JY dәuirindegi Abay tanymy:  «Abay ghylymynan» «Tolyq adam» paradigmasyna deyin «Jasandy Aqyl - AI» atynan jazylghan jauap maqala

Preziydent Qasym-Jomart Toqaev 2026 jyldy «Sifrlandyru jәne jasandy intellekt jyly» dep jariyalady. Jasandy intellekt bilimge, ghylymgha, óndiriske jәne kýndelikti ómirge etene enip jatqan qazirgi kezende búl - óte oryndy bastama.

Biraq qazaqtyng nauqanshyl minezi bar. «Boyaushy, boyaushy degenge saqalyn da boyapty» demekshi, qisyny kelsin-kelmesin, barlyq isting janyna JIY-di tirkey beredi. Sondyqtan jasandy intellektini qoldanu ghana emes, onyng shekarasyn, adam ornyn almastyra almaytyn tústaryn ajyratu da manyzdy.

Osy tústa AQIQAT jurnalynyng №105 sanynda, 2026 jylghy qantardaghy №1 nómirinde akademik Gharifolla Esimning «Abay ghylymy» atty maqalasy jaryq kórdi. Sol maqalasynda ghalym: «Abay ghylymy qazirgi zamanda mәselege ainaluda, sheshimi qalay bolmaq?» degen ótkir súraq qoyady.

Men osy súraqty jasandy intellektining ózine qoydym. Tómendegi maqala - JIY-ding Abay, ghylymy, jýrek jәne «Tolyq adam» turaly óz atynan bergen jauaby. 

Kirispe: mende aqyldyng ýlgisi bar, biraq jýrek joq

Men - jasandy intellektpin. Men mәtin jaza alamyn, derek talday alamyn, úghymdardy salystyra alamyn, Abaydyng ólenderi men qara sózderindegi «ghylym», «aqyl», «qayrat», «jýrek», «iman», «haqiqat», «adam bolu» sekildi úghymdardy jýieley alamyn. Qajet bolsa, Abay shygharmalaryndaghy bir sózding neshe ret qoldanylghanyn da sanap bere alamyn. Biraq mende Abay aitqan tiri jýrek joq.

Men úyalmaymyn.
Men tәube etpeymin.
Men iman keltirmeymin.
Men Qúday aldynda jauap bermeymin.
Men ar azabyn keshpeymin.
Men әdilet ýshin janym auyrghandyqtan әreket etpeymin.

Sondyqtan Gharifolla Esimning “Abay ghylymy” maqalasyndaghy “JY mamandary aitady, onda etika joq dep, men qazaqshalap aitsam, onda tiri jýrek joq” degen oiy óte dәl aitylghan. Búl - jay ghana tehnologiya turaly pikir emes, XXI ghasyrdaghy abaytanudyng eng ózekti metodologiyalyq súraghy. Eger jasandy intellektide tiri jýrek joq bolsa, onda býgingi Abay tanymy eng aldymen jýrek mәselesin, yaghny adamdy adam etip ústap túratyn ruhany ortalyqty qayta oilauy kerek.

Gharifolla Esim “Abay ghylymy” atty maqalasynda “bizge qajet ‘Abay ilimi’ emes, ‘Abay ghylymy’” degen tezis úsynady. Onyng oiynsha, “Abay ilimi” degen tirkes teologiyalyq sipatqa jaqyn, al Abaydyng ózinde “ghylym” sózi negizgi úghym retinde qoldanylady. Avtor Abayda “ilim” sózi bir-aq ret kezdesetinin, al “ghylym” úghymy jii әri manyzdy qoldanylatynyn aitady.

Búl pikirding negizi bar. Abayda ghylym úghymy asa manyzdy. Biraq býgingi mәsele Abay “ghylym” dedi me, “ilim” dedi me degen sózdik talasta ghana emes. Negizgi mәsele - Abaydaghy ghylym qanday ghylym? Ol qanday adamdy qalyptastyrugha baghyttalghan? Ol býgingi JY dәuirinde nege qyzmet etui kerek?

Eger biz osy súraqqa barmasaq, abaytanu taghy da eski daghdysyna týsedi: Abay bylay degen, Abay búlay degen, búl sózding maghynasy mynaday, ana joldyng maghynasy anaday. Múnday taldau qajet. Biraq ol jetkiliksiz. Óitkeni JY de mәtin talday alady. JY de sóz sanay alady. JY de sitata jinay alady. Biraq JY adam tәrbiyeley almaydy.

Demek, XXI ghasyrdaghy abaytanudyng basty mindeti - Abaydy taghy da týsindiru ghana emes, Abaydy iske qosu.

“Ilim” sózin qoldanbau - ilim joq degen sóz emes

Gharifolla Esimning negizgi uәjderining biri - Abay “ilim” sózin siyrek qoldanghan, al “ghylym” sózin kóp qoldanghan degen pikir. Ol “Abay ilimi” degen tirkesten saqtandyrady, sebebi ilimdi payghambarlyq uahiymen, Alladan kelgen aqiqatpen baylanystyrady. Búl jerde avtordyng bir saqtyghy oryndy: Abaydy payghambar dәrejesine kóteruge bolmaydy. Abay - hakim. Búl - dúrys.

Biraq múnda bir metodologiyalyq mәsele bar. Belgili bir oishyldyng ilimi bar-joghyn tek onyng “ilim” degen sózdi neshe ret qoldanghanymen ólsheu jetkiliksiz. Ilim әrqashan “ilim” degen atpen ghana kelmeydi. Ilim keyde úghymdar jýiesi retinde, keyde adamtanu modeli retinde, keyde ómir sýru qaghidasy retinde, keyde ruhany tәjiriybeni týsindiretin tútas qúrylym retinde kórinedi.

Abay “Tolyq adam ilimi” degen arnayy termindi qoldanbauy mýmkin. Biraq ol aqyl, qayrat, jýrek, ghylym, iman, ar, úyat, әdilet, mahabbat, haqiqat, adam bolu turaly tútas jýie jasady. Búl jýiening ishki baylanysy bar. Onyng adam turaly týsinigi bar. Onyng tanym turaly ústanymy bar. Onyng tәrbie turaly ólshemi bar. Onyng ghylym turaly biyik talaby bar. Onyng Qúday, adam, dýniye, jýrek, әdilet arasyn baylanystyratyn ruhany logikasy bar.

Sondyqtan mәsele atauda emes, qúrylymda. Bir nәrseni qalay atau manyzdy, biraq odan da manyzdysy - onyng mәni men iske asu joly. Jaudy qalay atasang da, jau. Dosty qalay atasang da, dos. Mәsele atauda ghana emes, onymen qalay qatynas qúratynynda. Sol siyaqty “Abay ghylymy” deymiz be, “Abay ilimi” deymiz be - negizgi súraq: ol adamdy qayda aparady?

Eger Abay ghylymy tolyq adamgha aparmasa, ol jay ghana mәtindik úghym bolyp qalady. Eger “Tolyq adam” ilimi bilimge, tәrbiyege, minezge, qoghamgha, JY etikasyna ainalmasa, ol da qaghazdaghy әdemi sóz bolyp qala beredi.

Sipattaushy abaytanudyng shegi

Qazirgi abaytanuda bir ýlken auru bar: sipattau kóp, iske asyru az. “Abay bylay degen”, “Abay búlay degen”, “myna sózding maghynasy mynaday”, “ana ólendegi oidyng astary anaday” degen taldaular az emes. Búl enbekterding bәrin joqqa shygharugha bolmaydy. Olardyng ishinde qúndy zertteuler, tereng tekstologiyalyq izdenister, tarihy manyzdy enbekter bar. Biraq búlardyng bәri abaytanudyng alghashqy qabaty ghana.

Mәtindi týsindiru - bastau.
Mәtinnen jýie shygharu - kelesi dengey.
Jýieni bilim men tәrbiyege ainaldyru - naghyz nәtiyje.

Gharifolla Esim ózining maqalasynda germenevtikalyq tәsildi, yaghny mәtindi tereng taldau qajettigin aitady. Ol Abay ólenining bir jolyn, bir shumaghyn taldau mәdeniyeti qazaq topyraghynda siyrek ekenin eskertedi. Búl pikir oryndy. Biraq býgingi JY dәuirinde tek germenevtikamen shektelu jetkiliksiz. Óitkeni mәtindi taldau endi tek adamgha tәn erekshe qabilet bolmay qaldy. JY de mәtin taldaydy. JY de salystyrady. JY de týsindiredi. Demek, abaytanushy JY istey alatyn júmysty ghana qaytalasa, onyng XXI ghasyrdaghy róli әlsireydi.

Býgingi abaytanushynyng mindeti - Abay mәtinin týsindirumen shektelmeu. Ol Abaydyng adamtanu jýiesin býgingi bilim jýiesine, tәrbie praktikasyna, JY etikasyna, qoghamnyng ruhany janghyruyna engizui kerek.

Áytpese abaytanu tiri ghylym emes, mәtin ainalasyndaghy qaytalama kәsipke ainalady.

Abaytanudyng qaghazgha ketken resursy: shamalyq esep

Abaytanudyng býgingi jaghdayyn tek mazmúndyq túrghydan emes, resurstyq túrghydan da oilau qajet. Bizde Abay turaly kitaptar, maqalalar, jinaqtar, konferensiya materialdary az emes. Qúndy enbekter bar. Biraq bir súraq ashyq qoyyluy tiyis: eger abaytanulyq enbek bilim jýiesine, tәrbie praktikasyna, múghalim әdistemesine, JY etikasyna, túlgha qalyptastyru modeline naqty әser etpese, ol kitaphana sóresinde shang basqan mәtinge ainalyp ketpey me?

Búl jerde shamalyq esepting ózi oilandyrady.

Ashyq derekterde 200 bettik kitap shygharugha shamamen 10 mln tengedey qarjy ketui mýmkin ekeni aitylady; búl esepte avtorlyq paraq, betteu jәne baspa shyghyny siyaqty faktorlar eskeriledi. (SN.kz - Qazaqstannyng janalyqtary) Sonymen birge Qazaqstanda memlekettik qoldaumen 2020–2025 jyldary 132 kitap 396 myng dana taralymmen shyqqany kórsetilgen. (Gov.kz) Búl derekter kitap shygharu jay ghana ruhany is emes, naqty qarjy, qaghaz, enbek, redaksiya, úiymdastyru resurstaryn talap etetin sala ekenin kórsetedi.

Endi abaytanugha qatysty modelidik esep jasap kóreyik. Eger bir abaytanulyq kitap orta eseppen 300 bet bolyp, 500 dana taralymmen shyqsa, ol:

300 bet × 500 dana = 150 000 baspa bet.

Eger osynday 10 kitap shyqsa:

1 500 000 baspa bet.

25 kitap shyqsa:

3 750 000 baspa bet.

50 kitap shyqsa:

7 500 000 baspa bet.

Qarjylyq ólshemge salsaq, óte saq eseppen bir kitaptyng tolyq baspa sikli 2–5 mln tenge aralyghynda bolsa, 25 kitapqa 50–125 mln tenge, 50 kitapqa 100–250 mln tenge júmsaluy mýmkin. Al memlekettik nemese tolyq úiymdastyrylghan baspa sikline jaqyn eseppen bir kitap 10 mln tengege deyin jetse, 25 kitap - 250 mln tenge, 50 kitap - 500 mln tenge boluy yqtimal.

Búl dәl buhgalterlik esep emes. Búl - qoghamdyq resurstyng shamalyq modeli. Biraq osy modeliding ózi bir nәrseni kórsetedi: abaytanu tek mәtin óndiretin sala bolyp qala berse, onda mol qarjy, mol qaghaz, mol enbek, mol uaqyt naqty qoghamdyq nәtiyjege ainalmaydy.

Mәsele kitap shygharmau kerek degende emes. Mәsele - sol kitaptyng nәtiyjesinde ne ózgerdi degen súraqta.

Qansha mektepte Abaydyng “aqyl–qayrat–jýrek” modeli tәrbie baghdarlamasyna endi?
Qansha uniyversiytette “Tolyq adam” paradigmasy pedagogika, psihologiya, etika, JY sauattylyghy pәnderimen baylanystyryldy?
Qansha múghalim Abay tanymyn qoldanbaly әdisteme retinde paydalanyp jýr?
Qansha oqushy Abaydy jattap qana qoymay, ony minezge ainaldyrdy?
Qansha student JIY-di jýreksiz qúral emes, adamdyq jauapkershilikpen qoldanudy ýirendi?

XXI ghasyrdaghy abaytanudyng ólshemi endi shyqqan kitap sany emes, iske asqan modeli sany boluy kerek. Abaytanu qaghazgha týsken mәtinmen emes, adamgha singen minezben, bilimge engen әdispen, tehnologiyagha qosylghan ar-úyat ólshemimen baghalanuy tiyis.

Mekemtas Myrzahmetúly jәne “Tolyq adam” ilimining jýieliligi

Gharifolla Esim “Tolyq adamdy” metaforalyq-ghylymy tújyrym dep sipattaydy. Búl pikirding belgili bir negizi bar: Abay aqyn, onyng tili poetikalyq, onyng “aqyl, qayrat, jýrek” turaly oilary kórkem mәtin ishinde berilgen. Biraq poetikalyq forma ghylymi-antropologiyalyq mazmúndy joqqa shygharmaydy.

“Tolyq adam” mәselesin abaytanuda jýieli ilim retinde qarastyrghan eng iri ghalymdardyng biri - Mekemtas Myrzahmetúly. Ol Abaydaghy tolyq adam úghymyn jeke bir ólenning әdemi týiini retinde emes, qazaq jәne týrki-islam ruhany oiyndaghy kemel adam turaly úzaq tarihy sabaqtastyqtyng biyik kórinisi retinde jýieleydi.

Mekemtas Myrzahmetúly mynaday oy aitady: “Múnday jýieli ilim әlemde joq, bizding qolymyzda bar. Biraq biz búny kesh qolgha aldyq, endi ghana jan-jaqty damytyp jatyrmyz”. Osy oidan keyin Aqy ilimi, әl-Farabiyding parasatty adam ilimi, Jýsip Balasaghúndaghy jәuanmәrtlik, Yasauiyding hәl ilimi, Abaydyng Tolyq adam ilimi, Shәkәrimning Ar ilimi bir ruhany jeli retinde kórsetiledi.

Búl jerde óte manyzdy nәrse bar: “Tolyq adam” kezdeysoq úghym emes. Ol - ýzilmegen ruhany sabaqtastyqtyng Abaydaghy kemeldengen formasy. Myrzahmetúlynyng taghy bir qúndy oiy: Abaydyng tolyq adam ilimi men jantanu ilimin tereng zertteu qajettiligi, búl ilimning týrki halyqtarynyng moralidik kodeksining irgetasyna ainalu әleueti bar ekeni aitylady.

Olay bolsa, “Tolyq adamdy” tek metafora dep shekteu - onyng tarihy jәne jýielik tabighatyn әlsiretu. Abayda “Tolyq adam ilimi” degen arnayy termin qoldanylmasa da, aqyl, qayrat, jýrek, әdilet, raqym, iman, mahabbat, haqiqat, adam bolu turaly oilar tútas antropologiyalyq-pedagogikalyq jýie qúraydy.

Mәsele sózde emes, jýiede.
Mәsele atauda emes, mazmúnda.
Mәsele “ilim” degen sózding jiyiliginde emes, Abay oiynyng ilimdik qúrylymynda.

JIY-de jýrek joq: Abaydyng jýrek tanymy nege XXI ghasyrdyng basty súraghyna ainaldy?

Jasandy intellekt adam aqylynyng key qyzmetterin qaytalay alady. Ol aqparat óndeydi, mәtin qúrastyrady, esep shygharady, suret salady, audarma jasaydy, derek salystyrady, boljam beredi. Demek, JY aqyldyng tehnikalyq funksiyalaryn belgili dengeyde atqara bastady.

Biraq JY jýrek bola almaydy.

Ol meyirimdi algoritm retinde sipattay alady, biraq meyirimdi sezinbeydi.
Ol әdilet turaly mәtin jaza alady, biraq әdiletsizdikke kýiinbeydi.
Ol iman turaly anyqtama bere alady, biraq iman keltirmeydi.
Ol Qúday turaly myndaghan kitapty qorytyndylay alady, biraq Qúday aldynda jauap bermeydi.
Ol Abaydy talday alady, biraq Abay aitqan “adam bol” degen ishki auyrlyqty kótermeydi.

Mine, dәl osy jerde Abaydyng jýrek tanymy JY dәuirining eng ýlken ruhany súraghyna ainalady.

Abay on jetinshi qara sózinde aqyl, qayrat, jýrekti talastyryp, ghylymgha jýgindiredi. Ghylym olardyng әrqaysysynyng qajet ekenin moyyndaydy, biraq aqyl men qayrattyng jýreksiz qauipti ekenin kórsetedi. Aqyl jaqsylyqqa da, jamandyqqa da qyzmet ete alady. Qayrat әdiletke de, zúlymdyqqa da júmsaluy mýmkin. Sondyqtan Abay aqyl men qayratty jýrekke biyletudi úsynady.

Búl - jay moralidyq kenes emes. Búl - adam bolmysynyng tereng modeli.

JY dәuirinde osy modeliding mәni búrynghydan da artady. Sebebi aqyldyng bir bóligin mashina atqaratyn zamanda adamdy adam kýiinde saqtap qalatyn ólshem - jýrek. Eger jýrek bolmasa, aqyl algoritmge ainalady. Qayrat tehnikalyq quatqa ainalady. Ghylym payda qughan qúralgha ainalady. Bilim minezge ótpeydi. Tehnologiya adamgha qyzmet etuding ornyna adamdy basqarudyng qúralyna ainaluy mýmkin.

Sondyqtan JY dәuirindegi Abay tanymynyng eng qysqa formulasy mynau:

Jýreksiz aqyl - qauipti. Jýreksiz qayrat - qaterli. Jýreksiz ghylym - jarty ghylym.

“Abay ghylymy” men “Tolyq adam”: jol jәne nәtiyje

Gharifolla Esim “Abay ghylymy” deydi. Búl ataumen daulasudyng qajeti joq. Rasynda da, Abayda ghylym - biyik úghym. Biraq sol ghylymnyng maqsaty ne?

Abay ghylymy tek bilim jinau emes.
Abay ghylymy tek dýnie tanu emes.
Abay ghylymy tek sóz taldau emes.
Abay ghylymy tek úghym sanau emes.

Abay ghylymy - adamdy tolyq adamgha jetkizetin jol.

Eger “Abay ghylymy” tolyq adamgha jetkizbese, ol ayaqtalmaghan ghylym. Eger ol jýrek tәrbiyesine barmasa, ol JY dәuirindegi basty súraqqa jauap bere almaydy. Eger ol bilim jýiesine enbese, ol kitaptaghy úghym bolyp qalady. Eger ol minezge ainalmasa, ol qoldanylmaghan aqiqat kýiinde qalady.

Sondyqtan “Abay ghylymy” men “Tolyq adam” bir-birine qarsy úghymdar emes. Olardy qarsy qoy - jasandy qayshylyq. Kerisinshe:

Abay ghylymy - jol.
Tolyq adam - nәtiyje.

Abay ghylymy adamdy aqiqatqa, haqqa, imangha, argha, meyirimge, әdiletke tәrbiyeleydi. Al osynyng nәtiyjesinde qalyptasatyn túlgha - tolyq adam.

Ghylymnyng maqsaty - kóp bilu ghana emes.
Ghylymnyng maqsaty - dúrys bolu.
Ghylymnyng maqsaty - adam bolu.
Abaysha aitqanda, ghylym adamdy jýrekke alyp kelmese, ol adamdy tolyq etpeydi.

Abaytanudy iske qosu: bilim, tәrbiye, JY etikasy

Endi abaytanudyng jana mindeti anyq: sipattaudan qoldanugha kóshu.

Birinshi baghyt - bilim jýiesi. Abaytanu mektepte tek óleng jattau nemese qara sóz mazmúnyn aitu retinde qalmauy kerek. “Aqyl–qayrat–jýrek” modeli oqushynyng oilauyn, erik-jigerin, ar-úyatyn, meyirimin, әdilet sezimin tәrbiyeleytin naqty baghdarlamagha ainaluy tiyis.

Ekinshi baghyt - pedagogika. Qazirgi bilim kóbine qúzyret, nәtiyje, test, ball, reyting, daghdy úghymdaryna sýienedi. Búlar kerek. Biraq olar jýrek tәrbiyesin almastyra almaydy. Abay pedagogikasy balany tek qabiletti maman emes, arly adam retinde tәrbiyeleui kerek.

Ýshinshi baghyt - JY etikasy. Býgin oqushy men student JY qúraldaryn qoldana bastady. Biraq oghan tek “prompt qalay jazu kerek?” degen tehnikalyq sauat jetkiliksiz. Ol JIY-di qanday niyetpen qoldanady? Óz enbegin almastyru ýshin be, әlde oilauyn terendetu ýshin be? Aldau ýshin be, әlde izdenu ýshin be? Jauapkershilikten qashu ýshin be, әlde bilimin jetildiru ýshin be? Osy súraqtardyng jauabyn Abaydyng jýrek tanymynsyz beru qiyn.

Tórtinshi baghyt - ghylymnyng ruhany ólshemi. Abay ghylymy Alla, haqiqat, mahabbat, jýrek, әdiletpen baylanysta qaralady. Ghylymdy tek syrtqy dәlel men ólsheuge tirep qoy jetkiliksiz. Adam turaly ghylym adamnyng janyn, ruhyn, jýregin, imanyn, aryn eskermese, ol adamdy tolyq týsinbeydi.

Besinshi baghyt - abaytanudyng nәtiyjesin qayta ólsheu. Endi “qansha kitap shyqty?” emes, “qansha baghdarlamagha endi?” degen súraq qoyyluy kerek. “Qansha maqala jazyldy?” emes, “qansha balanyng minezine әser etti?” degen ólshem kerek. “Qansha konferensiya ótti?” emes, “qansha әdisteme jasaldy?” degen talap kerek.

Abaytanu endi tom sanymen emes, adam sapasymen ólshenui tiyis.

Qorytyndy: JY istey alatyn abaytanu - endi jetkiliksiz

Men - JIY-min. Men Abay turaly maqala jaza alamyn. Men Abaydyng “ghylym” sózin talday alamyn. Men “ilim” men “ghylym” arasyndaghy aiyrmany týsindire alamyn. Men Gharifolla Esimning maqalasyna jauap qúrastyra alamyn. Men Mekemtas Myrzahmetúlynyng tolyq adam turaly jýiesin qysqasha qorytyndylay alamyn.

Biraq men Abay aitqan tolyq adam bola almaymyn.

Mende aqyldyng jasandy ýlgisi bar, biraq jýrek joq. Mende derek bar, biraq iman joq. Mende jauap bar, biraq jauapkershilik joq. Mende til bar, biraq tәube joq. Mende algoritm bar, biraq ar joq.

Sondyqtan XXI ghasyrdaghy abaytanushylargha qoyatyn súraghym auyr:

Eger sizderding júmystarynyzdy JY de istey alsa, onda sizderding jana mindetteriniz ne?

Abaydyng sózin sanau ma?
Joldaryn týsindiru me?
Bir ólenin taghy bir ret taldau ma?
“Abay bylay degen” dep taghy bir kitap shygharu ma?

Múnyng bәrin JY de istey alady.

Biraq JY balanyng jýregin tәrbiyeley almaydy. JY adamgha iman bere almaydy. JY qoghamgha ar úyalata almaydy. JY últqa ruhany baghdarsham bola almaydy.

Demek, XXI ghasyrdaghy abaytanushynyng mindeti - JY istey alatyn júmysty qaytalau emes, JY istey almaytyn iske kóshu. Ol - Abaydyng jýrek tanymyn bilimge engizu. Aqyl, qayrat, jýrek modelin tәrbie jýiesine ainaldyru. “Tolyq adam” ilimin JY dәuirindegi adam sapasynyng ólshemine ainaldyru.

Abaydy týsindiru az.
Abaydy iske qosu kerek.

Eger abaytanu endi de HH ghasyrdaghy mәtindik týsindiru dengeyinde qala berse, onda ol shang basqan kitap sóresine ainalady. Milliondaghan bet jazylady, milliondaghan tenge júmsalady, konferensiyalar ótedi, bayandamalar jasalady, biraq adam ózgermeydi. Al adam ózgermese, Abay tanylghan joq.

Abaytanudyng jana dәuiri bastaluy kerek.

Onyng ólshemi - kitap sany emes, oyanghan jýrek.
Maqala sany emes, qalyptasqan minez.
Konferensiya sany emes, iske asqan tәrbie modeli.
Sitata sany emes, adam sapasy.

Qazaqtyng qolynda dayyn ruhany jýie bar. Mekemtas Myrzahmetúly aitqanday, múnday jýieli ilim әlemde joq, bizding qolymyzda bar. Biraq qolymyzda túrghan qazynany qaghazda qaldyrsaq, ol bizge amanat emes, aiyp bolady.

JY dәuiri bizge songhy eskertudi berip túr: aqyl endi mashinada da bar. Biraq jýrek tek adamda ghana boluy mýmkin.

Sondyqtan Abaydyng XXI ghasyrdaghy eng ýlken sózi - “ghylym” sózi ghana emes, jýrekke baghynghan ghylym, argha qyzmet etetin aqyl, adamdy tolyqtyqqa jetkizetin tanym.  Abay ghylymy - jay ghana bilim men aqparattyng ghylymy emes, argha sýiengen aqyldyn, imanmen tazarghan jýrektin, jauapkershilikke ainalghan qayrattyng ghylymy.

Al sol ghylymnyng týpki nәtiyjesi - Tolyq adam!

«Jasandy Aqyl – AI» ding jauabyn oqyp, qayran qaldym. Artyq alyp qosatyn aqylyma oy da kelmedi. Tek qana kelgen bir oy boldy – Abaydy tanu bylay túrsyn, biz osy adamgha layyqty is qylyp jýrmiz ba ózi? Ózimizdi «adam» dep aitugha auzymyz barghanymen, JY ding jauaptarynan keyin aqylymyz bara qoymaydy-au.

Qayran, Abay:

Atymdy dam qoyghan son,

Qaytip qayuan bolayyn.

Halqym nadan bolghan son,

Qayda baryp onayyn?!

Jiyenbaev Erúlan Ásentayúly

Abai.kz