Basy: TD-syz dәuirding dýldýlderi

Jalghasy: Telejúldyzgha ainalmaghan tarlandar

Futboldan әlem chempionatynda jarqyray kóringen júldyzdar jónindegi әngimeni әri qaray jalghastyramyz.

Suret: sportsheroes.ru saytynan alyndy.

«Shekspiyr»

Nege «Pele» atanghanyn qazir onyng ózi de esine týsire almaydy. Portugal tilinde ol eshqanday maghyna bermeydi de. «Bala kýnimde aulada dop quyp jýrgende, tittey bop alyp, bәrin shyrkóbelek aldap óte alatynyma sýisingen bireu maghan osylay dep aidar taghyp edi, sol at ómir boyy jabysty da qaldy» dep eske alady ataqty futbolshy.

Pelening shyn jәne tolyq aty-jóni – Edson Arantes do Nasiymento. Ol 1940 jyldyng 23 qazanynda Braziliyanyng Minas-Jerays shtatyndaghy Tres Korasoes (Ýsh jýrek) eldi mekeninde qarapayym otbasynda dýniyege kelgen. Ákesi Dondinio kezinde tәp-tәuir oinaghanymen, joghary dengeyge jete almasa kerek. Sondyqtan ba, kýnúzaq ýy betin kórmey, ala dopqa arbalghan balasyna bar bilgenin ýiretuge den qoyypty. 7 jasynan bastap mamandardyng nazaryn audarghan talantty balaqaydyng baqytyna oray, jergilikti balalar komandasyn biraz uaqyt danqty bapker Valdemar de Brito jattyqtyrady. Bolashaq futbol korolining boyyndaghy erekshe qabiletti bayqap, «Santosqa» qabyldanuyna qol úshyn bergen de sol eken. Sóitip, Pele 15 jasynda-aq kәsipqoy klubpen kelisim-shart jasasady.

Pele tek Braziliya ghana emes, әlem futboly tarihyndaghy eng ýzdik oiynshy sanalady. Alandaghy ghúmyrynda 1281 gol soqqan onyng ortasha nәtiyjeliligi bir oiyngha 1,15 doptan keledi eken. San-Paulu shtaty chempionatynyng on ret súrmergeni atanghan Pelening 1958 jylghy rekordy (30 oiynda 58 gol!) әli kýnge janarghan joq. Onyng bir oiynda soqqan 11 dobyn da («Santos» – «Botafogo» – 13:0) kýni býginge deyin eshkim qaytalay almady.

Últtyq komanda sapynda 90 match ótkizip, 77 gol soqqan Pele – ýsh ret әlem chempiony atanghan tarihtaghy jalghyz futbolshy. Braziliya qúramasynyng jeydesin ol eng songhy ret 1971 jyldyng 18 shildesinde kiydi: Rio-de-Janeyrodaghy «Marakana» stadionynda futbol koroli men onyng serikteri Yugoslaviyany útty. Al jalpy futbolmen qoshtasu matchyn Pele 1977 jyldyng 1 qazanynda Niu-Yorkta ótkizdi – jergilikti «Kosmos» pen «Santos» arasyndaghy joldastyq kezdesude ol eki komandanyng sapynda da óner kórsetti.

Ayaqdop sheberi bolyp ta adamzatqa tanylugha bolatynyn dәleldegen túlghanyng alghash jarq etken turniyri – 1958 jylghy әlem chempionaty edi. Shvesiya jasyl alandaryndaghy sol jarysta Pele 6 dop soqty: onyng ýsheuin jartylay finalda fransuzdargha, ekeuin finalda shvedterge! Ol kezde futbolshy nebәri 17 jasta edi. Sóitip, 28 jyl kýtken quanysh – Niyke qúdayy beynelengen altyn kubok Braziliyagha attandy.

Aragha tórt jyl salyp, Chiliydegi dop dodasyna kelgende, onyng esimine býkil әlem qanyq-tyn. Alayda Pele tura chempionatqa iyek artpada joldastyq kezdesude kýtpegen jerden jaraqat alyp qaldy. «Bapkerlerge shynymdy aitsam, әlem chempionatyna aparmay qoyar» dep qoryqqan ol sol kýii eshkimge lәm-mim dep tis jarmapty. Ayaghynyng auyrghanyna tistene shyday jýrip, taghy eki joldastyq oiyngha qatysyp, tipti bireuinde gol da soghypty. Ol Chiliydegi alghashqy matchta da meksikalyq Antonio Karbahaldyng qaqpasyna dop engizdi. Alayda oiynnan song jaradar ayaghy tipten jaramaugha ainalghanyn bayqady.

Degenmen Braziliya qúramasy búl birinshilikte ózining ýzdik oiynshysynsyz-aq ekinshi ret әlem chempiony atandy.

Pele 1966 jylghy әlemdik dop dodasyna da qatysty, biraq onda braziliyalyqtar Vengriyadan jәne Portugaliyadan jenilip, toptan ozyp shygha almady. Esesine, 1970 jyly Pele men onyng otandastary ýshinshi ret altynnan alqa taqty. Osydan song (tipti әli kýnge deyin) mamandar Braziliyanyng sol qúramasyn әlem chempionaty tarihyndaghy eng ýzdik komanda, al Peleni әlemdegi eng ýzdik futbolshy sanaydy.

Pelening ghalamat sheberligining qúpiyasyn bir auyz sózben týsindiru qiyn. Anyghy, oghan Qúday dara daryn berdi. Ala dopty ayaghymen dәl ol siyaqty qalauynsha biylete alatyn jan búghan deyin bolmaghan-dy (odan keyin de kezdespegenine senimdiler kóp-aq). Alayda әigili braziliyalyq tek tabighy talantty iygerumen ghana shektelmey, jalyqpay jattyghu, tynbay izdenu arqyly da sheberligin shynday týsken. Újymdasa oinay bilu, qarsylasy ýshin oqys, әriptesi ýshin ontayly pastardy dәl bere alu, eki ayaghymen de erkin soghu siyaqty qasiyetteri – sonyng dәleli. Onyng 100 metr qashyqtyqty nebәri 11 sekundta jýgirip ótui de – kәdimgi jelayaqtardyng ózi qyzyghatyn kórsetkish. Boyy 173 sm bolsa da, bir ornynda túryp 2 metrge sekire aluyna qalay tang qalmaysyz? Dәrigerler tipti onyng kóz qiyghy da qarapayym adamdikinen sәl kendeu desedi. Yaghny Pelening alandaghy әr sәt, әr ózgeristi qapysyz andap, alannyng qay búryshyndaghy serigin de kórmey-aq sezip, dopty oghan dәlme-dәl asyra aluy tegin emes degen sóz.

Kózi tirisinde әlemde Peledey danqty adam asa kóp bola qoyghan joq. Oghan kýn sayyn kelip jatatyn hattar men ótinishterde qisap bolmaytyn. Bәrine jauap bermek týgili, oqyp tauysudyng ózi mýmkin emes. Degenmen futbol koroli qauyrt sharualarynyng arasynan azdaghan uaqyt tauyp (ol iri biznesmen de, ministr de boldy, kinogha da týsti, әn de aitty), qayyrymdylyq is-sharalaryn ótkizip túratyn.

Jer betindegi jalpy kedey-kepshik ýshin Pele – tyghyryqtan shygharar, tilekti qabyl eter úly qútqarushy ispettes. 1995 jyly Ruandadaghy qos taypanyng (tutsy men hutu) qandy qaqtyghysynan әbden zapy bolghan 17 jasar bozbalanyng jolay kezikken amerikalyq jýk kemesine jasyrynyp, Rio-de-Janeyrogha Peleni izdep barghany baspasózde biraz shu boldy. Qaltasynda kók tiyny joq bir ontýstikafrikalyq beybaqtyng óz pirin jaqynnan kóru ýshin Keyptaunnan Kasablankagha deyin bir ay jýrgeni de (qayyqpen, avtobuspen, arbamen, tipti keyde týiemen!) – ras oqigha. Al Kongodaghy azamattyq soghys kezinde eki jaq Pele qatysatyn oiyndy kóru ýshin bir kýnge shayqasty toqtatqan da... ertesine qayta jalghastyrghan.

...Kezinde Braziliya últtyq qúramasyn jattyqtyrghan, biraq negizgi mamandyghy sport jurnaliysi Joao Saldaniyadan aghylshyn reporteri «Nege Peleni futbol koroli dep ataydy?» dep súraghanda, ol:

– Sebebi, әdebiyet ýshin Shekspir kim bolsa, futbol óneri ýshin Pele sonday dәrejege iye, – dep jauap beripti...

Suret: kazpravda.kz saytynan alyndy.

«Pikasso»

1974 jyly túnghysh ret chempionattyng ýzdik futbolshysy jurnalisterding dauys berui arqyly anyqtaldy. Nemis Frans Bekkenbauer (278 dauys) men polyak Kaziymej Deynany (175) artta qaldyrghan Gollandiya qúramasynyng kapitany Yohan Kroyf 372 úpaymen birinshi oryn aldy.

Kroyfty sol uaqyttyng ózinde «Bolashaqtyng futbolshysy» dep ataytyn. Ol 70-jyldarda danqy dýniyege jayylghan gollandiyalyq «tútasqan futboldyn» naghyz әmbebap ókili edi. Oiyn barysynda qorghanysqa da kómektesip, shabuylgha da dem bere biletin onyng besaspaptyghyna riza bolyp, tang qalmaghan jan siyrek-tin. Áriyne, Kroyftyng basty talanty – alang ortasynda qalauynsha oinaq salyp, komandanyng býkil oiynyn úiymdastyra bilui edi. «Maestro», «Futbol Pikassosy» degen sipattamalar – sonyng dәleli.

Rasynda da, futbolshy dese, kóz aldymyzgha eki iyghyna eki kisi mingendey atlet jigitter elestemey me? Al Kroyf sportshydan góri óner adamyna kóbirek úqsaydy. Tek syrt kelbeti jaghynan ghana emes, oinau stiyli jóninen de. Ózge júrt qúshyrlana tebu ýshin jaralghan dep týsinetin ala dop onyng ayaghyna tiygende, suretshi qylqalamyna, әlde diriyjer qolyndaghy tayaqshagha ainalyp ketetindey edi. Jankýier qauymnyng onyng oiynynan óner tuyndysyn tamashalaghanday әser alatyny sondyqtan bolsa kerek.

Shyny kerek, býginde egde tartqan jankýierler bolmasa, kópshiligimiz Kroyftyng oiynyn dúrystap kórgen de joqpyz. Biz futbol qaray bastaghan 80-jyldardyng basynda ol shau tartyp, shabandap qalghan edi. Alayda sonyng ózinde onyng alang ortasyndaghy oily oiyny, komandanyng býkil qimylynyng tizginin óz qolynda ústauy talaydy tәnti etetin. Al naghyz babyndaghy shaghynda qanday bolghanyn әlgi beynetaspadan tamashalap, tang qalghanymyz anyq. Oghan qarsy oinaghandar tipti «Kroyf Peleden de myqty edi» desedi. Mәselen, 1974 jylghy әlemdik dop dodasynyng bas mergeni, polyak shabuylshysy Gjegosh Lyato: «Futbol tarihyndaghy eng úly oiynshy – Yohan Kroyf, al Pele sodan keyin túrady», – dep ashyq mәlimdedi.

Pelening «Álemning HH ghasyrdaghy ýzdik futbolshysy» atanghany mәlim. Al Kroyf – «Europanyng HH ghasyrdaghy ýzdik futbolshysy».

Yohan Kroyf 1947 jyldyng 25 sәuirinde Amsterdamnyng evreyler kóp shoghyrlanghan audanynda dýniyege kelipti (ony jurnalisterding «evreyden shyqqan túnghysh úly futbolshy» dep atauy tegin bolmasa kerek). Ákesi Menus úsaq saudamen ainalyssa, anasy Nel «Ayaks» futbolshylarynyng kiyim-keshegin juumen nan tauypty. Balasyn «Ayaksqa» alyp kelgen de sol kisi eken. Klubtyng balalar komandasynyng bapkeri әueli 10 jasar Yohangha qarap túryp: «Tym әljuaz eken», – dep, basyn shayqaghan kórinedi. «Tek sizding balanyz bolghany ýshin ghana kelisip otyrmyn, biraz bayqap kóreyik, ózgelerge ilesip kete almasa, bizge renjimeniz» depti sosyn. Shiydey ghana «әljuaz» balaqaydyng qatarlastarynan әldeqayda talantty ekenin ol bayghús qaydan bilsin...

Balalar komandasynda 7 jyl jattyqqan Yohan 1964 jyly «Ayakspen» resmy kelisim-shart jasasyp, kóp úzamay onyng negizgi oiynshylarynyng birine ainaldy. Amsterdamdyq klub 1966-1973 jyl aralyghynda 6 ret el chempiony atandy, ýsh jyl qatarynan Europa elderi chempiondarynyng kubogyn (qazirgi Chempiondar ligasy) jenip aldy. Komandanyng osy tabystarynyng bәrine de Y.Kroyftyng enbegi erekshe sindi. Onyng oiyny mamandar tarapynan da joghary bagha alyp, ýsh ret qatarynan qúrlyqtyng ýzdik futbolshysy atandy. Búl – búghan deyin eshkim qol jetkize almaghan jetistik edi.

Danqy dýrkiregen dýldýl jigitke Europanyng ýzdik klubtary qatty qyzyghyp, birinen song biri shaqyra bastady. Yohan solardyng ishinen oiyn filosofiyasy óz stiyline sәikes keletin «Barselonany» tandady. Alayda 70-jyldary ispan superkluby halyqaralyq arenada da, últtyq birinshilikte de asa kóp tabysqa jete qoymady.

Y.Kroyf últtyq qúrama sapynda da kózdegen maqsatyna jete almady. Ol Gollandiya qúramasynyng qyzghylt-sary jeydesin alghash ret 1966 jyly Vengriyamen kezdesude kiyip, túnghysh oiynynda-aq gol soghyp ýlgerdi. Degenmen Yohannyng júldyzdy shaghy – 1974 jyly Batys Germaniyada ótken әlemdik dop dodasy edi. Bas bapker Rinus Miyhels kileng «Ayaks» pen «Feyenoord» oiynshylarynan qúrylghan golland komandasyn chempionatqa mýlde jana taktikalyq tәsildermen qarulandyryp әkeldi. Dopty úiymdasa tartyp alu, jasandy ofsayd, qorghanysta da, shabuylda da oiyn barysyna qaray әr futbolshynyng bir-birining ornyn basyp oinay berui – basqalar ýshin әli tansyq edi. Múnday «úiymdastyrylghan berekesizdikke» qarsy eshtene jasay almay, púshayman bolghandar shetinen jenile berdi. Sóitip, alandaghy 11 oiynshynyng da qatysuyn qajet etetin «tútasqan futbol» («totalinyy futbol») dýniyege keldi. Gollandyqtar sol kezding ózinde-aq býgingi ýzdik qúramalardyng taktikalyq baghyt-baghdary sanalatyn 3-5-2 ýlgisimen oinady. Vim Surbiyer qorghanystyng ong qaptalyn qadaghalady, Rudy Krol sol qanatty tastay ghyp bekitti. Ortada qajet kezde olardyng qateligin týzetuge әzir Ary Haan jýrdi. Ortanghy sheptegi ýsh Vim – van Hanegem, Yansen jәne Raysbergen tyldyng tynyshtyghyna kóbirek kónil bóldi, al Yohan Neeskens negizinen shabuylshylargha (Djonny Rep pen Rob Rensenbrink) qol úshyn berdi. Yohan Kroyf bolsa, osy «úiymdastyrylghan berekesizdiktin» basty diriyjeri, ústaz iydeyasyn iske asyrushy «alandaghy bapker» bolatyn.

Kroyftyng ózgelerden artyqshylyghy nede edi? Birinshiden, onyng jyldamdyghy keremet-tin. 30 metrdi ol 3,8 sekundta jýgirip ótetin. Ekinshiden, sol jyldamdyghyn ol tamasha iygere biletin. Qajet kezde lezde qúiynday jýitkip, artynsha lezde irkile qoyatyn. Ýshinshiden, Yohan dopty asa sheberlikpen jetektegende, ony odan tartyp alu esh mýmkin emes-ti: qara kýshi tasyghan talay qorghaushyny Kroyftyng jalt búryla qoyatyn shalt qimyly púshayman etetin. Onyng «Úshqyr golland» atanuy da sondyqtan edi.

Degenmen Y.Kroyftyn, jalpy Gollandiya qúramasynyng kóz sýisindirer keremet oiynyna qaramastan 1974 jylghy әlem chempionatynyng finalynda bir tәrtipke baghynghan úiymshyl nemis komandasy jeniske jetti. Búl oiynnyng beynetaspasyn kórip otyryp, qanday tamasha match bolghanyna kóz jetkize alasyz. Gollandyqtar birinshi taymda alang iyelerinen әldeqayda basym oinady. Olar tipti nemisterding ayaghy dopqa tiymey jatyp-aq esep ashty. Oiyndy ortadan bastaghan qyzghylt-sary jeydeli futbolshylar bir-birine 14 dәl pas tastady, sosyn 14-nómirli oiynshy Kroyf aiyp alanyna túra úmtyldy. Ony qorghaushy Berty Fogts shalyp jyghugha mәjbýr boldy. Penalitiydi mýltiksiz soghatyn Neeskens búl joly da mýlt ketken joq.

Búdan keyin de gollandyqtar esepti eseley týsuge talay ret mýmkindik aldy. Qorghanystyng maqtauly Bekkenbauer bastaghan ortanghy shebi jasyl alanda oinaq salghan Kroyf pen onyng әriptesterin óz qaqpasyna qaray jiyi-jii ótkizip alumen boldy. Biraq qaqpashy Zepp Mayer búl kezdesude tamasha oinady. Onyng Volifgang Overat jәne Pauli Braytner sekildi serikteri ensesi basylyp qalghan komandanyng jigerin qayta janugha baryn saldy. Qoldan susyp kete barghan oiyn tizginin qayta ústaugha osy oiynshylar, sonday-aq Rayner Bonhof kóp ýles qosty. Kóp úzamay Yan Yongblad qaqpasynyng manynda da qauipti jaghdaylar kóbeye týsti. Sonday sәtting birinde aiyp alanyna andyzday úmtylghan Bernd Helisenbayndy Yansen shalyp qúlatty: Braytner 11 metrlikti dәl soghyp, tarazy basyn tenestirdi. Birinshi taymnyng bituine eki minut qalghanda Gerd Muller ózining qúrama sapyndaghy songhy golyn soqty – 2:1.

Yohan Kroyf 2016 jyldyng 24 nauryzynda Barselonada qaytys boldy. Ol bapkerlikke auysqan song temekige tym ýiir bolyp ketken edi. Aqyry ókpe ragyna úshyraghan eken. «Ayaks» futbol klubynyng stadiony qazir úly futbolshy hәm bapkerding atymen atalady. 2019 jyly Barselonadaghy «Nou Kamp» stadiony aldynda oghan biyiktigi 3 jarym metrlik eskertkish qoyyldy. Al 2020 jyly Amsterdam qalasynyng bir kóshesine Kroyftyng esimi berildi.

«Futbol – óte qarapayym oiyn. Elu metrge pas berip qaytesiz, dop bekerge qarsylasqa jem boluy mýmkin ghoy? Onyng ornyna janynyzdaghy seriginizge berseniz, ol әri qaray oiyn órnegin jalghamay ma? Eng ýzdik iydeya – eng qarapayym iydeya. Qaqpanyzgha gol salynbaghanyn qalaysyz ba? Onda dopty ýnemi óziniz ústanyz, qarsylasqa bermeniz. Men auladaghy balalardyng oiynyn jalyqpay qaray beruge dayynmyn. Eng shynayy futbol – sol ghoy. Mening komandalarym da sol futboldy oinaugha tyrysty...»

Búl – Yohan Kroyftyng jýrek syry edi. «Ayakstyn» da, «Barselonanyn» da, keyingi otyz jyldaghy Gollandiya jәne Ispaniya qúramalarynyng oiyn filosofiyasy Kroyf iydeyasynan bastau alyp, sol baghytty jalghastyryp keledi.

Sәken Sybanbay

Abai.kz