«ارىگە كوز جىبەرىپ قاراساق تىم،
تاريحى ۇشان تەڭىز جاباساقتىڭ»

ءسوزىمىزدىڭ ارقاۋى بولايىندەپ تۇرعان قۇتتى ءوڭىردىڭ تاريحى ۇشان تەڭىز. بۇل وڭىردەن مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى - تەمىربەك جۇرگەنوۆ، قازاقتان شىققان تۇڭعىش كاسىبي سكريپكاشى - ءالىم المات (عالىمجان ءابدىسالاموۆ), قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى - تۇرار الىپباەۆ، سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى - التىنبەك اكىمجانوۆ، بەلگىلى ءانشى، سازگەر – دانيار ساعىنتاەۆ، جاباساقتان شىققان تۇڭعىش وپەرا ءانشىسى – داناگۇل ساعىنتاەۆ، مادەنيەت قايراتكەرى – رىسجان يلياسوۆا، مادەنيەت سالاسىنىڭ ۇزدىگى – دۋلات داريباي، جەلتوقسان ارداگەرلەرى – قونىسبەك دوسپانبەتوۆ پەن شارا بەكنازاروۆالار دۇنيەگە كەلگەن. ال ءبىزدىڭ ماقالامىزعا ارقاۋ بولىپ وتىرعان قازاقستاننىڭ التىن كىتابىنا ەنگەن، ارداگەر ۇستاز – قۋانىش التىنباەۆ تۋرالى بولماق.

«اقسۋاتتا ويناپ وسكەن بالا...»

التىنباەۆ قۋانىش ءابىشۇلى – 1942 جىلى 12 اقپاندا ايتەكە بي اۋدانى(بۇرىنعى ىرعىز اۋدانى), «جاباساق» سوۆحوزىنىڭ اقسۋات ەلدى مەكەنىندە دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى – ەلەۋسىنۇلى ءابىش باسقارما بولعان كىسى. اناسى – جولماعانبەتقىزى ماميلانىڭ تاربيەسىندە بولعان. 1950-1951 وقۋ جىلىندا جاباساق ورتا مەكتەبىنىڭ 1 سىنىبىنا قابىلدانىپ، 1960-1961 وقۋ جىلىندا اتالعان مەكتەپتىڭ 10-شى سىنىبىن بىتىرەدى. سىرقاتتانۋىنا بايلانىستى ءبىر جىل ەمدەلۋدە بولادى. 1961 جىلى قىزىلوردا قالاسىنداعى ن.ۆ.گوگول اتىنداعى پەدوگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى جانە مۋزىكا فاكۋلتەتىنە ءتۇسىپ، اتالعان وقۋ ورنىن 1966 جىلى بىتىرەدى. 1966-1967 وقۋ جىلىنان باستاپ 1997 جىلعا دەيىن جاباساق ورتا مەكتەبىندە وقۋشىلارعا قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى جانە مۋزىكا پانىنەن ساباق بەرەدى. 1997 جىلدان باستاپ زەينەتكەرلىككە شىعادى. ۇستازدىق سالاداعى وزات ەڭبەگى ءۇشىن 1993 جىلى «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم بەرۋ ۇزدىگى» توسبەلگىسىمەن ماراپاتتالعان.

«وتباسى وتاعاسى بولعان – تۇلعا»

«اكە كورگەن وق جونادى» دەگەندەي قۋانىش اعايدىڭ ۇل-قىزدارى ونەر جولىن قۋعان. قىزى عايني التىنباەۆا الماتى قالاسىنداعى قىزدار پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى مۋزىكا فاكۋلتەتىنىڭ حورەوگرافياسىن بىتىرگەن. ۇلدارى ءمادي التىنباەۆ ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە ۋنيۆەرسيتەتى جۋرناليستيكا ماماندىعىندا وقىسا، كەنجە ۇلى ماديبەك التىنباەۆ اقتوبە قالاسىنداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى مۋزىكا فاكۋلتەتىن كەيىن پ.ي.چايكوۆسكي اتىنداعى مۋزىكا كوللەدجىنىڭ دومبىرا ءبولىمىن اياقتاپ، قازىرگى ۋاقىتتا قازانعاپ اتىنداعى مۋزىكالىق مەكتەپتىڭ دومبىرا ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولىپ ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. ال ۇلكەن ۇلى عاني التىنباەۆ اقتوبە قالاسىنداعى ا.جۇبانوۆ اتىنداعى مۋزىكا كوللەدجىنىڭ ۇرمالى اسپاپتار ءبولىمىن ءبىتىردى.

«ءان مەن ەلگە تانىلعان...»

قۋانىش التىنباەۆ ۇستازدىق جۇمىستارىمەن شەكتەلىپ قالماي شىعارماشىلىق جۇمىستارىمەن دە اينالىسقان. بۇل ءىستى ول اۋەسقويلىقتان باستايدى. اۋداندىق، وبلىستىق گازەتتەردە ولەڭدەرى جاريالانىپ تۇرعان. ق.التىنباەۆ ولەڭ جازىپ قويماي اندا-ساندا اسپاپتارمەن ءان شىرقايدى ەكەن. كەيبىر ولەڭدەرى رەسپۋبليكالىق «قازاقستان مۇعالىمى»، «قازاق ادەبيەتى» گازەت بەتتەرىندە جاريالانعان.

قۋانىش التىنباەۆتىڭ «اق ساۋلە»، «اسىل جار»، «جاستىقتىڭ كوكتەمى»، «جاباساق ورتا مەكتەبى وقۋشىلارىنىڭ مارشى»، «قيمادىم، قيا المادىم»، «تۋعان جەر»، «ساعان دەگەن وشپەسە ەكەن ماحاببات»، «جىگىت ءانى»، «جاباساق جاستارىنىڭ جىرى»، «انا اۋەنى»، «جاباساعىم جۇلدىزىم»، «دوستارىم» ت.ب. اندەرى اۋدان، وبلىس كولەمىندە كەڭ تاراعان.

2002 جىلى الماتى قالاسىنان «ءانىم دە، ءسانىم دە سەنسىڭ تۋعان جەر!» اتتى ءبىرسىپىرا ولەڭدەرى ەنگەن كىتاپشاسى جارىق كورگەن. زەينەتكەر بولسا دا ءالى كۇنگە دەيىن ولەڭ، ءان شىعارۋمەن اينالىسىپ كەلەدى. ق.التىنباەۆتان ءبىلىم العان كوپتەگەن شاكىرتتەر عىلىم، ونەر ت.ب. كوپتەگەن سالادا تابىستى ەنبەك ەتىپ كەلە جاتىر. كەيبىرەۋلەرى رەسپۋبليكاعا تانىلىپ ءجۇر. سول شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى ق.جۇبانوۆ اتىنداعى فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور ءسادىروۆا گۇلزات، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى، استانا ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشىسى، پروفەسسور، بەلگىلى كۇيشى تۇرار الىپباەۆ پەن ساعىنتايقىزى داناگۇلمەن ونىڭ ءىنىسى «قازاقستان داۋىسى» بايقاۋىنا قاتىسۋشىسى، بەلگىلى ءانشى، سازگەر دانيار ساعىنتاەۆتى اتاۋعا بولادى. ونىڭ دا «باعالاۋ كەرەك باقىتتى»، «سەنى ىزدەدىم»، «قۇشتارمىڭ» سەكىلدى كوپتەگەن حيت اندەردىڭ اۆتورى. 2025 جىلى «ەل ارنا»       تەلەارناسى ۇيىمداستىرعان «باعالاۋ كەرەك باقىتتى» اتتى جەكە شىعارماشىلىق كونتسەرتى ءوتتى. داناگۇل مەن دانيار ساعىنتاەۆتار قۋانىش التىنباەۆتىڭ تۋعان جيەندەرى.

«مادەني مايدان جولىندا...»

قۋانىش التىنباەۆ ۇستازدىق قىزمەتىن قوسا اۋىل، اۋداننىڭ مادەني ومىرىنە بەلسەنە ات سالىسادى. ول جاباساق اۋىلىندا تۇڭعىش رەت مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ وركەسترىن جانە اۋىلدىڭ كوركەمونەرپازدار وركەسترىن ۇيىمداستىرادى. اۋىلدىق وركەسترگە تۇڭعىش رەت بايان، قوبىز، پريما، دومبىرا سياقتى اسپاپتاردى ەنگىزگەن. 1986 جىلى تامىزدا تۇڭعىش رەت اقتوبە قالاسىندا وتكىزىلگەن وبلىستىق اقىندار ايتىسىنا قاتىسىپ، ءى ورىنعا يە بولعان. وسى ساپارىندا التىنباەۆ شىعارماشىلىعى جايلى وبلىستىق راديودان ارنايى حابار بەرىلدى.

كەيىن ق.التىنباەۆ كومسومول اۋداندىق كوركەمونەرپازدار ۇجىمىنا بەلسەنە قاتىسىپ، اۋداندىق، وبلىستىق بايقاۋلاردا انشىلىك، اسپاپتىق ورىنداۋشىلىعى ءۇشىن ماقتاۋ، قۇرمەت گراموتالارىمەن ماراپاتتالىپ، باعالى سىيلىقتارعا يە بولادى. قۋانىش اعاي حالقىمىزدىڭ كەمەڭگەر ازاماتى ت.جۇرگەنوۆتىڭ 115-جىلدىق مەرەيتويىنا ارناپ وتكىزىلگەن «ت.جۇرگەنوۆ – قازاقتىڭ ۇلى تۇلعاسى» اتتى جىر ءمۇشايراسىندا ەكىنشى ورىنعا يە بولعان.

«جاباساعىم جۇلدىزىم»

«بالا كەزدەن ءان مەن جىرعا مەن عاشىق» دەپ ءوزى ايتقانداي قۋانىش اعاي كومەيى كۇمبىرلەگەن اۋەن، كوكىرەگى شالقىعان جىر. سونىڭ كۋاسىندەي بولىپ وتىرعان كوپتەگەن اندەر ءوزىنىڭ 2016 جىلى «جاباساعىم جۇلدىزىم» اتتى ەنبەگىندە جارىق كوردى. قۋانىش اعايدىڭ پوەزيالىق، مۋزىكالىق شىعارماشىلىعىندا تۋعان جەرى، تاريحي مەكەنى، جاباساق ءوڭىرى ەرەكشە ورىن الادى. جارىق كورىپ وتىرعان «جاباساعىم جۇلدىزىم» ەڭبەگى وسىنىڭ ايعاعى. بۇل جيناق تۋعان جەر مەن ونىڭ كەشەگى جانە بۇگىنگى ازاماتتارىنا دەگەن اۋەسقوي كومپوزيتوردىڭ ىستىق ىقلاسىن بىلدىرەدى. بۇل جيناقتى جاس ۇرپاق ءۇشىن تاربيەلىك ءمانى بار ەڭبەك دەپ ەسەپتەيمىز. «جاباساعىم جۇلدىزىم» ءانىڭ قازىرگى تاڭدا بىلمەيتىن ايتەكە بيلىكتەر كەمدە كەم. اننەن انۇرانعا اينالدى دەسەكتە بولادى.

ءاننىڭ انۇرانعا اينالۋ سەبەبى مۇندا، ءوزىنىڭ تۋعان اۋىلىنىڭ قۇرىلعانىنان باستاپ، دامىعانعا دەيىنگى كەزەڭىن ءوز كوزىمەن كورىپ وسكەن شىعارماشىلىق ادامى، تۋعان جەرىنە دەگەن كومپوزيتوردىڭ جۇرەگىنەن شىققان ماڭداي الدى تۋىندىسى دەسەك قاتەلەسكەنىمىز ەمەس. جالپى «جاباساق» ءوڭىرى 1954 جىلى جشس(متس) بولىپ قۇرىلعان، 1957 جىلى سوۆحوز(سوۆحوز دەگەن ءسوز - كەڭشار) بولعان. قازىرگى تىلمەي ايتقاندا وكرۋگ ىسپەتتى. سول كەڭشار بولۋ سەبەبى ىرعىز اۋدانىنىڭ ورتالىعى ىرعىز اۋىلى سولتۇستىكتەگى كولحوزداردان(كولحوز دەگەن ءسوز - ۇجىمشار) تىم قاشىق ورنالاسۋىنا بايلانىستى، اۋداننىڭ ودان ءارى دامۋى ءۇشىن سولتۇستىكتەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ءبىر كەڭشار اشۋ كەرەك بولعان. ۇجىمشار تەك بەلىگى ءبىر وزدەرى عانا اينالىساتىن شارۋاشىلىققا نەگىزدەلگەن اۋىل. ال كەڭشار سول ۇجىمشارلاردىڭ شارۋالارىن باقىلاپ، تاپسىرما بەرىپ، شارۋالارىن رەتتەستىرىپ، ەسەبىن الىپ وتىراتىن كەڭ كولەمدى شارۋاشىلىقتى ايتادى. وسىعان بايلانىستى «جاباساق» كەڭشار بولىپ وسى جەردەگى ۇجىمشارلاردى باسقارعان. «جاباساعىم جۇلدىزىم» ءانىن ەستەلىك رەتىندە تۋعان جەرىنە ارناپ جازدى. اندە جاباساق ءوڭىرىنىڭ سول كەزدەگى شارۋاشىلىعى، تۇرمىس-تىرشىلىگى كورىنىپ تۇر. وسىلايشا ءاندى ىرعىز اۋدانىنا كەڭىنەن تاراپ، «جاباساق» اتىنا زاتى ساي كەڭشار بولىپ، «جاباساعىم جۇلدىزىم» ءوڭىردىڭ ءانۇرانى بولدى.

جاباساعىم جۇلدىزىم

جاباساعىم – جاس ولكەم،
تۇلەپ قايتا جاساپ جاڭارعان.
بولاشاعىم – اسەم ءان ولكەم،
تاڭ نۇرىنداي تارالعان.

قايىرماسى:

شاتتىق ويناپ كوزىندە،
انگە قوسسىڭ ۇل-قىزىڭ.
وتانىمنىڭ كوگىندە،
جايناي ءتۇسسىڭ جۇلدىزىڭ!

جەرى بايدىڭ – ەلى باي،
اقتىلى قوي بايتاق القابىم.
جايقالعان جالپاق ەگىن جاي،
شاتتىق كۇيىن تارتامىن.

قايىرماسى:

شاتتىق ويناپ كوزىندە،
انگە قوسسىڭ ۇل-قىزىڭ.
وتانىمنىڭ كوگىندە،
جايناي ءتۇسسىڭ جۇلدىزىڭ!

دۇبىرلەتكەن قىر ءتوسىن،
تۇلپارىم كوپ كىلەڭ سايگۇلىك.
ەلىمنىڭ تالاي جۇلدەسىن،
جەڭىپ العان بايگە عىپ!

قايىرماسى:

ماقتان ەتىپ وزىندە،
جىرلاي بەرسىن ۇل-قىزىڭ.
سەلت ەتكىزگەن سەزىمدى،
جاباساعىم – جۇلدىزىم.

اۋەسقوي كومپوزيتور سانالى ءومىرىن ءبىلىم مەن ونەرگە ارناعان جان. جاس ۇرپاققا تانىم-تاربيە بەرىپ، بۋىندارىن قاتايتقان ۇلاعاتتى ۇستاز بيىل 84 جاسقا كەلەدى. قازىرگى ۋاقىتتا كومپوزيتور اقتوبە قالاسىنداعى كەنجە ۇلى ماديبەك التىنباەۆتىڭ شاڭىراعىندا تۇرادى. قۋانىش التىنباەۆ جالعىز جاباساق وڭىرىنە عانا ەمەس، اقتوبە وبلىسىنا بەلگىلى ازاماتتاردىڭ ءبىرى. اسىرەسە، «جاباساعىم جۇلدىزىمدى» ولەڭىن ەستىگەندە ەلەڭ ەتپەيتىن، تۋعان جەرىن ويلامايتىن ازامات جوقتا شىعار.  تۋعان جەرگە شەكسىز سۇيىسپەنشىلىگىن، ساعىنىشىن جانە رۋحاني بايلىعىن كورسەتە ءبىلدى. وسىنداي ەڭبەكتەرى ارقىلى ول ەل ەسىڭدە قالاتىن، ونەگەلى ءومىر سۇرگەن تۇلعا رەتىندە تاريحتا ماڭگى قالاتىنى ءسوزسىز. ونىڭ مۇراسى – كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى بولسا، ال شىعارماشىلىعى – جۇرەكتەردە ماڭگى ساقتالاتىن قۇندىلىق.  

اسقار راحىمجانۇلى، تاريحشى

Abai.kz