Suret: teatrdyng әleumettik jelidegi paraqshasynan alyndy.

Al sahnalyq núsqada búl qarym-qatynastyng emosionaldyq renki ózgerip, keyipkerding ishki dýniyesi basqa qyrynan týsindirilgen. Sonyng saldarynan әielding sezim tabighaty dәl berilmey, psihologiyalyq tútastyq әlsiregen. Jazushygha baghyttalghan kinәlau intonasiyasy spektakliding emosiyalyq terendigin kemitip, kórermenge shygharmanyng negizgi iydeyasyn tolyq týsinuge kedergi keltiredi.

Búdan bólek sahnalyq sheshimderge qatysty manyzdy bir jaytty atap ótken jón. Shygharmada aq raushan gýlder – basty keyipkerding mahabbatqa adaldyghyn bildiretin, tereng simvoldyq mәnge ie detali. Olar әiel sezimining túraqtylyghyn, jazushygha degen ózgermes berilgendigin aiqyndaydy.

Alayda spektaklide búl element tek rekvizit dengeyinde qalyp qoyghan: sahnada kóringenimen, onyng simvoldyq salmaghy ashylmaydy. Qoyylym sonyndaghy beytanys әieldin: «Endi saghan búl aq raushan gýlderdi jyl sayyn kim syilaydy?» degen súraghy aitylghanymen, ol gýlderding jazushygha jyl sayyn syilanyp túrghandyghy nemese shygharmadaghy dramaturgiyalyq manyzy sahnalyq әrekette kórinis tappaydy. Sonyng saldarynan búl detali óz mәnin joghaltyp, tek dekorativtik sipatta qalady.

Suret: teatrdyng әleumettik jelidegi paraqshasynan alyndy.

Muzykalyq jәne jaryqtyq sheshimder de psihologiyalyq shiyelenisti terendetuge emes, fondyq qyzmet qana atqarady. Horeografiyalyq kórinister qoyylymnyng ishki yrghaghymen tolyq qabyspaydy, qisynsyz qimyl kóp, key tústa sharttylyq basym týsedi.

Jalpy alghanda, Jastar teatry úsynghan “Beytanys әielding haty” qoyylymy formalyq izdenisterge ie bolghanymen, mazmúndyq terendik pen psihologiyalyq tútastyqty tolyq dengeyde saqtay almaghan. Al kez kelgen kórkem tuyndy syrtqy formagha ghana sýiengen sәtte ózining salmaghynan aiyrylady.

Sondyqtan búl spektakli Stefan Sveygting tereng psihologiyalyq prozasyn sahnalyq kenistikte tolyq iygere almaghan rejisserlik izdenisting kórinisi retinde qabyldanady.

Júldyz Kapezova, teatrtanushy

Abai.kz