(Múhtar Shahanov poeziyasy haqynda)

KIRISPE:

Qazirgi Qazaq әdebiyettanuynda Múhtar Shahanov poeziyasy kóbine taqyryptyq túrghydan — azamattyq, mahabbattyq nemese tarihy poeziya retinde jeke-jeke qarastyrylyp keledi. Alayda múnday jikteuler aqyn shygharmashylyghynyng ishki birligin, poetikalyq jýie retindegi tútastyghyn tolyq ashyp bere almaydy. Shahanov poeziyasy — tek taqyryptar jiyntyghy emes, ol evolusiyalyq sipattaghy tútas kórkem-filosofiyalyq jýie.

Onyng poeziyasynda ýsh iri qabat aiqyn bayqalady: lirikalyq sezimning móldir әlemi, balladalyq-oqighaly bayandau jýiesi jәne azamattyq-ekzistensialdyq sana biyigi. Búl qabattar bir-birinen oqshau emes, kerisinshe, birin-biri tolyqtyryp, birtútas poetikalyq qozghalys týzedi. Sondyqtan aqyn shygharmashylyghyn týsinu ýshin ony kezen-kezendik taqyryptyq sipattaudan góri, ishki qúrylymdyq-filosofiyalyq evolusiya retinde qarastyru qajet.

Shahanov poeziyasynyng basty ereksheligi — jeke sezimning qoghamdyq sanagha, al oqighanyng moralidyq-filosofiyalyq simvolgha ainalu ýderisi. Alghashqy lirikalyq ólenderdegi mahabbat pen saghynysh keyinirek adamgershilik, jauapkershilik jәne ar mәselelerimen úshtasyp, filosofiyalyq kategoriyagha kóteriledi. Osylaysha poeziya tek estetikalyq tәjiriybe emes, etikalyq jәne ruhany tanym qúralyna ainalady.

Sonymen qatar, aqyn poeziyasynyng ekinshi manyzdy qyry — onyng oqighaly-balladalyq qúrylymy. Tarihy anyzdar, naqty oqighalar men simvoldyq sujetter arqyly Shahanov adamzattyq moralidyq tandaulardy kórsetedi. Múnda ótken shaq tek tarihy derek retinde emes, qazirgi qoghamnyng ruhany ainasy retinde qyzmet atqarady.

Ýshinshi qabat – azamattyq poeziya. Búl kezende aqynnyng shygharmashylyq baghyty týbegeyli keneyip, jeke lirikadan qoghamdyq tribunagha, sezimnen әleumettik jauapkershilikke ótedi. Til taghdyry, últtyq sana, tarihy әdilet, ruhany qúndylyqtar siyaqty mәseleler poeziyanyng negizgi ózegine ainalady.

Osy ýsh qabattyng toghysuy nәtiyjesinde Shahanov poeziyasy erekshe tútas qúrylymgha ie bolady. Búl qúrylymda forma da, mazmún da túraqty emes, kerisinshe dinamikalyq sipatta damidy. Aqynnyng ólenderindegi yrghaqtyng qúbylmalylyghy, úiqas jýiesining erkindigi, tarmaq úzyndyghynyng ózgermeliligi — bәri de ishki emosionaldyq jәne filosofiyalyq qozghalystyng kórkem kórinisi bolyp tabylady.

Zertteuding negizgi maqsaty — Múhtar Shahanov poeziyasyn tútas jýie retinde qarastyryp, onyng lirikalyq bastauynan azamattyq-ekzistensialdyq dengeyge deyingi evolusiyasyn ghylymy túrghyda taldau. Sonymen qatar, aqyn poeziyasynyng ózindik formalyq ereksheligin — shartty týrde «Múhtarlyq poetikalyq modeli» dep ataugha bolatyn qúrylymdyq jýiesin anyqtau.

Zertteu barysynda kelesi negizgi mәseleler qarastyrylady: poeziyadaghy lirikalyq, balladalyq jәne azamattyq qabattardyng ózara baylanysy; mahabbat konsepsiyasynyng sezimnen moralidyq-filosofiyalyq kategoriyagha deyingi transformasiyasy; oqighaly poeziyadaghy anyz ben tarihtyng simvoldyq birligi; aq pen qara, ar men satqyndyq, әdilet pen әdiletsizdik siyaqty binarlyq jýielerding filosofiyalyq qyzmeti; poetikalyq formanyng dinamikalyq jәne sinkrettik tabighaty.

Osylaysha, búl bastapqy zertteu Múhtar Shahanov poeziyasyn tek әdeby mәtinder jiyntyghy retinde emes, ruhani-etikalyq jәne filosofiyalyq jýie retinde qarastyrugha baghyttalady.

1. LIRIKALYQ BASTAU: SEZIMNING ESTETIKALYQ ÁLEMI
2. Erte kezeng poeziyasynyng tabighaty. Múhtar Shahanov poeziyasynyng erte kezeni — Qazaq lirikasyndaghy dәstýrli estetikalyq jýiening tabighy jalghasy bola otyryp, aqynnyng jeke kórkemdik әlemining qalyptasu satysyn aiqyndaytyn manyzdy kezeng bolyp tabylady. Búl kezende poeziyanyng negizgi ózegi retinde mahabbat, jastyq, tabighat jәne ishki emosionaldyq tolghanys alynady. Aqynnyng osy tústaghy poetikalyq oilau jýiesi әleumettik nemese filosofiyalyq mәselelerdi tikeley kóteruge úmtylmaydy. Kerisinshe, ol adam janynyng nәzik iyirimderin, sezimdik әlemning ishki qozghalysyn beyneleuge baghyttalady. Sondyqtan búl kezendi shartty týrde lirikalyq-emosionaldyq jiyntyq kezeni dep sipattaugha bolady.

Shahanov poeziyasynyng erte kezeninde, adam — eng aldymen sezim iyesi, ómir — ýmit pen kýtu kenistigi, әlem — estetikalyq tútastyq retinde qabyldanady. Osy erekshelikter arqyly búl kezeng keyingi kýrdeli filosofiyalyq jәne azamattyq izdenisterding bastapqy ruhani-estetikalyq bazasyn qalyptastyrady.

2. Mahabbattyng alghashqy modeli. Erte lirikadaghy mahabbat belgili bir tútas kórkemdik modeli retinde kórinedi. Búl modelide mahabbat tek jeke emosiyalyq kýy emes, ol – ruhany baylanys, senim jýiesi, estetikalyq iydeal dengeyinde tanylady. Aqynnyng «Keshikpey kelem dep en», «Men saghan ókpelemeymin», «Men turaly oiladyng ba?», «Arys jaghasynda», «Baqytymnyng tang júldyzy ózinsin», «Biyge nege shaqyrmadyn?», «Aq bantiyk», «Alghashqy kezdesu», «Quanysh valisi», «Áke turaly jyr» qatarly әnge ainalghan shygharmalary osy modeliding negizgi kórkemdik kórinisteri bolyp tabylady.

Mәselen: «Keshikpey kelem dep en» óleninde, mahabbat — nәzik senim kýii bolyp, ol kýtu men senim arqyly ashylady:

«Keshikpey kelem dep en,

Men túrmyn elendeumen», - búl joldarda dramalyq tartys joq, aiyptau joq, tek kýtu men senim bar. Mahabbat múnda kýmәnsiz, kirshiksiz kýy retinde kórinedi. Lirikalyq keyipker ýshin sýiikti jan — ýmitting tiregi. Jәne «Arys jaghasynda» shygharmasynda mahabbat ótken shaqtaghy әsem estelik retinde beriledi:

«Jaz edi kýlking de,

Qaydasyng búl kýnde», - búl jerde sezim iydealdanady, sýigen jan kórkem beynege ainalady. Yaghni, mahabbat — estetikalyq qúbylys, ruhany jadta saqtalatyn iydeal bolyp keledi. Sonymen birge «Quanysh valisi» shygharmasynda mahabbattyng mazmúny terendey týsedi:

«Qosyldy taghdyrym,

Qosylghan qos ózen sekildenip», - mine múnda mahabbat tek kezdesu emes, eki taghdyrdyng birigui, ómirlik ýilesimning bastauy retinde tanylady. Al osy mezgilde jazylghan «Áke turaly jyr» mahabbattyng irge tasy spetti. shygharmasynda mahabbat tikeley aitylmaghanymen, onyng irgetasy ashylady:

«Sýrinsem, synay qarap ot janaryn,

Sen meni jaqtamadyn, aqtamadyn.

Árdayym osy qatal minezinnen,

Kýsh alyp maqsatyma attanamyn», - Búl joldarda sýiispenshilik pen talap qatar jýredi, óz-ózinen kýsh alyp, algha úmtylys jasaghan adamdyq qalyptasu ýderisi kórsetiledi nemese keyingi mahabbat filosofiyasynyng týp negizi — osy tәrbiyelik-ruhany ortada jatyr.

Jalpy jogharyda mysal arqyly kórsetilgen erte kezendegi mahabbat modelin – iydealdanghan, senimge qúrylghan, taza emosionaldyq sipattaghy jәne ómirdi ýilesimdi qúbylys retinde qabyldaytyn jýie dep qaraugha bolady.

3. Lirikalyq kenistik pen obraz jýiesi. Shahanov poeziyasynda tabighat pen adam sezimi ózara ajyramas birlikte qarastyrylady. Tabighat elementteri (ózen, jagha, kesh, jel, kóktem) tek peyzajdyq detali emes, olar — sezimning keneytilgen formasy. Osy túrghydan alghanda, tabighat sezimning syrtqy beynesi, ishki psihologiyalyq kýiding proeksiyasy jәne emosionaldyq qozghalystyng kenistigi. Lirikalyq keyipker — syrtqy әreket iyesi emes, ol — ishki әlemning iyesi. Onyng bolmysy refleksiya arqyly ashylady. Mәselen, «Aq bantiyk» ólenin alayyq, ólendi ýsh dengeyde taldaugha bolady: Bir kezdegi shanyna aq bantik baylaghan balausa qyz, endi bir mezgilde bantiksiz, avtor búl arqyly tәbighy kenistik jasaydy. Endi osyghan qabat aq bantik taqqan qyzdyng ómir tarihy eles beredi. Ol endi balausa qyz emes, eseygen, jyldar ony basqa jangha ainaldyrghan. Mine ólende osylaysha emosionaldyq kenistik qalyptasady. Sýitip ólende ýshinshi psihologialyq kenistik qalyptasady, yaghni, ishki «men» osylardyng barlyghyn ishki oy eleginen ótkizip jastyq shaq, ómir, arman, saghynysh elesin bastan keshiredi.

Jalpy avtor osy qúrylym arqyly poeziyasynda tútas estetikalyq әlem qalyptastyrady.

4. Poetikalyq forma. Endi avtordyng erte kezendegi poetikalyq formasyna qarasaq, óleng qúrlysy Qazaqtyng klassikalyq dәstýrimen tyghyz baylanysty ekenin angharamyz. Búl kezende aqyn formalyq eksperiymentke barmaydy, kerisinshe dәstýrli qúrylymdy saqtay otyryp damidy. Aqynnyng ólenderinen túraqty buyndyq - bunaqtyq ólshem, dәstýrli úiqas jýiesi, yrghaqtyng birqalyptylyghy, kompozisiyalyq tútastyq jәne intonasiyalyq aiqyndyq siyaqty erekshelikter kórinis tabady. Búnday forma oqugha jenil, muzykalylyghy joghary әri mazmúnmen ýilesimdi. Sonymen qatar, osy túraqty qúrylym ishinde keyingi kezendegi formalyq qúbylmalylyqtyng alghashqy belgileri de bayqalady. Búl — aqyn poetikasynyng evolusiyalyq mýmkindigin kórsetetin manyzdy nyshan edi.

Qoryta aitqanda, Múhtar Shahanovtyng erte lirikalyq kezeni Qazaq poeziyasynda mahabbattyng estetikalyq modelin qalyptastyrdy. Jastyq pen sezimning tútastyghyn kórsetip, tabighatty lirikalyq kenistik dengeyine kóterdi jәne klassikalyq óleng formasyn saqtady. Búl kezenning basty ghylymi-estetikalyq manyzy — onyng keyingi filosofiyalyq, ekzistensialdyq (bolmystyq) jәne azamattyq poeziyagha ótuding ruhany әri kórkemdik negizin qalyptastyruynda.

1. MAHABBAT FILOSOFIYaSY: SEZIMNEN MORALGhA DEYIN

Shahanov alghashqy qadamynday emes, ómir jolyndaghy ayaq alysynyng kýrdelenuine baylanysty mahabbatty sezim dengeyinen adamnyng moralidyq qabiletine kóterdi. Yaghni, mahabbat emosiya emes, qayta, mahabbat adamdyqtyng ólshemi dep qarady. Búl tústa Shahanov mahabbatty jyrlamaydy, oghan syn kózben qaraydy. Ol mahabbatty qorghaydy, ony taldaydy, endi bir jaghynan oghan talap qoyady. Sondyqtan, Shahanovty — mahabbatty romantikadan ar-újdan kategoriyasyna kótergen aqyn deuge bolady.

1. Mahabbattyng ótpeli kezeni nemese ishki dramanyng payda boluy. Múhtar Shahanov poeziyasyndaghy ótpeli kezeng — erte lirikalyq sezimning birtindep kýrdelenip, moralidyq-etikalyq tandaular kenistigine auysuymen sipattalady. Búl kezende mahabbat endi tek estetikalyq nemese emosiyalyq qúbylys retinde ghana emes, adamnyng ishki jauapkershiligin aiqyndaytyn ruhany synaq retinde kórine bastaydy. Osy transformasiyanyng aiqyn әri kórkemdik túrghydan tútas kórinisi — «Tanagóz» poemasy. Búl shygharma aqyn poetikasyndaghy sapalyq betbúrysty bildiredi: lirikalyq sezim kenistigi ekzistensialdyq (bolmystyq) jәne moralidyq dengeyge kóteriledi.

«Tanagóz» poemasyn mahabbattan arygha ótetin ekzistensialdyq drama der edik. Tanagóz — Múhtar Shahanov shygharmashylyghyndaghy filosofiyalyq terendigimen erekshelenetin tuyndy. Syrtqy qúrylymy jaghynan mahabbat taqyrybyna qúrylghanday kóringenimen, poemanyng ishki mazmúny әldeqayda kýrdeli: onda adam bolmysynyng moralidyq, ekzistensialdyq jәne ruhany qabattary ashylady.

Shygharma mahabbat emes, mýmkindikting fenomeni. Poemanyng negizgi kórkemdik ereksheligi — mahabbatty klassikalyq romantikalyq dengeyde emes, tandau men mýmkindik kategoriyalary arqyly beruinde. Shygharmadaghy ýshtik qúrylym: «Men» (lirikalyq keyipker), Múrat jәne Tanagóz dәstýrli mahabbat ýshbúryshynan ózgeshe sipat alady. Múnda negizgi súraq: «kim kimdi sýidi?» emes, «kim qanday sheshim qabyldady?» degenge sayady. Tanagóz beynesi naqty túlghadan góri, moralidyq tandau nýktesi jәne ruhany mýmkindik simvoly retinde kórinedi. Osylaysha, poemada mahabbat, tandau, taghdyr jәne móraldyq nәtiyje syndy tizbekti logikalyq modeli qalyptasady.

(1) Múrat beynesi qúrbandyq arqyly biyikteudi kórsetedi. Poemanyng eng kýrdeli әri filosofiyalyq túrghydan tereng keyipkeri — Múrat. Onyng әreketteri jeke seziminen bas tartu, dosyna jol beru jәne keyin basqa ómirdi (Zerkýlmen) qabyldau siyaqty barystan aiqyndalady. Syrttay qaraghanda jenilis siyaqty kóringenimen, mәndik túrghydan alghanda, búl — moralidyq jenis. Múrat mahabbatty iyelenbeydi, kerisinshe odan bas tartady. Osy jerde sezimnen bas tartu — әlsizdik emes, kerisinshe — ruhany kýshting kórinisi deytin Shahanov poetikasynyng manyzdy qaghidasy aiqyndalady. Búl túrghydan Múrat beynesi aqyn poeziyasyndaghy, «ar ýshin ózin qúrban etu» modelining kórkem jýzege asuy bolyp tabylady.

(2) Tanagóz aiqyndalmaghan әri ómir shyndyghyn kórsetetin obraz. Poemadaghy eng songhy, eng manyzdy kórkemdik sheshimderding biri — Tanagózding ishki tandauynyng júmbaq qaluy. Oqyrman ýshin, ol Múratty sýidi me? әlde «mendi» tandady ma? degen súraqtargha naqty jauap berilmeydi. Búl — kezdeysoq emes, sanaly estetikalyq tәsil. Óitkeni, ómirde moralidyq sheshimder әrqashan aiqyn bolmaydy jәne adam sezimi túraqsyz әri qayshylyqty sipatqa ie ghoy? Bizshe, Tanagózding osy «belgisizdigi» poemany ómirge jaqyndatady, ony filosofiyalyq dengeyge kóteredi.

Poemada daghdarys pen shynayy bolmys ashylady. Poemanyng kuliminasiyalyq túsy — Múrattyng ómirlik qiyndyqqa úshyrauy. Osy sәtte Tanagóz onyng janynan tabylady, búrynghy romantikalyq baylanystardyng mәni ózgeredi. Búl jerde Shahanov poemadaghy mahabbatty sezim retinde emes, әreket pen jauapkershilik retinde týsindiredi. Yaghni, mahabbat — tek birge bolu emes, qayta, mahabbat — qiyndyqta dostyqtyng qúrbanyna ainalyp, janynan tabylatyn adaldyq.

Poemada Ar kategoriyasynyng ýstemdigi aiqyn kórinedi. Ekinshi sózben aitqanda, poemanyng týpki filosofiyalyq nәtiyjesi — ar kategoriyasynyng jenisi. Múnda mahabbat songhy sheshushi kýsh emes, adamdyq ólshem — ar, jauapkershilik jәne adaldyq. Sondyqtan shygharmada, sezim — uaqytsha, al, ar — túraqty kategoriya retinde kórinedi. Búl — Shahanov poeziyasynyng jalpy dýniyetanymdyq baghytyn aiqyndaytyn negizgi belgi.

Ekzistensialdyq mazmún jaghynan alsaq, poema jeke emes, últtyq týs alady. Poemada kóterilgen mәseleler ekzistensialdyq sipatqa iye. Alayda búl ekzistensializm (bolmysshyldyq) batystyq ýlgidegi jeke túlghalyq daghdarys dengeyinde shektelmeydi. Mysaly, Jan-Poli Sartr filosofiyasynda, adam — jalghyz, tandau — jeke jauapkershilik. Al Shahanov poetikasynda, adam — qoghammen baylanysta, tandau — moralidyq-әleumettik saldary bar. Yaghni, búl jeke ekzistensiya emes, újymdyq (últtyq) ekzistensiya. Mýmkin búl kenester odaghy kezindegi jalpy újymdyq bolmystyng Shahanov sanasyndaghy kórinisi shyghar? Alayda, sol kezding jaghdayymen múnday tandau qajetti desek te, býgingi jastar arasyndyghy ózimshildik jóninen alghanda da, búl shygharma adamdyq túrghysynan manyzyn joymaydy dep oilaymyz.

Endi poemanyng janrlyq tabighatyn elestetsek, «Tanagóz» poemasyn dәstýrli janrlyq shenberge tolyq syimaydy dep qaraymyz. Onda, lirikalyq sezim, oqighaly qúrylym jәne filosofiyalyq týiin birtútas sintez qúraydy. Sondyqtan ony lirikalyq-ekzistensialdyq poema, nemese oqighaly-filosofiyalyq poema retinde qarastyru ghylymy túrghydan negizdi. Qúrylymdyq jaqtan alghanda, poema bir ýlgimen jazylmaghan. Aldymen shygharma 11 buyndy qara óleng týrinde bastalady. Onan song 14, 15 buyndy, egiz úiqasqa - shyghys poeziyasynda qoldanylghan mәnsauy (mansúi) – úiqasqa ótedi. Sonymen birge búl poemada aqynnyng óz stiylindegi óleng ýlgilerining birneshe týri de kezigedi. Poemanyng búnday jazyluynda, sezimdik tolghanystardyn, oidy beyneleuding ynghayy jәne uaqyttyng aqyn shabytyn әr arnagha saluynyng sebebi bolghany aiqyn.

Jalpy, «Tanagóz» poemasy — mahabbat turaly shygharma ghana emes, adam bolmysynyng moralidyq qúrylymy turaly filosofiyalyq tuyndy. Onda, mahabbat — bastapqy impulis, tandau — negizgi prosess (barys) jәne ar — songhy ólshem retinde kórinedi. Poemanyng ishki filosofiyalyq formulasy: mýmkindik, tandau, joghaltu jәne  ardyng qayta oraluy nemese mahabbat, synaq, bas tartu jәne adamgershilik týrinde sipattalady. Sonymen qatar poemada mahabbat ýsh dengeyde damidy: «Men», Múrat jәne Tanagóz syndy ýsh keyipkerding alghashqy adal da, jaqtas әri ishki sezimderi әli aiqyndalmaghan kezindegi - sezimdik tartymdylyq; Ýsheuining sheshushi basqyshqa ótkendegi ýnsizdik, dostyq jәne ózara jol beru syndy – әleumettik-etikalyq tandau jәne Múrattyng qiyndyqqa úshyraghan kezindegi «men»ning izdeui men Tanagózding Múrattyng janynan tabyluy syndy – ruhany jauapkershilik. Osylaysha ótpeli kezenning negizgi logikasy, mahabbat, sezim, tandau jәne jauapkershilik retinde aiqyndalady. Búl — Múhtar Shahanov poetikasyndaghy alghashqy iri ekzistensialdyq búrylys nemese lirikadan filosofiyagha, sezimnen moraligha jәne jeke tәjiriybeden últtyq ruhany sanagha ótuding kórkem әri teoriyalyq túrghydan tútas kórinisi.

2. Tolysqan kezendegi mahabbat konsepsiyasy. Múhtar Shahanov poeziyasynyng keyingi kezeninde mahabbat turaly týsinik sapalyq túrghydan týbegeyli ózgeriske úshyraydy. Eger kezende mahabbat estetikalyq-emosiyalyq qúbylys retinde kórinse, ótpeli kezende ol moralidyq tandaular kenistigine ótti. Endigi kezende mahabbat aiqyn filosofiyalyq jәne qoghamdyq mazmúngha ie kýrdeli kategoriyagha ainalady. Búl kezende mahabbat jeke adamnyng ishki sezimi ghana emes, qoghamdyq-etikalyq ólshem, adamdyq sapanyng indikatory, ruhany jauapkershilikting formasy retinde qarastyrylady. Endi myna mysaldargha qarayyq:

(1) «Áyelder» ólenin mahabbattyng әleumettik-filosofiyalyq keneni retinde qarastyrugha tolyq negiz bar. Búl shygharmada mahabbat jeke lirikalyq sezim dengeyinen shyghyp, adam bolmysynyn, azamattyq jauapkershilikting jәne ruhany sapanyng ólshemine ainalady. Aqyn әiel beynesin dәstýrli poeziyadaghyday tek súlu obekt, estetikalyq nysan retinde emes, tereng moralidyq kategoriya retinde úsynady. Mәtindegi:

«Terendigi joq әieldin

Qorqu kerek syrtqy súlulyghynan», - degen joldar syrtqy súlulyq pen ishki mazmúnnyng arasyndaghy qayshylyqty ashady. Múnda әiel beynesi — tek әielding ózi emes, jalpy adamdyq sapanyng metaforasy. Yaghny «terendik» — ruhany kemeldik, al «súlulyq» — aldamshy forma retinde kórinedi. Aqynnyn: «Áyel – erkek namysynyng qorghany» degen tújyrymy mahabbatty mýlde jana kenistikke shygharady. Búl jerde әiel — er adamnyng jeke sezimdik qalauynyng nysany emes, onyng ar-namysynyn, adamgershiligining ainasy. Demek, әielge degen qatynas arqyly er adamnyng ishki bolmysy ólshenedi. Osy oidy kýsheyte týsetin:

«Naghyz súlu әiel tabu

Býkil erkek ataulynyng armany.

jәne

Naghyz súlu әiel ýshin qajet kezde jan qii —

Búl jigittik kodeksting jazylmaghan tarmaghy», - degen joldar mahabbatty etikalyq kategoriyagha ainaldyrady. Múnda «súlu әiel» — tek fizikalyq súlulyq emes, ruhany tolyqtyqtyng simvoly. Al sol ýshin «jan qii» — qúrbandyq iydeyasy arqyly mahabbattyng shynayylyghyn, terendigin kórsetetin ólshemge ainalady.

Osylaysha, ólende mahabbat: jeke sezimnen әleumettik qatynasqa, odan ary, filosofiyalyq-ontologiyalyq mәnge deyin ýsh dengeyde úlghayady. Áyel taghdyry arqyly mahabbat úghymy keneyip qana qoymay, «tandau», «jauapkershilik», «namys» kategoriyalarymen tyghyz baylanysady. Búl túrghyda әiel — mahabbattyng obektisi emes, adam ómirining mәnin aiqyndaytyn irgeli kýshke ainalady. Sondyqtan búl ólendi mahabbattyng ontologiyalyq (túlghashyldyq) dengeyge kóterilui, yaghny adamnyng bolmysyn aiqyndaytyn kategoriyagha ainaluy retinde baghalaugha bolady.

(2). Múhtar Shahanovtyng «Mahabbatty qorghau» poemasy — Qazaq poeziyasyndaghy mahabbat úghymyn jana sapalyq dengeyde payymdaytyn tuyndylardyng biri. Shygharmada mahabbat tek jeke lirikalyq sezim retinde emes, adamnyng ruhany bolmysyn aiqyndaytyn, etikalyq jauapkershilikpen tyghyz baylanysty kýrdeli kategoriya retinde qarastyrylady. Aqyn mahabbatty qorghau iydeyasyn algha tarta otyryp, ony adamdyq erlikpen, namyspen jәne ishki ruhany beriktikpen sabaqtastyrady. Poemanyng alghashqy bólikterinde avtor mahabbattyng kópqyrly әri qayshylyqty tabighatyn ashady. Eki adamnyng bir-birimen tabysuy — kezdeysoqtyq emes, biraq sol sezimdi saqtap qalu — sanaly tandau men erik-jigerdi talap etetin ýderis retinde kórsetiledi. Aqyn sezim túraqsyzdyghyn kóbelek metaforasy arqyly beyneleydi. Gýlden-gýlge qonghan kóbelek — túraqsyz, terendikke úmtylmaytyn adam psihologiyasynyng simvoly. Búl jerde mahabbattyng joghaluy syrtqy jaghdaydan emes, adamnyng ishki túraqsyzdyghynan tuyndaytyny aiqyndalady. Osylaysha, mahabbat kezdeysoq tuatyn qúbylys emes, ony saqtau — moralidyq jәne eriktik әreket degen tújyrym qalyptasady.

Poemanyng birinshi bólimde mahabbat mәselesi naqty adam taghdyry arqyly ashylady. Samat beynesi — sezimdi bastan keshirgenimen, ony qorghay almaghan, sheshushi sәtte ruhany әlsizdik tanytqan keyipker. Aqyn ony mahabbatty tek sezinu jetkiliksiz, ony qorghay bilu — azamattyq erlik dep synaydy. «Tilin tistep túryp qalu» motiyvi — sheshimsizdik pen qorqaqtyqtyng kórinisi. Osy arqyly avtor mahabbatty etikalyq synaq jәne erlik aktisi retinde qarastyrady. Abay men Toghjan obrazyna ishara jasau arqyly aqyn mahabbattyng biyik ýlgisin qarsy qoyady. Demek, mahabbatqa layyq bolu — ruhany dengey mәselesi.

Poemanyng eng dramalyq jelilerining biri ekinshi bólim nemese — Ghaysha taghdyry. Búl bólimde mahabbat kýtu, senim jәne tózim kategoriyalary arqyly ashylady. Ghayshanyng úzaq jyldar boyy adal kýtui — mahabbattyng beriktigin dәleldeydi. Alayda sheshushi sәttegi shydamsyzdyq tragediyagha alyp keledi. Kýieuining dәl sol týni oraluy — taghdyrdyng ironiyasy men adam ómirining qayshylyqty tabighatyn kórsetetin kórkemdik tәsil. Búl bólimde, mahabbat tek sezim emes, uaqytpen synalatyn qúndylyq, bir sәttik әlsizdik — ómirlik ókinishke úlasuy mýmkin deytin filosofiyalyq astar bar. Ghaysha obrazy arqyly aqyn mahabbat pen taghdyr arasyndaghy kýrdeli baylanysty ashady.

Poemanyng ýshinshi bólimi nemese «Mәrziya» bólimi tarihi-anyzdyq sujetke negizdelgen. Mәrziya men sheber jigit arasyndaghy qatynas — mahabbattyng әleumettik qysym jaghdayyndaghy synaghy. Sheber jigitting qorqaqtyghy — mahabbat aldyndaghy jauapsyzdyqtyng belgisi. Al Mәrziyanyng haty - mahabbattyng beriktik, túraqtylyq jәne batyldyq qasiyetterin talap etetinin aiqyndaydy. «Qúm sekildi syrghymaly mahabbat» metaforasy — túraqsyz sezimning simvoly. Búl bólimde mahabbat jeke sezim ghana emes, moralidyq tandau kenistigi retinde tanylady.

Múhtar Shahanov poeziyasynda kórinis tabatyn mahabbat konsepsiyasy syrttay qaraghanda ekiúday sipatqa ie siyaqty kórinedi: bir jaghynan, «Ghashyqtyq ghalamaty» tәrizdi tuyndylarda ol stihiyalyq, irrasional (beyaqyl), adamnyng erkinen tys payda bolatyn kýsh retinde beynelense, ekinshi jaghynan, «Mahabbatty qorghau» poemasynda mahabbat sanaly tandau men etikalyq jauapkershilikke negizdelgen ruhany qúndylyq dengeyine kóteriledi. Alayda búl aiyrmashylyq aqyn dýniyetanymyndaghy qayshylyq emes, mahabbat fenomenining eki týrli ontologiyalyq jәne etikalyq dengeyde qarastyryluynyng kórinisi bolyp tabylady.

Birinshi dengeyde mahabbat — stihiyalyq bastau, yaghny adam erkinen tys tuyndaytyn, әleumettik normalar men rasionaldyq shekteulerdi elemeytin ekzistensialdyq tәjiriybe. Búl dengeyde aqyn mahabbattyng tabighatyn sipattaydy, onyng qalay payda bolatynyn kórsetedi.

Ekinshi dengeyde mahabbat — moralidyq akt, yaghny adam erkimen bekitiletin, jauapkershilik pen ruhany beriktikti talap etetin qúndylyq. Múnda aqyn mahabbattyng qalay jýzege asuy kerektigin, onyng qanday sharttarda ghana shynayy mәnge ie bolatynyn aiqyndaydy.

Osylaysha, Shahanov poetikasynda mahabbat, bir mezette tuylatyn taghdyrlyq qúbylys, әri saqtaluy men qorghaluy bar etikalyq tandau retinde týsindiriledi. Demek, «Ghashyqtyq ghalamaty» men «Mahabbatty qorghau» arasyndaghy aiyrmashylyq — mazmúndyq qayshylyq emes, funksionaldyq tolyqtyru. Birinshisi mahabbattyng geneziysin (tuyndauyn) ashsa, ekinshisi onyng aksiologiyasyn (qúndylyqtyq ólshemin) qalyptastyrady. Osy túrghydan alghanda, aqynnyng jalpy iydeyasy әlsiremeydi, kerisinshe, terendey týsedi. Mahabbat tek sezim retinde emes, adamnyng ruhany kemeldenuining ólshemi retinde úsynylady.

Qorytyndylay kele, Shahanov poeziyasyndaghy mahabbat konsepsiyasy tómendegidey tútastyqta kórinedi: mahabbat — tandau, sebebi ol jýzege asu ýshin erikti qajet etedi; mahabbat — adamdyq ólshem, óitkeni adamnyng ruhany dengeyin aiqyndaydy; mahabbat — siyrek fenomen, sebebi ol ishki dayyndyqty talap etedi sonymen birge, mahabbat — erlik, óitkeni ony saqtau men qorghau ruhany batyldyqty qajet etedi. Sondyqtan aqyn poetikasyndaghy negizgi qaghida, mahabbattyng payda boluy — tabighy qúbylys, al onyng shynayy qúndylyqqa ainaluy — adam erligine baylanysty dep týiindeledi. Mine sýitip, dualistik sipat Shahanov poeziyasynyng әlsiz túsy emes, onyng filosofiyalyq terendigin aiqyndaytyn basty erekshelik dep esepteymiz.

Sayyp kelgende payymdaularymyzdy sýzgige salsaq, sezimnen ekzistensiyagha deyingi filosofiyalyq dengey shyghady. Yaghni, Shahanov poeziyasynda mahabbat birtindep estetikalyq kategoriyadan etikalyq jәne filosofiyalyq kategoriyagha ótedi. Búl prosess ýsh negizgi dengeyde jýzege asady dep oilaymyz: Aldymen, sezim (emosiyalyq bastau) — mahabbattyng bastapqy, tabighy kýii bolsa; Onan son, Morali (tandau men jauapkershilik) — adamnyng ishki sheshimi men jauapkershiligi bolyp qalady; Al ekzistensiya (bolmys dengeyi) — adamnyng óz ómirine, óz bolmysyna qatynasy bolyp bekiydi. Osylaysha mahabbat, jeke psihologiyalyq kýy emes, adamnyng ómirlik ústanymyn jәne ishki moralidyq qúrylymyn aiqyndaytyn kýrdeli jýiege ainalady. Filosofiyalyq túrghydan búl túrpattyq aunau estetikalyq sezimnen etikalyq jauapkershilikke ótip, onan ekzistensialdyq sanagha jetedi. Búl — Shahanov poetikasynyng eng manyzdy ishki evolusiyalyq ózegi.

Dittep kelgende, Múhtar Shahanov poeziyasyndaghy mahabbat filosofiyasy tútas evolusiyalyq jýie retinde qalyptasqan: erte kezende — lirikalyq, estetikalyq sezim; ótpeli kezende — moralidyq tandau kenistigi; tolysqan kezende — etikalyq-filosofiyalyq jýie. Búl evolusiya mahabbat úghymyn, qarapayym emosiyalyq kýiden, adam bolmysynyng tereng qúrylymdyq kategoriyasyna deyin kóteredi. Nәtiyjesinde Shahanov poeziyasynda mahabbat, sezim ghana emes, adamdyqtyng ólshemi, ruhany jauapkershilikting formasy jәne últtyq sana men moralidyng negizi retinde kórinedi.

III. OQIGhALY-BALLADALYQ POEZIYa: TARIH JÁNE MORAL

1. Balladalyq qúrylym: oqigha arqyly oilau modeli.

Múhtar Shahanov poeziyasyndaghy oqighaly-balladalyq arna — onyng shygharmashylyq jýiesining eng kýrdeli әri dinamikalyq qabaty. Búl dengeyde poeziya lirikalyq sezimning tikeley kórinisi boludan shyghyp, dramaturgiyalyq logikagha negizdelgen moralidyq-filosofiyalyq modelige ainalady. Yaghni, aqyn ýshin óleng — tek sezimdi jetkizu qúraly emes, oilau, taldau, baghalau kenistigi.

Shahanovtyng balladalyq qúrylymy túraqty kompozisiyalyq shemagha sýienedi nemese: oqigha, tartys, tandau onan song týiin bolyp qúrylady. Búl shema tek formalyq emes, poetikalyq tanym logikasyn aiqyndaytyn ishki qúrylym bolyp tabylady. Oqigha - tarihi, anyzdyq nemese túrmystyq negizdegi bastapqy situasiya. Búl – syrtqy qabat bolyp esepteledi. Tartys — tek keyipkerler arasyndaghy ghana emes, moralidyq qúndylyqtar arasyndaghy qaqtyghys. Tandau — keyipkerding ishki sheshim sәti, onyng adamdyq bolmysy osy jerde ashylady. Týiin — dayyn ýkim emes, oqyrmandy oilanugha mәjbýr etetin filosofiyalyq nәtiyje. Osy qúrylym arqyly Shahanov poeziyasy bayandaushy sipattan góri etikalyq prosess sipatyna ie bolady. Aqyn oqighany aityp bermeydi — ony moralidyq synaq alanyna ainaldyrady. Sondyqtan búl poeziyada manyzdysy ne boldy? degen súraq emes, kim qalay sheshim qabyldady? degen mәsele. Búl túrghydan alghanda, Shahanovtyng balladalyq poeziyasy — lirika men dramaturgiyanyng sintezi, al onyng ishki mehanizmi — ekzistensialdyq (bolmystyq) tandau logikasy.

Shahanov poeziyasyndaghy oqighaly-balladalyq arnany qúraytyn negizgi shygharmalar onyng tarihiy-filosofiyalyq dýniyetanymynyng ózegin qalyptastyrady. Búl qatargha: «Otyrar oirany», «Narynqúm zaualy», «Ghashyqtyq ghalamaty», «Áke ýkimi» jәne «Kete balyqtyng erligi» siyaqty t.b. kóptegen tuyndylar jatady. Atalghan shygharmalardyng barlyghyna ortaq sipat — jeke oqighany emes, újymdyq moralidyq tәjiriybeni kórsetu. Yaghni, búl ólenderde naqty bir tarihy nemese túrmystyq jaghday beynelengenimen, olardyng maghynasy sol oqighadan әldeqayda ken. Mysaly: «Otyrar oirany» — tek tarihy apat emes, satqyndyq pen ardyng qaqtyghysynyng әmbebap modeli. «Narynqúm zaualy» — tarihy әdiletsizdik arqyly ruhany qarsylyqtyng fenomenin ashady. «Ghashyqtyq ghalamaty» — mahabbatty jeke sezim emes, taghdyrlyq jәne moralidyq kategoriya retinde qarastyrady. «Áke ýkimi» — otbasy ayasyndaghy oqigha arqyly adamdyq jauapkershilikting shegin anyqtaydy. «Kete balyqtyng erligi» — anyzdyq sujet negizinde erlik pen namystyng arhetiptik modelin úsynady. Búl shygharmalarda oqigha ózining derbes mәninen ajyrap, simvoldyq jýiege ainalady. Yaghni, әrbir shygharma — belgili bir moralidyq úghymnyng kórkem formasy. Osylaysha, Shahanov poeziyasynda ballada janry tek oqighalyq bayandau emes, últtyq tarihy sanany moralidyq-filosofiyalyq dengeyde qayta payymdau tәsili retinde kórinedi.

Shahanov poeziyasynyng eng manyzdy kórkemdik erekshelikterining biri — tarihy derek pen anyzdyq bayandaudyng organikalyq birigui. Búl sintez onyng shygharmalaryn qarapayym realistik dengeyden shygharyp, simvoldyq-filosofiyalyq kenistikke kóteredi. Aqynnyng poetikalyq oilauynda: Birinshi, tarihy derek — naqty oqigha, uaqyt jәne túlghalar (mysaly, Otyrar tragediyasy); ekinshi, kórkem anyz — oqighanyng beynelik keneni jәne miftik sipat aluy; ýshinshi, simvol — oqighanyng jalpylanghan filosofiyalyq mәnge ie boluy siyaqty ýsh qabat qatar júmys isteydi. Múnday qúrylymnyng nәtiyjesinde, naqty tarih últtyq jadqa ainalady, anyz ruhany tәjiriybening formasyna ózgeredi jәne simvol filosofiyalyq kategoriyagha kóteriledi. Mysaly, Otyrar turaly sujet tek bir qalanyng taghdyry emes, ol órkeniyet pen varvarlyqtyng (jabayylyqtyn) qaqtyghysy, ar men satqyndyqtyng mәngilik kýresi jәne últtyq ruhtyng syn saghaty retinde kórinedi. Anyz ben shyndyqtyng jymdasuy Shahanov poeziyasyna birneshe manyzdy funksiya beredi. Ol uaqyttyq shekteuden bosatady, oqighany arhetiptik dengeyge kóteredi, oqyrman sanasynda tereng emosionaldyq jәne filosofiyalyq әser qalyptastyrady. Osy túrghydan alghanda, aqynnyng poetikasy simvoldyq oilau jýiesine negizdelgen. Ol naqtyny aitumen shektelmeydi — naqty arqyly mәngilikti kórsetedi.

Jalpy aitqanda, oqighaly-balladalyq poeziya Múhtar Shahanov shygharmashylyghynda, lirikadan dramaturgiyalyq oilaugha ótudi, jeke sezimnen újymdyq moralidyq tәjiriybege kóterilu prosesin jәne tarihy materialdy filosofiyalyq jýiege ainaldyru tәsilin kórsetedi. Búl arnada poeziyanyng tabighaty: óleng — sezim emes, synaq; oqigha — maqsat emes, qúral; keyipker — beyne emes, moralidyq subekt jәne oqyrman — baqylaushy emes, sheshim qabyldaushy bolyp týbegeyli ózgeredi. Sondyqtan Shahanovtyng balladalyq poeziyasyn janrlyq túrghydan, oqighaly-filosofiyalyq poeziya nemese etikalyq-dramalyq ballada retinde anyqtaugha tolyq negiz bar. Búny — Qazaq poeziyasynda oqigha men filosofiyany birtútas jýiege biriktirgen jana kórkemdik modeli desek bolady.

Biz búl oilarymyzdy tómende mysal retinde «Otyrar oiranyn» taldau arqyly ilgerletip kóreyik:

«Otyrar oirany» tek tarihy oqigha emes, ol órkeniyet pen varvarlyqtyng qaqtyghysy, satqyndyq pen erlikting mәngilik tartysy sonymen birge ruh pen biylikting kýresi bolyp tabylady. Múhtar Shahanov shygharmashylyghyndaghy oqighaly-balladalyq poeziyanyng eng biyik kórinisterining biri — «Otyrar oirany» (key núsqalarda «Otyrar qaharmandyghy nemese jenilgen jenimpaz turaly dastan») tuyndysy. Búl shygharma syrtqy qúrylymy jaghynan tarihy oqighagha negizdelgen epikalyq poema bolghanymen, ishki mazmúny túrghysynan tereng filosofiyalyq-ekzistensialdyq sipatqa ie kýrdeli kórkem jýie bolyp esepteledi. Atalghan tuyndyny tek tarihy jyr nemese dәstýrli ballada shenberinde qarastyru jetkiliksiz. Sebebi múnda oqigha bayandau negizgi maqsat emes, ol — moralidyq, etikalyq jәne bolmystyq (ekzistensialdyq) mәselelerdi ashudyng kórkem qúraly retinde qyzmet etedi. Osy túrghydan alghanda, «Otyrar oirany» — poetikalyq formadaghy tragediyalyq filosofiya.

Shygharmanyng kompozisiyalyq qúrylymy birneshe dengeyli tartysqa negizdelgen: (1) Tarihiy-syrtqy tartys. Búl dengeyde Shynghys han bastaghan jaulaushy kýsh pen Qayyrhan qorghaghan Otyrar qalasynyng arasyndaghy kýres beynelenedi. Alty aigha sozylghan qorghanys — tek әskery qarsylyq emes, últtyq ruhtyng kórinisi retinde suretteledi. Búl tartys jaulap alu men qorghau syndy klassikalyq epikalyq qarsylastyq ýlgisine sәikes keledi. (2) Ishki-moralidyq tartys. Shygharmanyng shynayy dramatizmi osy qabatta ashylady. Qarashoqy beynesi arqyly satqyndyq mәselesi kóteriledi. Biraq aqyn satqyndyqty jeke minezding әlsizdigi retinde ghana emes, adam bolmysynyng kýrdeli qayshylyghy retinde kórsetedi. Ásirese Qarashoqynyng әkesi beynesi — shygharmanyng eng tragediyalyq nýktesi. Ákening óz perzentin aiyptauy — qandyq baylanys pen moralidyq jauapkershilikting qaqtyghysy, yaghny ekzistensialdyq tandau situasiyasy. (3) Bolashaq-ýmit jelisi. Otyrardyng kýireuimen qatar, shygharmada ýmit motiyvi de saqtalady. Qaladan aman shyqqan bala beynesi — tarihy jalghastyqtyng simvoly. Songhy bólimde aqyn ózin sol úrpaqtyng ókili retinde tanystyryp, tarihy jady men ruhany sabaqtastyq iydeyasyn bekitedi. Búl — tragediyadan keyingi ruhany qayta tuu konsepsiyasy.

Shygharmada birneshe irgeli moralidyq-ekzistensialdyq úghymdar jýiesi bar:

Satqyndyq fenomeni. Shygharmadaghy eng ótkir tújyrymdardyng biri — satqyndyqtyng bolmystyq tabighaty. Shynghys han auzymen aitylatyn «elin satqan adam — ózgeni de satady» degen iydeya satqyndyqtyng uniyversaldy zandylyghyn bildiredi. Búl jerde satqyndyq tarihy әreket emes, adamnyng ishki qúrylymyna tәn etikalyq daghdarys retinde kórinedi.

Erlik pen jenilis paradoksy. Qayyrhan beynesi arqyly aqyn «jenilis» úghymyn qayta qarastyrady. Qala qúlaghanymen, ruh jenilmeydi. Kerisinshe, syrttay jengen kýsh (Shynghys han) moralidyq túrghydan kýmәndi beynede kórinedi. Osylaysha shygharmada, jenis – aqiqat, al jenilis – әlsizdik emes deytin klassikalyq binarlyq oppozisiyalar qayta mәndeledi.

«Osal jer» konsepsiyasy. Shygharmada birneshe ret qaytalanatyn iydeya — әr kýshting әlsiz túsynyng boluy. Biraq búl әlsizdik fizikalyq emes, moralidyq sipatta. Otyrardyng kýireu sebebi — syrtqy shabuyl emes, ishki satqyndyq. Búl — tarihy oqighanyng filosofiyalyq tújyrymdamasy.

«Otyrar oirany» shygharmasynyng eng tereng qabaty — onyng ekzistensialdyq mazmúny. Alayda búl mazmún batystyq ekzistensializmdegi jeke túlghanyng jalghyzdyghy men erkindigi mәselesinen ózgeshe. Mysaly, Jan-Poli Sartr filosofiyasynda negizgi nazar jeke adamnyng tandau erkindigine audarylsa, Shahanov poeziyasynda basty mәsele — újymdyq jauapkershilik. Búl túrghyda shygharmada kelesi kategoriyalar: ar jәne namys, tarihy jauapkershilik, últtyq birlik jәne ruhany adaldyq aldynghy qatargha shyghady. Nemese, múnda «jeke ekzistensiya» emes, «últtyq ekzistensiya» kórinis tabady. Ár keyipker — tek jeke túlgha emes, belgili bir moralidyq prinsipting tasymaldaushysy.

Shygharmadaghy keyipkerler shartty týrde birneshe tipke bólinedi: Qayyrhan — ar men ruhtyng simvoly, Qarashoqy — satqyndyq pen ruhany qúldyraudyng kórinisi, Qarashoqynyng әkesi — tragediyalyq sana men keshigu simvoly, Shynghys han — syrtqy jau ghana emes, aqiqatty ashushy paradoksaldy figura. Ásirese Shynghys han beynesi birjaqty negativti keyipker emes. Ol key tústa moralidyq shyndyqty ashatyn, tipti filosofiyalyq dengeyde sóileytin túlgha retinde kórinedi. Búl — avtordyng kýrdeli kórkemdik tәsili.

«Otyrar oirany» shygharmasynyng janrlyq tabighaty sinkrettik (tútastyq) sipatta. Onda, balladalyq elementter, epikalyq bayandau, dramalyq dialog jәne filosofiyalyq tolghanys ózara toghysady. Sondyqtan búl tuyndyny «poetikalyq tragediya» nemese «filosofiyalyq dastan» dep atau ghylymy túrghydan neghúrlym dәl keledi.

«Otyrar oirany» — tarihy taqyrypqa qúrylghan shygharma ghana emes, últtyq sananyn, moralidyq jauapkershilikting jәne adam bolmysynyng kýrdeli qabattaryn qatar ashatyn kópdengeyli poetikalyq jýie. Búl tuyndyda Múhtar Shahanov tarihty jay bayandaudy maqsat etpeydi; kerisinshe, ony filosofiyalyq túrghydan qayta payymdap, adamzattyq mәnge kóteredi. Osy túrghydan alghanda, Otyrar — naqty geografiyalyq kenistik emes, ruhaniy-simvoldyq kenistik. Ol adam bolmysynyng beriktigi men әlsizdigin, ar men satqyndyqtyng mәngilik tartysyn sonymen birge, jenilis pen ruhtyng dialektikasyn biriktiretin әmbebap modelige ainalady.

Shygharmadaghy erlik pen satqyndyq, ruh pen kýsh, namys pen aila jәne jenilis pen moralidyq ýstemdik siyaqty negizgi qarama-qarsylyqtar tarihy shenberden shyghyp, jalpyadamzattyq etikalyq kategoriyalargha ainalady. Sondyqtan «Otyrar oirany» — ótkenning kórkem shejiresi emes, býgingi jәne bolashaqqa baghyttalghan ruhani-etikalyq ýndeu. Osy dengeyde tarih ózining derektik sipatyn joghaltyp, moralidyq arhetipke ainalady. Yaghni, Otyrar — tek bolghan oqigha emes, qaytalanyp otyratyn adamzattyq jaghdaydyng simvoly.

Shahanovtyng balladalyq poeziyasynda keyipkerler klassikalyq psihologiyalyq portret dengeyinde berilmeydi. Olar — belgili bir minezding nemese taghdyrdyng iyesi ghana emes, etikalyq ústanymdardyng kórkem kórinisi, yaghny moralidyq modelider. Keyipkerlerdi negizgi tipologiyalyq jýie boyynsha ýsh arnagha bóluge bolady:

Arly keyipker. Búl tip — poeziyadaghy ruhany biyiktikting ólshemi. Ol әdilet pen namysty qorghaydy, jeke mýddeden góri újymdyq, ruhany qúndylyqty joghary qoyady jәne kóbine tragediyalyq taghdyrgha úshyraydy, biraq moralidyq túrghydan jeniske jetedi. Mysaly, «Otyrar oiranyndaghy» Qayyrhan beynesi — tәndik jenilis pen ruhany jenisting simvoly.

Satqyn keyipker. Búl tip — moralidyq kýireuding kórinisi. Ol jeke paydasyn, qorqynyshyn nemese әlsizdigin tandaydy, tarihy jәne ruhany jauapkershilikti búzady. Kóbine ózin-ózi aqtay almaytyn tragediyalyq kýide qalady. Satqyndyq Shahanov poeziyasynda tek jeke әreket emes, ruhany azghyndyqtyng shegi retinde beynelenedi.

Aralyq keyipker. Eng kýrdeli әri tereng tiyp. Ol ekiúday kýide bolady, naqty sheshimge deyin ishki qayshylyqty bastan keshiredi jәne oqyrmannyng ózindik refleksiyasyna mýmkindik beredi. Búl tip arqyly aqyn oqyrmandy syrttan baqylaushy emes, ishki qatysushygha ainaldyrady. Osy tipologiya nәtiyjesinde Shahanov poeziyasy psihologiyalyq realizmnen góri etikalyq simvolizmge jaqyndaydy. Keyipker — minez emes, tandau formulasy bolyp keledi.

Oqighaly-balladalyq poeziyanyng basty ereksheligi — onyng qabyldaushygha әser etu tәsili. Búl poeziyada mәtin tek oqylmaydy, ol seziledi, baghalanady, ishki jaqtan reaksiya tudyrady. Shahanov poeziyasy oqyrmandy beytarap qaldyrmaydy. Ol arnayy qúrylghan emosionaldyq-etikalyq mehanizm arqyly oqyrman sanasyn belsendi kýige engizedi. Atap aitqanda, oqyrman kýiinu arqyly tragediyalyq oqighagha emosionaldy enip, tarihy qasiretti ishki dengeyde sezinedi; jiyrenu arqyly satqyndyq pen әdiletsizdikke qarsy moralidyq qarsylyq qalyptastyrady, sonymen qosa, jaqtasu arqyly belgili bir keyipker jaghyna ótip, etikalyq pozisiya tandaydy. Yaghni, Shahanov poeziyasynyng negizgi strategiyasy — oqyrmandy aqparat qabyldaushydan moralidyq sheshim qabyldaushy subektige ainaldyru. Búl — poeziyanyng әser etu dengeyin estetikalyq shenberden shygharyp, etikalyq tәjiriybege ainaldyratyn erekshe tәsil.

Jalpy qorytyndylasyq, oqighaly-balladalyq poeziya Múhtar Shahanov shygharmashylyghynda tarihy derekti, anyzdyq oilau jýiesin jәne moralidyq filosofiyany birtútas kórkem modelige biriktiredi. Búl arnada: oqigha bayandau emes, moralidyq tәjiriybe qúralyna ainalady; tarih ótken emes, adamdyq qúndylyqtardy tekseru alanyna ózgeredi; keyipker obraz emes, etikalyq tandau modeli bolyp qalyptasady, sonymen qatar, oqyrman tyndaushy emes, ishki tóreshi bolyp poeziyanyng tabighaty týbegeyli ózgeredi. Osylaysha, Shahanovtyng balladalyq poeziyasy Qazaq әdebiyetinde jana sapalyq dengey qalyptastyrdy. Ol poeziyany sezimdik kenistikten moralidyq-filosofiyalyq kenistikke kóshirdi.

1. BOLMYSShYLDYQ ÓZEK: ShAHANOV POEZIYaSYNDAGhY IShKI QÚNDYLYQTAR JÝIESI

Múhtar Shahanov poeziyasyndaghy ruhani-etikalyq qúrylym jeke-jeke moralidyq úghymdardyng jiyntyghy emes, ózara baylanysqan, ishki logikasy bar tútas jýie retinde kórinedi. Búl jýieni týsinu ýshin qúndylyqtardy qatarlastyra sipattau jetkiliksiz; olardy iyerarhiyalyq (jiktik tәrtip) qúrylym retinde qarastyru qajet. Osy túrghydan alghanda, aqyn poetikasyndaghy barlyq negizgi qúndylyqtardy biriktirip, baghyttap túratyn ortalyq kategoriya — «ar» úghymy. Al namys, adaldyq, shynshyldyq, qaysarlyq, әdildik, asqaqtyq, erkindik, minez jәne órshildik t. b. — osy ózekting týrli formalyq kórinisteri. Onyng osy kýrdeli de, bir betkey ústanymyn «ar» tóniregine úiystyrsaq, onyng peziyasynyng ózegin anghara alamyz. Áriyne, aqynnyng búl ústanymdarynyng qarsy, ózi jek kóretin jaghynda qorqaqtyq, ezdik, әlsizdik, opasyzdyq, satqyndyq, jalghandyq, eki betkeylik jәne ózimshildik t.b. lar túratyny sózsiz. Osylaysha onyng ólenderi qarama – qarsylyqtardyng qaqtyghysy arqyly jarqyn jaqtardy núsqaydy. Demek, Shahanov poeziyasyndaghy ishki qúndylyqtar jýiesi «Ar»dy bolmystyq (ekzistensialdyq) ózek etedi degen sóz.

Shahanov poeziyasynda «ar» moralidyq ólshem ghana emes, adam bolmysynyng irgetasy. Ol adamdy anyqtaydy, onyng ruhany shekarasyn belgileydi, barlyq әreket pen tandaudyng ishki ólshemine ainalady. Búl túrghyda «ar» qasiyet emes, ontologiyalyq prinsiyp, yaghny adamnyng kim ekenin aiqyndaytyn negiz. Aqyn poetikasynda adam baylyghymen emes, bilimimen emes, dәl osy ar dengeyimen ólshenedi.

(1)«Ardyn» intuitivtik (tike týisiktik) formasy negizindegi erte kezen. Aqynnyng erte kezendegi lirikalarynda «ar» úghymy tikeley filosofiyalyq kategoriya retinde atalmaydy. Biraq onyng alghysharttary aiqyn bayqalady. Búl kezende, adam — eng aldymen sezim iyesi, mahabbat — tazalyq pen senimning kórinisi jәne ómir — ruhany ýilesim kenistigi retinde beriledi. Osynday poetikalyq әlemde «ar» úghymy: tazalyq, adaldyq jәne senimge beriktik týrinde kórinedi. Mysaly, erte kezgi mahabbat lirikalarynda opasyzdyq joq, kýmәn az, sezim — kirshiksiz. Búl — әli refleksiyagha týspegen, biraq bar bolmysty anyqtaytyn tabighy moralidyq tútastyq. Al «Áke turaly jyr» siyaqty shygharmalarda «ardyn» alghashqy naqty formasy kórinedi. Áke beynesi arqyly talap pen meyirimning birligi, әdildik pen qataldyqtyng ýilesimi sonday – aq jauapkershilik pen tәrtip beriledi. Nemese erte kezende «ar» sezimdik tazalyq, tәrbiyelik qúndylyq jәne ishki adamdyq negiz retinde qalyptasady.

(2) «Ardyn» moralidyq tandau kategoriyasyna ainaluy barysyndaghy ótpeli kezen. Aqyn poeziyasynyng kelesi kezeninde «ar» úghymy sapalyq ózgeriske úshyraydy. Endi ol tabighy kýy emes, sanaly tandau nәtiyjesi retinde kórine bastaydy. Búl ózgeristing aiqyn kórinisi — «Tanagóz» poemasynan da bayqalady. Búl shygharmada, mahabbat — tek sezim emes, ol — tandau, al tandau — jauapkershilik. Múrat beynesi arqyly «ar» alghash ret ózin shekteu, qúrbandyqqa baru, sonymen birge basqa ýshin óz mýmkindiginen bas tartu siyaqty әreketter arqyly ashylady. Búl jerde manyzdysy, ar — tabighy qasiyet emes, sanaly erikting nәtiyjesi. Yaghni, ar sezim, tandau jәne jauapkershilik satysynan ótip túlghalanady. Búl — Shahanov poeziyasyndaghy alghashqy bolmystyq (ekzistensialdyq) búrylys.

(3) «Ardyn» tarihiy-últtyq dengeyge kóterilgen balladalyq kezeni. Oqighaly-balladalyq shygharmalarda «ar» úghymy jeke adam shenberinen shyghyp, últtyq jәne tarihy kategoriyagha ainalady. Mysaly, «Otyrar oirany» shygharmasynda, Qayyrhan — ardyng túlghalanghan beynesi, Qarashoqy — ardan aiyryludyng simvoly, al Shynghys han — kýsh pen biylik logikasynyng kórinisi. Búl jerde «ar» jeke qasiyet emes, últtyng ruhany immuniyteti. Otyrar tragediyasy arqyly aqyn, ar saqtalsa — halyq ruhy jenilmeydi, ar joghalsa — jenis te mәnsiz degen oidy úsynady. Búl kezende «ar» úghymy tarihy jadymen, últtyq namyspen jәne kollektivtik jauapkershilikpen tikeley baylanysady. Osylaysha, «ar» alghash ret últtyq ekzistensiyanyng ózegine ainalady.

(4) «Ardyn» qoghamdyq-filosofiyalyq jýiege ainalghan azamattyq kezeni. Aqynnyng azamattyq poeziyalarynda «ar» úghymy ózining eng joghary dengeyine jetedi. Búl kezende ol jeke moralidyq ólshem ghana emes, qoghamdyq diagnoz qoi qúralyna ainalady. Aqyn búl kezende til mәselesi, últtyq sana, tarihy әdilet jәne ruhany qúldyrau siyaqty taqyryptardy kótere otyryp, olardyng barlyghyn «ar» kategoriyasymen baylanystyrady. Búl turaly mazmúndy zertteuimizding kelesi «Azamattyq poeziya» bóliminde basqa qyrynan tolyqtyryp ketetin bolamyz. Biraq osy kezende aqyn poeziyasy lirikadan moralidyq tribunagha kóterilse de, kórkemdik tabighatyn joghaltpaghandyghyn eskerte ketkimiz keledi.

Tómende biz aqynnyng «Narynqúm zaualy» poemasy men basqa ólenderi arqyly «ar» úghymyn jәne basqa da ishki qúndylyqtar jýiesin onan ary naqtylyqqa jetkizetin bolamyz. «Narynqúm poemasy» — Qazaq poeziyasyndaghy ishki qúndylyqtardy eng shegine jetkizip, ekzistensialdyq dengeyde payymdaghan tuyndylardyng biri. Búl shygharmada tarihy oqigha — Mahambet Ótemisúly ólimi — tek faktologiyalyq derek retinde emes, adam bolmysynyng týpki moralidyq negizderin ashatyn filosofiyalyq situasiya retinde beriledi.

Poemanyng alghashqy jelisinde Mahambetting ólim aldyndaghy týisinui suretteledi. Týs kóru motiyvi — tek kórkemdik tәsil emes, bolmystyq aldyn-ala tanymnyng formasy. Aqyn óz ajalyn sezinedi, biraq onyng alandauy jeke taghdyrgha emes, últtyng ruhany bolashaghyna baghyttalghan. «Bassyz qalu» metaforasy fizikalyq ólimnen góri ruhany jetekshisizdik jәne ar-sananyng әlsireui degen úghymdardy bildiredi. Búl jerde «ar» jeke adamdyq qasiyet emes, últtyq bolmystyng ózegi retinde kórinedi. Mahambetting ólimge qatynasy — qorqynysh emes, kerisinshe, ar aldyndaghy adaldyqtyng songhy bekitilui. Osy arqyly poemada adaldyq uaqyt pen ólimnen biyik túrghan kategoriya retinde tanylady.

Poemanyng ekinshi jelisi — Yqylas obrazy arqyly berilgen satqyndyq fenomeni. Búl jerde satqyndyq jeke qylmys emes, ontologiyalyq (túlghalyq) qúldyrau, yaghny adamnyng adamdyq mәninen aiyryluy retinde sipattalady. Yqylastyng әreketi materialdyq mýdde ýshin últtyq qúndylyqty tәrk etu bolyp tabylady. Búl — ardyng tolyq joqqa shygharyluy. Sondyqtan da poemada satqyndyq qatelik emes, bolmystyq apat retinde baghalanady.

Eng joghary filosofiyalyq sharyqtau — әke ýkimi. Áke obrazy búl jerde jeke túlgha emes, dәstýrli moralidyn, dala etikasynyng tasymaldaushysy. Onyng úlyna shygharghan ýkimi emosiyalyq reaksiya emes, ar zanyn qalpyna keltiru әreketi. Ákenin: «mening óshpendiligim — pendeshilik, seniki — satqyndyq» deui — moralidyq dengeylerdi naqty ajyratu. Búl jerde jeke sezim keshirilui mýmkin, últtyq satqyndyq keshirilmeydi degen qaghida bekitiledi. «Dala zany — baba zany» formulasy arqyly poemada «ar» qúqyqtan joghary, jazylghan zannan búrynghy, ekzistensialdyq-etikalyq absolut retinde tanylady.

Poemadaghy barlyq jelilerdi biriktiretin ózek — «ar» úghymy. Ol moralidyq norma ghana emes, adamnyng bolmysyn anyqtaytyn irgeli kategoriya. Búl túrghyda Mahambet — argha adaldyqtyng simvoly, Yqylas — ardan aiyryludyng kórinisi, al әke — ar zanyn saqtaushy. Osy ýshtik qúrylym arqyly shygharmada «ar» tandau, jauapkershilik jәne bolmys kategoriyalarymen tútastyqta qarastyrylady. Jalpy «Narynqúm zaualy» poemasy «ar» úghymyn tarihy oqigha shenberinen shygharyp, ekzistensialdyq-filosofiyalyq dengeyge kóteredi. Demek, búl poema — últtyq etika men ekzistensialdyq filosofiya toghysqan irgeli kórkem oy jýiesi.

Namys — ardyng dinamikalyq kórinisi. Aqynnyng «Erkekter jyrynda» ata qyrannyn:

«Erlik danqy qanat jayghan myna úly zamanda

Mýsirkeu sóz estuden ólim jenil maghan da», - dep qúzdan qúlap ólui búl oiymyzdy aighaqtaydy. Eger ar ishki ólshem bolsa, onda namys sol ólshemning әreketke ainaluy. Namys qarsylyq tudyrady, әdiletsizdikke tózbeuge iytermeleydi, ishki prinsipti syrtqy qadamgha jetkizedi. Sondyqtan Shahanov poeziyasynda namys emosiya emes, ekzistensialdyq ústanym.

Adaldyq ardyng ózgermeytindigin, uaqytqa tózimdiligin bildiredi. «Shyng basyndaghy oqigha» ólenindegi jigitting sertke beriktigi, adaldyghy, erligi; qyzdyng qorqaqtyq, әlsizdik istep sertten tangy jәne qyz aghasy men әkesining namysqa kýiip ar aldynda azaptanuy jeke – jeke sipat retinde emes, bolmystyq tandau jaghdayynda ashylatyn qúndylyqtar jýiesi retinde kórinedi. Shygharmada sertke adaldyq — ardyng kórinisi bolsa, odan tayu — ruhany әlsizdik retinde baghalanady. Al namys — osy qúndylyqtardyng shektik ólshemin belgileytin kategoriya retinde kórinedi. Shygharma erlik, opasyzdyq, әlsizdik, namys, adaldyqtyng naqty mysaly. Biraq odan da manyzdysy búl — ardyng synalatyn sәti.

Minez ben tektilik ar, namys jәne adaldyq siyaqty qasiyetterding jinaqtalghan formasy, adamnyng túraqty ruhany tiypi. Aqyn poeziyasynda qúndylyqtar abstrakt kýide qalmaydy, olar minezge ainalady. Shahanovtyng «Erkekterge kózqaras nemese әielge siyrek jolyghatyn baq» óleninde ar, namys úghymy sәl basqashalau aitylady. Túlpardaghy shodyr minez ben juas at tandauy barysynda, әriyne, songhy nәtiyje artyqshylyq kózdeledi. Óitkeni túlpar da namys bar, tek bar, minez bar, ol maqsatyna jete biledi. Erkekting әielge, әielding erkekke úqsauy adamdy óz tәbighy qasiyetinen aiyrady. Adamdy úsaq minezine qarap baghalau — qatelik, óitkeni keybir “ynghaysyz” qasiyetterding týbinde namys, erkindik jәne tektilik jatady. Naghyz túlgha — óz bolmysynan airylmaytyn, ishki erkindigin saqtaytyn adam. Er men әielding baqytty ýilesimi — birin-biri ózgertuge tyrysuda emes, әrqaysysynyng tabighy qasiyeti men ruhany derbestigin qúrmetteude. Erkindik joghalghan jerde — túlghalyq ta, baqyt ta mәnin joghaltady. Búl túrghyda adam — iydeya emes, minez arqyly kórinetin bolmys. Shahanov keyipkerlerinde keyde «qataldyq», «shodyrlyq» siyaqty qasiyetterding boluy kemshilik emes, ishki erkindik pen namystyng belgisi retinde týsindiriledi.

Órshildik – jogharygha úmtylu, shekten asu jәne ruhany qozghalys. Búl — ardyng statikalyq emes ekenin kórsetedi. Órshildik arqyly adam óz dengeyin keneytedi, bolmystyq mýmkindigin arttyrady. Shahanovtyng «Everestke shyghu» óleninde:

«Qúday saghan erkek degen atberdi,

Dәulet berdi,

Ataq berdi,

Baq berdi.

Sharang qansha endi sonyng bәrimen,

Qoshtasatyn shaq keldi...» – dep, Arriyanyng Tranzeydi janyp onyng erkektik namysyn qorghap qalu ýshin, ishki erligin alyp shyghuy keremet órshildik edi. Sonymen birge, ólende mahabbatqa adaldyq, sertke beriktik, asqaqtyq túr. Sondyqtan órshildikti, asqaqtyqty ambisiya emes, ruhany dinamika deu kerek.

Biz Shahanov poeziyasyndaghy ishki qúndylyqtar jýiesine ishinara toqtaldyq. Solayda aqyn poeziyasyndaghy búl qúndylyqtar kezdeysoq úghymdar jiyntyghy emes, bir ortalyqqa baghynghan tútas qúrylym ekendigin, sonymen birge, qúndylyqtyng minezge, minezding bolmysqa ainalatyndyghyn angharamyz. Osy túrghydan alghanda, Múhtar Shahanov poeziyasyndaghy «ar» — jalang morali emes, adamdy, qoghamdy jәne tarihty baylanystyratyn әmbebap ruhany kod. Aqyn poeziyasynda qalyptasqan búl ishki qúndylyqtar jýiesi kelesi dengeyde syrtqy qoghamdyq pozisiyagha ainalady. Yaghny ishki «ar» — azamattyq ýnning negizine ainalyp, qoghammen qatynasta jana sipatqa ie bolady.

1. AZAMATTYQ POEZIYa: QOGhAM JÁNE AQYN
2. QOGhAM JÁNE POEZIYa: AZAMATTYQ SANANYNG KÓRKEM MODELI

Múhtar Shahanov poeziyasyndaghy azamattyq kezeng kenetten payda bolghan qúbylys emes. Ol aqyn shygharmashylyghynda erte qalyptasqan ishki qúndylyqtar jýiesining (ar, namys, adaldyq, t.b.) birtindep qoghamdyq kenistikke shyghuynyng zandy nәtiyjesi bolyp tabylady. Búl ýderiste sheshushi tarihy faktorlar — Aral – Balqash mәselesi, Jeltoqsan oqighasy. Osy kezennen keyin aqyn poeziyasy jeke morali mәselelerinen qoghamdyq sana men últtyq taghdyr mәselelerine qaray bet búrady. Demek, Shahanov poeziyasynda ishki «ar» filosofiyasy ashyqqa shyghyp azamattyq pozisiyagha ainalady.

Azamattyq kezende aqyn poeziyasynyng taqyryptyq auqymy keneyip, últtyq sananyng týiindi mәselelerin qamtidy.

• Til jәne últtyq bolmys. Shahanov poeziyasynda til qatynas qúraly emes, últtyq bolmystyng ózegi bolyp esepteldi. «Ýsh túghyrly til», «Býkil bolmysymen orystanghandar», «Kosmopolit Qazaqtar» jәne basqa osy tәrizdi ólenderinde, tilden alshaqtau ruhany әlsireu, ana til – ar kategoriyasymen tenestiriledi.

«Ruh pen tilden bólingen halyq –

Jenilgen halyq – ol anyq.

Ghalamdastyru danqy tez biylep yrqyna,

Búl qúndylyqtarsyz qazaq últy da

Ketedi jerden úsaqtap, azyp, joghalyp..». – ólendegi negizgi iydeya, til joghalsa — últtyng ishki tútastyghy búzylady, til mәselesi — mәdeny emes, últtyng taghdyry mәselesi degendi bildiredi.

(2) Últtyq sana jәne tarihy jady. «Otyrar oirany» siyaqty shygharmalarda, tarih ótkendi bayandau emes, qazirgi sanany qalyptastyru qúraly retinde kórinedi. Aqyn bir retki satqyndyqtyng ózi bir eldi birjolata qúrtyp jibere alatyndyghy syndy dәiek arqyly, últtyq sanany qalyptystyrudyng manyzyn kórsetedi. Tarihty úmytu — ruhany jauapsyzdyq degen tújyrym jasaydy. Aqyn tarihy sujetter arqyly býgingi qoghamgha moralidyq bagha da beredi.

(3) Qoghamdyq morali daghdarysy. Aqyn poeziyasynda qoghamdaghy kelensiz qúbylystar jýieli týrde synalady: jemqorlyq («Jeputattar»); jaghympazdyq («Baghynpazdyqtan órbigen jaghympazdyq»); ruhany satqyndyq («Namyssyz daryn satqyndary») jәne qúndylyqtardyng búzyluy («Jana qazaqtar»). Mysaly, «Jana qazaqtar» óleninde:

«Sorlasa júrt ruhsyzdan sorlaydy.

Qyrandardan biyik qoysaq torghaydy,

Otandy kim torghaylardan qorghaydy?

Ruhsyzdyn, qayyrsyzdyng bangy,

Bәlkim, erteng últymyzgha zor qayghy», - býkil ólende baylyq pen ruhaniyattyng arasyndaghy qayshylyq últtyq tragediya dengeyinde qoyylady. Al «Namyssyz daryn satqyndary» shygharmasynda, talanttyng arsyzdyqpen úshtasuy — qogham ýshin eng qauipti qúbylys retinde baghalanady. Búl ólenderde aqyn qúbylysty sipattamaydy, onyng moralidyq tabighatyn ashady.

4) Qúndylyqtardyng búzyluy jәne qoghamdyq saldar. «Qyran taghdyry» siyaqty shygharmalarda jeke qasiyetterding sapasy qoghamdyq nәtiyjege әkeletini kórsetiledi. Aqynnyng ólendegi «Aqylsyzdyng qolyndaghy jomarttyq — nәrestening qolyndaghy qanjar» degen әigili metaforasynyng ózi biraz nәrseni anghartpay ma? Búl jerde qúndylyqtar ózdiginen jetkiliksiz, olardy aqyl men jauapkershilik retteui tiyis degen menzeu bar. Demek jeke moralidaghy kemshilik qoghamdyq apatqa ainalady.

5) Ekologiyalyq jәne órkeniyettik daghdarys. Aral, Balqash mәselelerine arnalghan ólenderinde, aqyn tabighat mәselesin adamgershilik dengeyge kóteredi, aqynnyng kókiregin kemikteydi.

«Kemeler jýzdirgen shaghyltyp jelenin aigha,

Tau tolqyn tósinde terbelgen erke kýn qayda?» - ekologiyalyq apat tek tehnikalyq emes, ruhany daghdarystyng da saldary ekennin anghartady.

Azamattyq kezende Shahanov poeziyasynyng tabighaty mýlde ózgergendigin bayqaymyz. Búrynghy ólenderinde sezimning nәzik tústary, estegikalyq kelbet jәne aqynnyng jeke tәjiriybeleri basymyraq bolyp kelse, keyingi azamattyq poeziyalarynda oqyrmangha oy salu, etikalyq tolghanystar jәne qoghamdyq sana ashyqqa shyghady. Osylaysha, aqyn poeziyasynyng әser etetin qúraldan sanany qalyptastyratyn mehanizmge ainalghandyghyn bayqaymyz. Endeshe, búdan oqyrmannyng Shahanov poeziyasy әlsiredi me, әlde kýsheydi me? Deytin súrauy tuuy mýmkin. Biraq, syrttay qaraghanda deklarativtilik (mәlimdemelik) kýsheyip, publisistikalyq intonasiya zorayghan siyaqty kóringenmen, alayda ishki qúrylymda terendik artyp, filosofiyalyq jýie qalyptasqandyghyn kóremiz. Bylaysha aitqanda, aqyn poeziyasy әlsiregen joq, tek onyng missiyasy ózgerdi dep kesip aitamyz. Sayyp kelgende, Shahanovtyng azamattyq kezendegi poeziyasynan: qoghamdaghy «aurudy» anyqtaytyn diagnostikalyq, moralidyq ýkimdi baghalaushylyq pen oqyrmandy әreketke iytermeleytin tәrbiyelik funksiyasyn anyqtaymyz.

2. AQYN FENOMENI: LIRIKALYQ SUBEKTIDEN MORALDYQ TRIBUNAGhA DEYIN

Múhtar Shahanov poeziyasyndaghy eng iri ótkel — taqyryp auysuy emes, avtorlyq «mennin» sapalyq ózgerui. Aqynnyng shygharmashylyq evolusiyasy ýsh negizgi kezeng arqyly jýzege asady.

Birinshi kezeng — lirikalyq subekt. Búl kezende aqyn sezim iyesi, ishki әlemge baghyttalghan túlgha, mahabbat pen adamdyq tazalyqty jyrlaushy. Mysaly, erte tústaghy lirikalary men «Tanagóz» siyaqty poemalarynda, mahabbat — sezim ghana emes, biraq әli de jeke tәjiriybe shenberinde qalady.

«Birge jýrdik, birge oinadyq, talastyq,

Talastyq ta taghy qayta jaarstyq,

Balalyqta bolmaydy eken oghashtyq,

Biz osylay keler kýnge jol ashtyq.

Nemese,

Ótken kýnge qamshy ýiiru joq mende,

Zúlymdyqpen jete almaysyng múratqa.

Al, ómirim úqsaydy erte kóktemge,

Kóktem búltsyz bolmaydy ghoy biraq ta», - siyaqty óleng joldaryn oqysaq, oiymyz aiqyndalady.

Ekinshi kezeng — refleksiyalyq subekt. Búl kezende aqyn sezinumen shektelmeydi, qaytalay taldaydy, tandau mәselesin kóteredi. Mysaly: «Mahabbatty qorghau» poemasynda, mahabbat — endi emosiya emes, jauapkershilik pen erlik kategoriyasyna ainalady. Osy jerde avtorlyq «men» jeke tәjiriybeden moralidyq refleksiyagha (qayta sәule týsiru) ótedi.

Ýshinshi kezeng — azamattyq subekt. Búl kezende aqyn qoghamgha bagha beredi, ýkim aitady, ózine jәne basqalargha jauapkershilik jýkteydi. Mysaly, «Jana qazaqtar», «Namyssyz daryn satqyndary», «Kosmopolittik bolashaq», «Mәngýrttendiru <marseliezasy>» siyaqty ólenderinde, avtorlyq «men» jeke túlgha emes, qoghamdyq sananyng ókili retinde sóileydi.

Demek, biz atap ótken joghardaghy ýsh kezenning bastabynda suekt «men» bolyp qalyptasyp, birtindep «bizge» ótedi, onan song «qoghamdyq sana»gha kóterilip evolusiyalyq logika qalyptastyrady.

Azamattyq kezende aqynnyng róli týbegeyli ózgeredi. Ol tek kórkem mәtin avtory emes, belgili bir moralidyq pozisiyanyng tasymaldaushysyna ainalady. Mәselen, avtor «Jana Qazaqtar»da — әleumettik ózgeristerdi baqylaytyn kuәger bolyp kórinse, «Qyran taghdyry»nda — qúndylyqtardyng sapasy men saldaryn taldaushy bolady. Al, avtor «Namyssyz daryn satqyndary»nda — ruhany satqyndyqty aiyptaytyn baghalaushy bolsa, «Baghynpazdyqtan órbigen jaghympazdyq»ta — oqyrmandy әreketke shaqyratyn ýndeushi bolyp keledi. Sýitip, aqyn moralidyq institut dengeyine kóteriledi.

Aqyn pozisiyasynyng ózgerui poetikalyq sóileu formasyn da ózgertedi. Aldymen, Lirikalyq intonasiya ritorikalyq ýnge ainalady. Alghashqy nәzik, ishki, bayau mәner azamattyq kezenge kelgende ótkir, tikeley, aiyptaushy ýnge ózgeredi. Múnyng mysalyn «Jana qazaqtar» ólenindegi әleumettik synnyng kýsheygen ironiya men sarkazminen kórip alamyz. Onan son, avtordyng monologi qoghamdyq dialogqa ainalady. Poeziya ishki syr aitu formasynan qoghamdyq pikir alanyna úlasady. Mysaly: «Ýsh túghyrly til» siyaqty ólenderde aqyn qoghammen tikeley sóilesedi, pikirtalasqa týsedi. Jәne biri, obraz moralidyq argumentke ainalady. Shahanov ólenderindegi obraz tek estetikalyq qyzmet atqarmaydy, belgili bir oidy dәleldeu qúralyna ainalady. Mysaly, «Qyran taghdyry» shygharmasyndaghy: «Aqylsyzdyng qolyndaghy jomarttyq — nәrestening qolyndaghy qanjar» degen metafora kórkem beyne ghana emes, qúndylyqtar teoriyasynyng formulasy.

Azamattyq kezende oqyrmannyng róli de ózgeredi. Búryn oqyrman qabyldaushy, emosiyany sezinushi bolsa, endigi kezekte qatysushy jәne jauapkershilik iyesine ainalady. Oqyrman kelisedi nemese qarsy shyghady, moralidyq sheshim qabyldaydy. Mysaly, «Jana qazaqtar» nemese «Baghynpazdyqtan órbigen jaghympazdyq» ólenderi: oqyrmandy beytarap qaldyrmaydy nemese oqyrman Shahanov poeziyasymen dialogqa týsedi.

Jalpy Shahanov poeziyasyndaghy aqyn beynesi: mahabbat, adamdyq tazalyqqa úmtylghan romantikalyq iydealist; qoghamdy taldap, bagha beretin realistik synshy; pozisiyasy aiqyn azamattyq qayratker jәne ar filosofiyasyn ústanghan ekzistensialdyq oishyl syndy birneshe qabattan túrady. Búl qabattar aqynnyng moralidyq modelin qalyptastyrady. Múhtar Shahanov poeziyasyndaghy azamattyq kezeng mazmún keneni ghana emes, poetikalyq jýiening sapalyq qayta qúryluy. Shahanov poeziyasy — kórkem mәtin ghana emes, últtyq ar men jauapkershilikting poetikalyq formasy.

1. «MÚHTARLYQ FORMA»: POETIKALYQ QÚRYLYMNYNG EREKShELIGI

6.1 Qúrylymnyng qúbylmalylyghy: dinamikalyq poetikalyq sintaksiys

Múhtar Shahanov poeziyasynyng qúrylymyna taldau jasau ýshin, aldymen onyng ólenderining formalyq tabighatyn dәstýrli jәne «múhtarlyq» dep ekige aiyryp alghanymyz dúrys. Múhannyng ólenderi tolysa bastaghannan formalyq ózgeristerge úshyraydy. Atap aitqanda, ólenderining tolysqan túsy túraqty klassikalyq ólshemderge basybýtin baghyna bermeydi. Onyng óleng qúrylymynda aiqyn bayqalatyn basty belgi — qúbylmaly yrghaqtyq-sintaksistik jýie. Búl qúbylmalylyq: buyn men bunaq sanynyng túraqsyzdyghy, tarmaq úzyndyghynyng ózgerip otyruy jәne oy aghymyna qaray joldyng «sozylyp» nemese «qysqaryp» ketui siyaqty birneshe dengeyde kórinedi. Múnda forma aldyn ala berilgen shema emes, oy men emosiyanyng qozghalysyna tәueldi tiri jýie retinde qyzmet etedi. Yaghni, óleng qúrylymy maghynanyng ózimen birge «tynys alady» nemese sezimning ynghayyna qaray tolqyp otyrady.

Múhtar Shahanov poeziyasynyng formasy qúbylmaly sillabika (buyndyq) jәne ritorikalyq qúrylym (әrleu qúrylymy). Onyng poeziyasynyng eng az zerttelgen, biraq eng manyzdy qyrlarynyng biri — onyng óleng formasy. Aqyn shygharmalarynda syrtqy túrghydan qaraghanda ólshem túraqsyz, tarmaqtar úzyndy-qysqaly, buyn sany qúbylmaly bolyp kórinedi. Alayda terenirek ýnilgende búl qúbylys kezdeysoq emes, kerisinshe ishki zandylyqqa baghynghan kýrdeli poetikalyq jýie ekeni angharylady. Aqynnyng ólenderi formanyng kýrdeli týrine ainalyp ketken siyaqty sezilgenmen, oqu barysynda yrghaqtyq kedergige jolyqpaydy. Zertteushi Aygýl Ýsenovanyn: «Múhtar shygharmalary qazaq poeziyasyndaghy erekshe qúbylystyng biri. Ol halyqty óleng tyndaugha, óleng oqugha ýiretti. Ol ólendi oqyrmannyng jeke kitaphanalarynan ýlken zaldargha alyp keldi. Búl poeziya qúdireti. Onyng ólenderi adamdy oi-sanasy, bilim men bilik dәrejelerine, jas ereksheligine bólmeytin naghyz adamzattyq poeziya» («Qazirgi qazaq ólenining qúrlysy: dәstýr jәne damu ýrdisteri», 73- bet, Almaty «Bilim» 2010) degeni bar edi, bizshe de dәl bagha. Múhtar Shahanov poeziyasynyng tútas qúrylymyna toqtalsaq, Qazaq ólenderining biraz iyirimine barar edik. Biraq biz maqalamyzdyng kólemine qaray, onyng ólenderining birneshe negizgi tústaryna ghana ayaldaymyz.

Biz negizgi mazmúngha ótu ýshin aldymen Múhannyng ólenderinen birneshe mysaldar keltirip alghanymyz dúrys bolar?

• mysal):

Qartan ylghy //ortay emes, //ortayghan jannyng //– sory kóp, (18) a

Qartayghan sayyn //qanatyn qomdap,// mazmúndana týsti //Tonykók. (19) a

Qansha ret jaudan //mekenin qorghay, //ólimmen kelgen //betpe-bet, (18) ә

Mazmúndy shaqta //tәueldi bolmay //qalugha qansha //ot kerek? (18) ә

Osynday qarttyq //saltanat qúrghay, //búl netken órlik, //janym-au, (18) b

Ádildik ýshin //qaghannyng ózin //qaghan eken dep //tanymau. (18) b

(«Tonykók babanyng kóregendigi»).

(2. mysal):

Biz ekeumiz //jolyqtyq, (7) a

Biraq tym kesh //jolyqtyq, (7) a

Dostasudan //ot tútap, //qoshtasugha //qoryqtyq. (14) a

Maghan qúidy //jaryghyn //sening kónil-//terezen, (14) ә

Arqamyzda //qúzar shyn, (7) b

Aldymyzda //ór ózen. (7) ә

Ór ózennen ótuge //kim beredi //qayyqty, (14) d

Kim bar bizdi //týsiner, //qane, kim bar //bayypty? (14) d

Al qayyqshy //qiqar shal //Jalynghanmen //ne bitti? (14) e

Qayyghyna //qabaghan //iytin baylap //ketipti... (14) e

Yapyray, biz //sonshama //dәrmensiz bop //tudyq pa? (14) f

Boyymyzda //joq eken //itti aldaytyn //qulyq ta. (14) f

(3. mysal):

Kóz jasymdy //kórsetpeuge //tyrystym men //saghan biraq, (16) a

Sen dep shyqqan //senimimning //biyiginen //baram qúlap. (16) a

(4. mysal):

Ar aldynda, //adal, aqpyz //desek te (11) a

San súraqtar //alar keyde //jaghadan. (11) ә

Mýmkin, bizdi //tanar shulap //ósekke, (11) a

Mýmkin, bizdi //týsinbeydi //kóp adam. (11) ә

Aluan úghym //aluan jaqqa //tartady, (11) d

San kónilding //túiyghyna //maltydym. (11) e

Ghashyq bolyp //kórmegender //bar taghy, (11) d

Olar bizdi //qaydan úqsyn, //altynym. (11) e

(5. mysal):

Zamana túr //bórkin alyp //oylanyp, (11) a

Sol týngi oilar //ketti bizdi //qayda alyp? (11) a

...Sol týni biz //sening tughan //sinlinning (11) b

On segizge //tolghan kýnin //toyladyq. (11) a

Men quana //tost kóterdim //qyzgha arnap: (11) ә

Al saparyng //sәtti bolsyn, //qyzghaldaq. (11) ә

Ómir mynau:// (4) v

Qatar tosqan //jenili men //auyryn, (11) d

Qayghysy men //sauyghyn, (7) d

Shuaghy men //dauylyn. (7) d

Býgin, mine, //sening tughan //kýninde (11) e

Qanday tilek //aytsam eken, //bauyrym? (11) d

Saghan baylyq //tiler em men, //biraq ol bir //әngýdik, (15) f

Esiginnen //kirgenimen //pang kýlip, (11) f

Jýrgenimen //sheru tartyp, //sәn qúryp, (11) f

Saghan joldas //bola almaydy ol //mәngilik. (11) f

Bәlkim, erlik //tiler em men //tamyr alghan //tózimnen, (15) g

Erlik sezim //biraq sening //tabylady //ózinnen, (15) g

Onsyz adam //jýre ala ma //soqpaqtar men //jolsyzda, (15) p

Al súlulyq //tiler edim, //súlusyng sen //onsyz da. (15) p

(«Mahabbatty qorghau»)

(6. mysal):

Tómende taudyng //ózeni jatty //gýrildep, (13) a

Japyraq bitken //dirildep, (8) a

Ay túrdy //jýzi kýlimdep, (8) a

Mening de janym //núrlanyp, (8) ә

Jartasty jaryp //shyqqan bir qyzyl //gýldi alyp, (13) ә

Ózine, ainam, //úsyna bergen //kezimde (13) b

Ýrey sap shattyq //sezimge, (8) b

Biyikte taudan //tas qúlap (8) d

Azan da qazan //bar manay, (8) e

Ózine degen //sol gýldi (8) s

Bere almay //qaldym //arman-ay. (8) e

(«Tanagóz»)

Shahanov poeziyasyndaghy yrghaq syrtqy pishindik (metrlik) qatandyqqa emes, ishki intonasiyalyq tolqyngha negizdeledi. Búl — sóileu tilining tabighy yrghaghyna jaqyn modeli. Aytalyq, 5. Mysalda: 11, 7, 15 buyndyq tarmaqtar bar. Tipti,15 buyndy tarmaqty bólip, 11 jәne 4 buyndy tarmaq jasaydy. Osylaysha bunaqtargha ornalastyrghanda: 4+3, 4+4+3 jәne 4+4+4+3 órnekterin qalyptastyrady. Sonymen birge, 11, 7, 15 jәne 4 buyndy tarmaqtar keyde aralas, keyde úqsas bunaqty tarmaqtar tizbegimen de kele beredi. Búlay boluynyng sebebin aqyn sezimi jәne ólende beynelenetin mazmúnnyng ynghayy belgilegenin angharu qiyn emes. Búdan ishki ritmning basym boluy, sóileu intonasiyasynyng óleng qúrylymyna enui jәne pauza men ekpinning maghynalyq qyzmet atqaruy syndy erekshelikti de bayqaymyz. Osy arqyly óleng tek oqylatyn mәtin emes, aitylatyn, estiletin, emosionaldyq әser beretin sóz aghymy retinde qalyptasady. Búl poetikada yrghaq matematikalyq ólshem emes, psihologiyalyq kýiding kórinisi bolyp tabylady.

Shahanov poeziyasynda úiqas eshqashan tolyq joyylmaydy. Búl ony taza erkin ólennen (verlibrden) ajyratady. Úiqas ritorikalyq qaytalau arqyly jasalghan dybystyq ýndestik. Ol tek dybystyq әuez ýshin emes, oidy shegeleu, logikalyq ekpin qoi qyzmetin atqarady. Shahanov poeziyasyndaghy úiqas jýiesi dәstýrli qatang shemalargha baghynbaydy, biraq tolyq erkindikke de ketpeydi. Ol aralyq, gibridtik (budandyq) modeli retinde qalyptasady. Onyng ólenderinde úiqas bar, bar bolghanda keyde art – artynan qabattasyp, qúiylyp ketip otyrady, biraq ol túraqty formada emes. Ólenderine den qoysaq: qara óleng úiqasy, egiz úiqas, shalys úiqas, shúbyrtpaly úiqas t.b. lardyng bәrin taba alamyz. Aytalyq, 6. Mysalda: aldynghy ýsh tarmaq shúbyrtpaly; odan keyingi tórt tarmaq egiz jәne keyingi tórt tarmaq shalys úiqas jasap túr. Al, 4. Mysal kezekti úiqaspen ayaqtalsa, 5. Mysaldyng aldynghy tórt joly qara óleng úiqasy (aqsaq úiqas) jasap túr. Dese de, qosarlanghan jәne qabattasqan úiqastar óleng tarmaqtarynyng buyn, bunaqtarynyng artyp, kemuine qaramay әdemi jymdasyp otyrghan. Aqynnyng ólenderinde keyde ishki úiqas (alliyterasiya, assonans) negizgi ról atqaryp otyrady. Osylaysha óleng qúrylymynda «úiqas ýzilmeydi», biraq ol kórinetin dengeyden góri ishki muzykalyq jýiege ainalady.

Múhtar Shahanov poeziyasynyng formasy — birneshe poetikalyq dәstýrding sintezinen tughan kýrdeli jýie. Onyng ólenderinde eki tarmaqtyq, tórt tarmaqtyq jәne odan da kóp tarmaqtyq shumaqtar kezigedi, tipti, onyng ólenderining shúbyrtpaly shumaqsyz qúrylymy býkil poeziyasynda basymdyq ústaydy. Onyng qúrylymynan: qara ólendik dәstýr — qarapayymdylyq, yrghaqtyq naqtylyq, jyraulyq poeziya — sheshendik, ritorikalyq quat, publisistikalyq pafos jәne erkin qúrylym (verlibrge jaqyn elementter) — oy aghymynyng erkindigi siyaqty qabattardy kóruge bolady. Bizding búl oiymyzdy joghardaghy mysaldardyng qay-qaysysy da dәlel bola alady. Onda dәstýrlik ornyqty, әr tarmaq bir kelki bunaqtar arqyly ýndesken, úiqasy óz ornynda bolyp keletin shumaqtar; sheshendikpen tógilip ala jóneletin jyraulyq stilder jәne dәstýrdi kenitkisi keletin bunaqtyq, tarmaqtyq erkindik qatarlylar aiqyn kórinedi. Búl sintez nәtiyjesinde Shahanov poeziyasynda «taza bir forma» emes, kópqabatty poetikalyq jýie payda bolady. Osy sebepti onyng poeziyasy bir ghana dәstýrge simaydy, ol dәstýrdi saqtay otyryp, ony qayta qúrastyrady.

Shahanov poeziyasynyng formasyn klassikalyq janrlyq kategoriyalargha tolyq sighyzu qiyn. Sebebi onyng óleng qúrylymy tek metrikalyq jýie emes, maghyna men yrghaqtyng birliginen túratyn dinamikalyq (qozghalmaly) modeli. Osy negizde Múhtarlyq ýlgini shartty týrde: Ritmikalyq-semantikalyq (yrghaq pen maghynanyng ózara toghysuy) erkin óleng týrinde anyqtaugha bolady. Búl modelide, yrghaq maghynagha baghynady, forma oidyng qozghalysymen ózgeredi, úiqas ishki muzykalyq jýie retinde qyzmet etedi jәne qúrylym sóileu intonasiyasyna negizdeledi. Ólenning buyn, bunaq sany da, ekpini men pauzasy da mazmúnmen ýilesim tauyp otyrady. Yaghni, Shahanov poeziyasynda forma aldyn ala berilmeydi, ol mazmúnmen birge tuatyn tiri prosess. Búghan 5. mysaldy keltiruge bolady. Óleng jәy qozghalyspen de, yrghaqtyq – intonasiyalyq qozghalyspen de órbiydi, biraq oidy anyqtaudy maqsat etedi. Osylaysha tarmaqtardyng buyn sany sezim tolqynymen keyde kemip, keyde mýlde artyp ketip otyrady. Keyde  onyng poeziyasy jyraulyq dәstýrding zamanauy jalghasy siyaqty da kórinedi.

Múhtar Shahanov poeziyasynda forma derbes estetikalyq kategoriya retinde emes, mazmúndy jetkizuding dinamikalyq qúraly retinde qyzmet etetindigin aittyq. Yaghni, ólenning yrghaqtyq qúrylymy aqynnyng emosiyalyq kýiine, oy aghymyna, ritorikalyq ekpinine tәueldi ózgerip otyrady. Búl túrghydan alghanda, Shahanov poeziyasynda túraqty metrikalyq (syrtqy qúrylymdyq) shema joq, biraq tolyq erkindik te joq, kerisinshe ishki rettelgen qúbylmaly jýie bar.

Qazaq poeziyasynyng dәstýrli negizi — buyn sanyna qúrylghan sillabikalyq jýie. Shahanov búl dәstýrden bas tartpaydy, biraq ony klassikalyq shenberde ústap qalmay, keneytedi jәne iykemdeydi. Aqyn ólenderinde qatar kezdesetin negizgi buyn ólshemderi: 7, 8, 10, 11, 13, 14, 15 jәne 18 buyndy tarmaqtar. Keyde intonasiylyq ózgeristerge qaray, tipti 4 jәne 19 buyndyq tarmaqtar da kezdesip qalady. Búl qúbylys Shahanov ólenderining qúrlysynda kezdeysoqtyq sanalmaydy, ony poliymetriyalyq sillabika (kóp ólshemdi buyn jýiesi) dep ataugha bolady. Shahanov poeziyasynyng erekshe belgisi — yrghaqtyng kenet ózgerui. Óleng belgili bir ólshemmen bastalyp, oy nemese sezim shegine jetken tústa tarmaq qúrylymy kýrt ózgeredi, buyn sany artady nemese qysqarady, bunaqtar búzylady nemese qayta qúrylady jәne pauzalar kýsheyedi. Syrtay qaraghanda búl poetikalyq «aqau» siyaqty kóringenmen, kerisinshe emosiyalyq shiyelenisting formalyq kórinisi.

Formalyq qúbylmalylyqqa qaramastan, Shahanov ólenderi oqugha jenil. Búl birneshe faktorgha baylanysty, aldymen, sóileu tiline jaqyn sintaksistik jýie, endi biri, logikalyq ekpin aiqyn saqtalady jәne ólenning ishki ritmi tabighiy.

Shahanov poeziyasynyng formasyn bir ghana terminmen anyqtau qiyn. Sondyqtan ony: qúrylymdyq túrghydan qúbylmaly sillabikalyq poeziya, ólshemdik jaqtan poliymetriyalyq jýie, funksiyalyq túrghydan ritorikalyq poeziya jәne tarihy túrghydan dәstýr men erkin formanyng sintezi retinde kópqabatty týrde sipattaghan oryndy.

Jinaqtay aitsaq, Múhtar Shahanov Qazaq poeziyasynda dәstýrli sillabikalyq óleng men erkin ólenning arasyndaghy jana, ýshinshi formany qalyptastyrdy. Búl forma túraqty ólshemge tәueldi emes, biraq tolyq erkindikke de jiberilmeydi, qayta, mazmún men emosiyagha beyimdelgen dinamikalyq jýie retinde júmys isteydi. «Múhtarlyq forma» — Qazaq poeziyasyndaghy dәstýrli ólshemder men erkin poetikanyng toghysqan erekshe ýlgisi. Onyng basty janalyghy qatang metrikany búzu emes, kerisinshe, maghynany yrghaqqa ainaldyru. Sondyqtan Shahanov poeziyasynyng formasy tehnika emes, oilau tәsili, qúrylym emes, ruhany qozghalys modeli dep sipattalady.

Jalpylay aitqanda, Múhtar Shahanov poeziyasy — bir ghana taqyryptyng nemese bir ghana kezenning ayasynda qalyp qoymaytyn, uaqyt óte kele kýrdelilenip, terendep otyrghan tútas kórkem-filosofiyalyq jýie. Onyng shygharmashylyq evolusiyasy aiqyn ýsh iri dengey arqyly kórinedi: lirikalyq bastau, filosofiyalyq terendeu jәne azamattyq-ekzistensialdyq biyikteu. Erte kezende aqyn poeziyasy nәzik sezimge, mahabbatqa, jastyqtyng móldir әlemine qúrylghan lirikalyq kenistik retinde tanylady. Búl tústa poeziyanyng ózegi — jeke adamnyng ishki tolghanysy, tabighatpen ýndestigi jәne mahabbattyng iydealdanghan formasy boldy. Al, sezim — basty ólshem, kórkemdik kenistik — ishki emosionaldyq әlem edi. Keyingi kezende búl lirikalyq jýie birtindep kýrdelene týsedi. Mahabbat úghymy tek sezim dengeyinde qalmay, moralidyq tandau, jauapkershilik jәne adamdyq ólshem kategoriyalarymen astasady. Búl kezende poeziya jeke sezim shenberinen shyghyp, etikalyq-filosofiyalyq mazmúngha ie bolady. «Tanagóz» sekildi shygharmalar arqyly mahabbattyng tek romantikalyq qúbylys emes, ruhany sheshim men ómirlik tandaugha baylanysty kýrdeli fenomen ekeni aiqyndalady. Al ýshinshi, kemeldengen kezende Shahanov poeziyasy tolyqtay azamattyq jәne bolmystyq (ekzistensialdyq) sipat alady. Múnda aqyn tek sezimdi suretteushi emes, qoghamnyng moralidyq sanasyn taldaushy, tarihy jadyny janghyrtushy, últtyq ruhtyng jauapkershiligin kóterushi túlghagha ainalady. Til, tariyh, әdilet, satqyndyq, ar mәseleleri poeziyanyng negizgi mazmúny retinde algha shyghady.

Osylaysha, Shahanov poeziyasynyng ishki evolusiyasy sezimnen moraligha, moralidan últtyq sanagha kóterilip birtútas logikagha baghynady. Onyng shygharmashylyghyn biriktirip túrghan negizgi ózek te osy ýsh úghymnan: adam bolmysynyng bastapqy energiyasy mahabbattan, moralidyq ólshem men ishki baqylau jýiesi esepteletin ardan jәne jeke adam men qogham arasyndaghy ruhany mindet esepti jauapkershilikten túrady. Búl satylar onyng jeke ómirimen, әleumettik damuymen tikeley qatysty. Aqyn janalyghynyng eng basty qyry — poeziyany tek estetikalyq qúbylys retinde emes, ruhani-etikalyq jýie retinde qarastyruynda. Ol poeziyany sezimning kórinisinen joghary kóterip, moralidyq oilau qúralyna, al odan әri últtyq sana men tarihy jauapkershilikti oyatatyn qoghamdyq fenomenge ainaldyrady. Sondyqtan Múhtar Shahanov poeziyasy — jeke avtorlyq stili ghana emes, Qazaq poetikalyq oilau jýiesindegi transformasiyalyq qúbylys. Ol poeziyanyng mýmkindigin keneytip, ony tek kórkem sóz dengeyinen ruhani-etikalyq jәne qoghamdyq-filosofiyalyq dengeyge deyin kótergen tútas shygharmashylyq modeli retinde baghalanady.

Avtorlyq eskertuler: búl maqala әigili aqyn Múhtar Shahanovtyng poeziyasy turaly alghashqy izdenister. Enbek telegey teniz aqynnyng tútas poeziyasynyng ainasy deuden aulaqpyz, tek belgili betteri ghana. Maqala úzaq jyldyq óz oiymyzdyng jýlgesi arqyly qalyptasty. Maqaladaghy ólender Shahanovtyng óz tuyndylary.

Myrzaghaly Toqtaubayúly,

aqyn, әdebiyettanushy

2026 jyldyng 20 júldyzy, Talghar