Ystambúlda dýniyege keldim. Europada biraz jyl enbek ettim. Elektronika men tarih salasynda kóp jyldar júmys istedim. Býginde jasym orta jastan asyp barady…

Ómirde adam keyde artyna búrylyp qarap:

«Átten, osyny jas kezimde bilgenimde ghoy…» dep oilaydy eken.

Tipti keybir sәtterde: «Nege múny maghan eshkim erterek aitpady?» dep ishtey renjiytin kezder de bolady eken.

Sol sebepten býgingi jastar erteng dәl osylay ókinbesin dep, ómirden týigen keybir oilarymdy qaghazgha týsirudi jón kórdim.

Búl — aqyl aitu emes.

Ómirding ýiretken sabaqtary…

Adam jas kezinde ómir eshqashan bitpeytindey kórinedi. Quaty әrqashan saqtalatynday, ata-anasy ýnemi janynda bolatynday, densaulyghy eshqashan búzylmaytynday sezinedi.

Biraq uaqyt óte jyldam ótedi.

Býginde qyryq jastan asqan kóptegen adamdardyng aitatyn ortaq sózi bar:

«Keybir nәrselerdi jas kezimde ýirenuim kerek edi…»

Óitkeni adamnyng minezi, әdetteri jәne ómir joly kóbine jastyq shaqta qalyptasady.

Mine, jas kezde ýirenu kerek eng manyzdy nәrselerding keybiri:

1. Uaqyttyng qadirin ýiren

Ómirdegi eng qymbat nәrse aqsha emes. Uaqyt.

Joghalghan aqshany qayta tabugha bolady, biraq ótken uaqyt qayta oralmaydy.

Sondyqtan jas kezden uaqytty dúrys paydalanudy ýirenu kerek. Ýnemi keyinge qaldyru, maqsatsyz ómir sýru jәne uaqytty bos nәrselerge júmsau adamnyng ómirin bildirmey tauysady.

Ómir úzaq siyaqty kórinedi, biraq shyn mәninde óte tez ótedi.

2. Densaulyghyna mәn ber

Jiyrma jastaghy qatelikter birden bayqala bermeydi.

Dúrys tamaqtanbau, qimylsyz ómir, úiqynyng búzyluy, kýizelis jәne jaman әdetter adamnyng aldynan jyldar ótken song shyghady.

Qyryqtan keyin kóptegen adam:

«Jas kezimde ózime kóbirek qarauym kerek edi» deydi.

Densaulyq — jas kezde qadiri tolyq sezilmeytin, biraq joghalghanda bәrinen manyzdy bolatyn eng ýlken baylyq.

3. Sportty әdetke ainaldyr

Jas kezinde sportpen ainalyspaghan adam onyng joqtyghyn keyin qatty sezinedi.

Óitkeni qyryqtan keyin sportqa ýirenu әldeqayda qiyn bolady.

Sport tek densaulyq emes; ol tәrtip, sabyr jәne ruhany tózimdilik beredi.

Jayau jýru, jýzu, velosiyped tebu nemese túraqty jattyghu — qaysysy bolsa da, qozghalysty ómirding tabighy bóligine ainaldyru kerek.

4. Kitap oqudy ýiren

Kitap oqu әdeti kishkentay jasta onay qalyptasady.

Jas kezinde kóp oqyghan adamnyng oi-órisi keneyedi. Sózdik qory artady, oqighalargha әrtýrli qyrynan qaraudy ýirenedi.

Kitap tek bilim bermeydi; adamnyng minezin, qiyalyn jәne oilau qabiletin de damytady.

Býginde kóptegen adam әleumettik jelining әserinen úzaq mәtin oqugha qinalady. Al kitap oqityn adam tek dýniyeni emes, ózin de jaqsyraq tanidy.

5. Aghylshyn tilin, tipti ekinshi shet tilin menger

Til ýirenu tek mansap ýshin emes. Búl — әlemge ashylghan jana esik.

Jana til ýirengen adam basqa mәdeniyetterdi, qoghamdardy jәne oilau jýielerin tanidy.

Býginde ghylymnan tehnologiyagha, akademiyadan saudagha deyin shet tili ýlken artyqshylyq beredi. Ásirese aghylshyn tili endi artyqshylyq emes, qajettilikke ainaldy.

Mýmkin bolsa, ekinshi bir tildi de ýiren. Óitkeni әrbir til adamgha jana bir әlem ashady.

6. Aqsha tabudy jәne basqarudy ýiren

Jas kezden enbek etip, aqsha tabudy ýirenu adamgha senimdilik beredi.

Óz enbegimen tapqan adam ómirge shynayy qaraydy. Aqshanyng qalay keletinin bilgen adam ony úqypty júmsaydy.

Biraq aqsha tabu ghana emes, ony dúrys basqaru da manyzdy.

Sondyqtan jas kezden investisiya jasaudy jәne qor jinaudy ýirenu kerek.

Tek enbekpen aqsha tabudy emes, aqshang sen úiyqtap jatqanda da júmys isteytin jaghday jasau qajet.

Az bolsa da túraqty týrde aqsha jinau, úzaq merzimdi oilau jәne uaqyt óte passiv tabys qalyptastyru adamgha senim men erkindik beredi.

Qarjylyq tәuelsizdik adamgha erkin әri dúrys sheshim qabyldaugha mýmkindik beredi.

7. Ózing qanday bolsan, solay kórin. Tabighy jәne qarapayym bol

Býginde kóptegen adam ózinen bay, kýshti nemese tabysty bolyp kórinuge tyrysady.

Al shyn mәninde adamdy baghaly etetin nәrse — kórsetkish emes, minezi.

Tabighy bolu, ózing siyaqty ómir sýru jәne qarapayym qalu — ýlken kemeldik.

Kóp adam shyn mәninde joq ómiri barday kórinu ýshin qaryzgha batady. Nesiyege alynghan qymbat zattar qysqa uaqyttyq maqtanysh beredi, biraq úzaq uaqyttyq kýizelis qaldyrady.

Qaryzgha alynghan nәrsemen maqtanu adamdy birte-birte qaryzdyng qúlyna ainaldyrady.

Kórsetu adamdy az uaqyt jarqyratady. Al shynayylyq úzaq uaqyt qúrmet әkeledi.

Adam ózinen basqa bolyp kórinuge tyrysqan sayyn sharshaydy. Al óz qalpynda ómir sýrgende tynyshtyq tabady.

8. Ózine ózing jetkilikti boludy ýiren

Tamaq pisirudi ýiren.

Kir juudy ýiren.

Ýiindi jinaudy ýiren.

Búlar úsaq nәrse siyaqty kórinedi, biraq shyn mәninde adamnyng eseyuining negizi.

Óz isin ózi istey alatyn adam ómirde myqty bolady.

Sonymen birge óz enbegimen ómir sýretin adam basqalardyng enbegin de kóbirek baghalaydy.

9. Ata-ananmen uaqyt ótkizudi ýiren

Jas kezde ata-anamyz әrqashan janymyzda bolatyn siyaqty kórinedi.

Biraq uaqyt óte tez ótedi.

Bir kýni olardyng shashy agharyp, jýrisi bayaulap, búrynghyday quatty emes ekenin bayqaysyn…

Ómirding eng auyr shyndyqtarynyng biri — ata-analan kóz jazyp qalu.

Sondyqtan jas kezden olarmen birge uaqyt ótkizudi ýirenu kerek.

Óitkeni uaqyt óte kele adam eng aldymen sol әngimelerdi saghynady.

10. Dúrys dos tandaudy ýiren

Keybir adamdar seni kóteredi, keybiri tómen tartady.

Ýnemi shaghymdanatyn, maqsaty joq jәne seni mensinbeytin adamdarmen uaqyt ótkizu adamnyng kýsh-quatyn tauysady.

Al enbekqor, adal jәne maqsaty bar adamdar kerisinshe seni damytady.

Kimmen aralasatynyng birneshe jyldan keyin qanday adam bolatynyndy anyqtaydy.

11. «Joq» dep aitudy ýiren

Jas kezde kóptegen adam bәrin quantugha tyrysady.

Sol ýshin qalamaytyn nәrselerge de «iyә» dep, óz uaqyty men kýshin joghaltady.

Al shyn mәninde eseyu — shekara qoya biludi ýirenu.

Ózine ziyan keltiretin adamdargha, jaman әdetterge jәne uaqytyndy bosqa alatyn isterge qajet kezde «joq» dep aita bilu — ýlken kýsh.

12. Bir mamandyq pen qabilet iyesi bol

Diplom manyzdy, biraq jalghyz ózi jetkiliksiz.

Adam mindetti týrde ózine tәn bir qabilet damytuy kerek.

Jazu, oqytu, sauda jasau, baghdarlamalau, dizayn, muzykalyq aspapta oinau…

Óitkeni әlem tez ózgerip jatyr. Býginde tek jattap alghan emes, óndiretin jәne iske asyratyn adamdar algha shyghady.

13. Este saqtau jәne oqu tehnikalaryn ýiren

Kóp adam:

«Men úmytshaqpyn» deydi.

Al shyn mәninde kóbine úmytshaq adam bolmaydy; jattyqpaghan jady bolady.

Adam miy dúrys әdistermen damytylsa, oilaghannan әldeqayda kýshti.

Sondyqtan jas kezden este saqtau tehnikalaryn ýirenu ýlken artyqshylyq beredi. Konspekt jazu, baylanystyru, qaytalau jýiesi, jyldam oqu jәne zeyindi shoghyrlandyru әdisteri oqu men júmysta adamdy algha shygharady.

Ásirese qazyqtau әdisi, oy kartalary jәne jady sarayy siyaqty tәsilder aqparatty tez mengeruge jәne úzaq este saqtaugha kómektesedi.

Býginde kóptegen adam jana tanysqan kisilerding attaryn tez úmytady. Al este saqtau tehnikalary arqyly esimderdi, jýzderdi, datalardy jәne manyzdy mәlimetterdi onay este saqtaugha bolady.

Býginde aqparatqa jetu onay, biraq ony retteu, este saqtau jәne dúrys paydalanu qiyndap barady.

Kýshti jady tek emtihan ýshin emes; oidy damytu, ónimdi bolu jәne ómir boyy ýirenu ýshin de manyzdy.

Óitkeni myqty sana — adamnyng ómir boyy alyp jýretin eng ýlken baylyghy.

14. Áleumettik jelide emes, shynayy ómirde ómir sýrudi ýiren

Býginde kóptegen adam ómir sýruden góri, ómirin kórsetumen ainalysady.

Ýnemi telefon ekranyna qaraghan adam shynayy ómirdi ótkizip alady.

Al ómir ekrannyng ishinde emes; otbasynda, dostarynda, kitaptarda, saparlarda jәne shynayy estelikterde.

Tuys, dos jәne tanystarmen dastarqanda otyryp әngimelesuding ornyn eshqanday ekran basa almaydy.

Birge ishilgen shay, úzaq әngime, bir dastarqan basyndaghy súhbat adamnyng janyna jaqsy әser etedi. Óitkeni adam tek aqparatpen emes, shynayy qarym-qatynaspen de kýsheyedi.

Býginde adamnyng kóp ortasynda jýrip jalghyz sezinuining bir sebebi — shynayy jýzdesulerding azangynyng saldary.

Keybir sәtterdi kórsetu ýshin emes, shyn mәninde ómir sýru ýshin jina.

15. Jasandy zerdeni dúrys qoldanudy ýiren

Bizding zamanymyzdyng eng ýlken tehnologiyalyq ózgeristerining biri — jasandy zerde.

Býginde jasandy zerde oqu-aghartudan ghylymgha, ónerden saudagha deyin ómirding barlyq salasyna ene bastady. Dúrys qoldanylghanda ol adamgha uaqyt ýnemdeydi, zertteudi jenildetedi jәne ónimdilikti arttyrady.

Biraq múnda manyzdy bir nәrse bar:

Jasandy zerdening shәkirti nemese qúly emes, ústazy bolu kerek.

Óitkeni oilanbay, teksermey jәne baqylamay qoldanylghan jasandy zerde adamdy jalqaulyqqa, ýstirt oilaugha jәne qate aqparatqa jeteleui mýmkin.

Tehnologiya adamnyng ornyna oilamauy kerek; adamnyng oilau qabiletin damytuy kerek.

Mashinany basqarghan adam kýshti bolady.

Al mashinagha basqarylghan adam uaqyt óte tәueldi bolyp qalady.

Sondyqtan jasandy zerdeni sanaly týrde qoldanudy ýirenu — bolashaqtaghy eng manyzdy qabiletterding biri bolady.

Mine osynday nәrseler býgin oigha keldi.

Ábdiuaqap Qara

Abai.kz