Qazaqstan jana sayasy jәne ekonomikalyq damu kezenine qadam basyp keledi. Memlekettik basqaru jýiesin janghyrtu, energetikalyq qauipsizdikti nyghaytu, infraqúrylymdy damytu, joghary tehnologiyalyq ekonomika qalyptastyru jәne adam kapitalyn kýsheytu – býginde elding úzaq merzimdi damu strategiyasynyng negizgi basymdyqtaryna ainaldy. Búl baghyttardyng tabysty jýzege asuy reformalardyng sapasy men tiyimdiligine tikeley baylanysty.

Osy ózekti mәseleler tónireginde Marat Seydahmetov – Ontýstik Qazaqstan zertteu uniyversiytetining Basqaru jәne biznes joghary mektebining dekany, ekonomika ghylymdarynyng kandidaty, qauymdastyrylghan professor óz pikirin bildirdi. Sarapshy Preziydent bastamalarynyng memlekettik basqaru jýiesine, ekonomikanyng bәsekege qabilettiligine jәne qazaqstandyqtardyng әl-auqatyna yqpalyna jan-jaqty toqtaldy.

- Marat myrza, Qasym-Jomart Toqaev qos palataly Parlamentten bir palataly Qúryltaygha kóshudi Qazaqstan memlekettiligi tarihyndaghy «jana kezennin bastauy» depatady. Sizdin oyynyzsha, múnday auqymdy sayasiyózgerister memlekettik basqaru jýiesinin tiyimdiligin qanshalyqty arttyra alady? Sonymen qatar, ótpelikezende qanday tәuekelder tuyndauy mýmkin?

- Búl bastama jýzege asqan jaghdayda, ol memlekettik basqaru jýiesinin qúrylymyn ghana emes, sayasiy sheshim qabyldau mәdeniyetin de ózgertetin iri institusionaldyq reforma bolar edi. Sondyqtan onyn tiyimdiligi tek jana instituttyn qúryluyna emes, onyn ókilettikteri men júmys isteu tetikterinin qanshalyqty sapaly qalyptasatynyna baylanysty. Eger bir palataly Qúryltay zan shygharu qyzmetin anaghúrlym yqsham әrijedel jýrgizetin organgha aynalsa, onda:

​Sonymen birge, qos palataly parlamenttin negizgi artyqshylyghy – tejemelik әri tepe-tendik mehanizmderining boluy. Jogharghy palata zandardyn sapasyn qosymsha sýzgidenótkizip, ónirlik mýddelerdin eskeriluine mýmkindik beredi. Eger múnday funksiyalar jana jýiede tiyimdi almastyrylmasa, zang shygharu prosesinin sapasyna әser etu qaupi bar.

Ótpeli kezende birneshe tәuekel tuyndauy mýmkin:

​Eger búl ózgerister ken qoghamdyq talqylaumen, naqty qúqyqtyq negizben jәne kezen-kezenimen iske asyrylsa, onda olar memlekettik basqarudyn tiyimdiligin arttyrugha yqpal etuimýmkin. Jalpy alghanda, múnday auqymdy sayasy reformalardyn tabysy olardyn ashyqtyghy, eseptiligi, kәsibiyligi jәne qogham senimine iye boluynda jatyr. Sondyqtan kez kelgen jana modelidin tiyimdiligi ony jýzege asyrudyng sapasy men demokratiyalyq basqaru qaghidattarynyng saqtaluyna tikeley baylanysty.

- Memleket basshysy atom energetikasyn, gazdandyrudy, janartylatyn energiya kózderin jәne ekologiyalyqtúrghydan tiyimdi kómir energetikasyn qatar damytughabasymdyq berip otyr. Siz búl strategiyanyn jýzege asu perspektivalaryn qalay baghalaysyz?

- Preziydenttin búl bastamalary qazir Preziydent úsynghan energetikalyq strategiyany qazirgi әlemdik energetikalyq transformasiya jaghdayynda keshendi әri pragmatikalyq tәsil retinde baghalaugha bolady. Óitkeni býgingi tanda kóptegen memleketter energetikalyq qauipsizdikti qamtamasyz etu men kómirtegi shygharyndylaryn azaytudy qatar qarastyryp otyr. Qazaqstan ýshin de ekonomikanyn túraqty damuy senimdi әri әrtaraptandyrylghan energiya jýiesin qalyptastyrumen tikeley baylanysty. Eng aldymen, atom energetikasyn damytu – úzaq merzimdi energetikalyq qauipsizdikti qamtamasyz etudin manyzdy baghyttarynyn biri. Atom elektr stansiyalary túraqty bazalyq quat kózin qalyptastyryp, óndiris pen halyqty ýzdiksiz elektr energiyasymen qamtamasyz etuge mýmkindik beredi. Sonymen birge, kómirmen júmys isteytin stansiyalargha qaraghanda kómirqyshqyl gazynyng shygharyndysy edәuir tómen bolghandyqtan, búl baghyt jahandyq dekarbonizasiya sayasatyna sәikes keledi. Gazdandyru baghdarlamasyn keneytu de manyzdy qadam bolyp sanalady. Tabighy gaz kómirge qaraghanda ekologiyalyq túrghydan taza otyn bolghandyqtan, ol atmosferagha taralatyn ziyandy zattardy azaytyp, halyqtyng ómir sýru sapasyn jaqsartugha yqpal etedi. Sonymen qatar, ónirlerdin әleumettik-ekonomikalyq damuyna jana serpin beredi. Janartylatyn energiya kózderin damytu – qazirgi әlemdik energetikalyq sayasattyn basty basymdyqtarynyn biri. Qazaqstannyng jel jәne kýn energetikasy boyynsha tabighiy әleueti óte joghary. Sondyqtan osy baghytqa investisiya tartu, jana tehnologiyalardy engizu jәne energiya saqtau jýielerin damytu eldin «jasyl ekonomikagha» kóshuin jedeldetuge mýmkindik beredi. Al ekologiyalyq túrghydan tiyimdi kómir energetikasyn damytu mәselesine kelsek, Qazaqstannyng kómir qory mol bolghandyqtan, jaqyn jәne orta merzimdikezende kómirden tolyq bas tartu ekonomikalyq túrghydan kýrdeli. Osy sebepti kómir elektrstansiyalaryn zamanauiy sýzgileu jýielerimen jabdyqtau, shygharyndylardy azaytatyn tehnologiyalardy engizu jәne olardyn tiyimdiligin arttyru belgili bir kezende oryndy sheshim boluymýmkin. Búl bastamalar halyqaralyq ýrdistermen de ýndesedi. Býginde kóptegen elder energetikalyq tengerimdi saqtaugha úmtylyp, janartylatyn energiya kózderin damytumen qatar atom energetikasyna qayta bet búruda, tabighiy gazdy ótpeli kezennin energiya kózi retinde paydalanuda. Yaghny әlem bir ghana energiya kózine emes, әrtaraptandyrylghan energetikalyq modelige kóshipkeledi. Degenmen, búl strategiyanyn tabysty jýzege asuybirneshe faktorgha baylanysty bolady. Atap aytqanda:

​Jalpy alghanda, Preziydent úsynghan energetikalyq sayasat Qazaqstannyn tabighiy resurstyq әleuetin, energetikalyq qauipsizdigin jәne halyqaralyq klimattyq mindettemelerin ýilestiruge baghyttalghan tengerimdi strategiya retinde baghalanuy mýmkin. Eger atalghan bastamalar ghylymy negizde, zamanauiy tehnologiyalarmen jәne tiyimdi memlekettik basqarumen jýzege asyrylsa, olar eldin energetikalyq tәuelsizdigin nyghaytyp, ekonomikanyng bәsekege qabilettiligin arttyrugha jәne Qazaqstannyng jahandyq energetikalyq transformasiyadaghy ornyn kýsheytuge eleuli ýles qosa alady.

- Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstandy «ýlken qúrylysalanyna» aynaldyru qajettigin aytyp, memlekettik qarajat eng aldymen infraqúrylymdyq jobalargha baghyttaluy tiyis ekenin atap ótti. Múny memleketting damu basymdyqtarynyng infraqúrylymdyq baghytqa qaray ózgerui dep baghalaugha bola ma? Múnday tәsilding qazaqstandyqtar ýshin qanday naqty paydasy bolady?

- Preziydent Qasym-Jomart Toqaevtyn Qazaqstandy «ýlken qúrylys alanyna» aynaldyru turaly ústanymyn memlekettin damu basymdyqtarynyng infraqúrylymdyq baghytqa qaray bet búruynyn kórinisi retinde baghalaugha bolady. Múnday tәsildin negizgi maqsaty – úzaq merzimdi ekonomikalyq ósimnin berik negizin qalyptastyru jәne halyqtyn ómir sýru sapasynarttyru. Infraqúrylym – ekonomikanyng «qanqasy».  Avtomobili jәne temirjoldar, energetika, su sharuashylyghy, túrghyn ýi-kommunaldyq jýie, mektepter, auruhanalar men sifrlyq infraqúrylym neghúrlym damyghan sayyn, ónirlerdin investisiyalyq tartymdylyghy artyp, kәsipkerlikke qolayly jaghday qalyptasady. Sondyqtan memlekettik investisiyalardy osynday jobalargha baghyttau tek býgingi qajettilikti emes, bolashaq ekonomikalyq ósimnin negizin qalyptastyrudy kózdeydi. Búl sayasattyn qazaqstandyqtar ýshin birneshe naqty paydasy boluy mýmkin. Birinshiden, iri qúrylys jobalary myndaghan jana júmys oryndaryn ashyp, qúrylys, óndiris, kólik jәne qyzmet kórsetu salalarynyn damuyna serpin beredi. Ekinshiden, janartylghan joldar men injenerlik jeliler shalghay ónirlerdin qoljetimdiligin arttyryp, azamattardyng kýndelikti túrmysyn jenildetedi. Ýshinshiden, jana әleumettik nysandardyn salynuy bilim beru men densaulyq saqtau qyzmetterinin sapasyn jaqsartugha mýmkindik beredi. Ekonomikalyq túrghydan alghanda, infraqúrylymgha salynghan investisiyalar mulitiplikativtik әser beredi. Yaghny qúrylys materialdary óndirisi, logistika, shaghyn jәne orta biznes, qyzmet kórsetu salalary qatar damyp, nәtiyjesinde budjetke týsetin týsimder men halyqtyng tabysy artuy mýmkin. Sonymen qatar, zamanauy infraqúrylym sheteldik jәne otandyq investorlar ýshin de qolayly jaghday qalyptastyrady. Búl tәsil әlemdik tәjiriybege de sәikes keledi. Kóptegen damyghan jәne damushy memleketter ekonomikalyq ósudi jedeldetu ýshin kólik dәlizderin, energetikalyq nysandardy, sifrlyq jelilerdi jәne kommunaldyq infraqúrylymdy janghyrtugha basymdyq berude. Qazaqstan ýshin búl baghyttyn manyzy erekshe, óitkeni el Europa men Aziyany baylanystyratyn manyzdy tranzittik kenistikte ornalasqan. Sonymen birge, múnday sayasattyn tiyimdiligi birneshe manyzdy shartqa tәueldi. Infraqúrylymdyq jobalar naqty ekonomikalyq qajettilikke negizdelui, memlekettik qarajat ashyq әritiyimdi júmsaluy, qúrylys sapasyna qatang baqylau jýrgizilui jәne jobalardyn úzaq merzimdi әleumettik-ekonomikalyq qaytarymy eskerilui qajet. Sonda ghana investisiyalar naqty nәtiyjege jetkizedi. Jalpy alghanda, infraqúrylymdyq damu baghyty Qazaqstan ekonomikasyn әrtaraptandyrugha, ónirler arasyndaghy tengerimdi damudy qamtamasyz etuge jәne azamattardyng ómir sýru sapasyn jaqsartugha baghyttalghan strategiyalyq qadam retinde qarastyryluy mýmkin.

- Qazaqstan Ortalyq Aziyadaghy bolashaq joghary tehnologiyalyq hab retinde qalyptasudy maqsat etip otyr. Sizdin pikirinizshe, tehnologiyalar, investisiyalarmen bilikti kadrlar ýshin jahandyq Qazaqstannyng Ortalyq Aziyadaghy joghary tehnologiyalyq habqa aynalu maqsaty – uaqyt talabyna say qoyylghan strategiyalyq mindet. Qazirgi tanda әlemdik ekonomikanyn negizgi qozghaushy kýshi tabighiy resurstar ghana emes, innovasiyalar, sifrlyq tehnologiyalar, jasandy intellekt, ghylym jәne adamy kapital bolyp otyr. Sondyqtan búl baghyttaghy bastamalar Qazaqstan ekonomikasyn sapaly jana dengeyge kóteruge mýmkindik beredi.

- Qazaqstannyn búl maqsatqa jetuine yqpal etetin birneshe manyzdy artyqshylyqtary bar. Birinshiden, eldin Europa men Aziyanyn týiisken jerindegi geografiyalyq ornalasuy halyqaralyq logistika, sifrlyq dәlizder men derekter almasu ýshin qolayly mýmkindik beredi. Ekinshiden, memleket sifrlandyru, elektrondyq memlekettik qyzmetterdi damytu jәne innovasiyalyq ekojýieni qalyptastyru baghytynda aitarlyqtay tәjiriybe jinaqtady. Ýshinshiden, halyqaralyq tehnologiyalyq kompaniyalarmen yntymaqtastyq pen sifrlyq infraqúrylymdy damytugha erekshe kónil bólinude. Sonymen qatar, joghary tehnologiyalyq hab qalyptastyru tek infraqúrylym salumen shektelmeydi. Eng basty resurs – adam kapitaly. Sondyqtan injenerlik bilimdi, aqparattyq tehnologiyalar salasyndaghy mamandardy, jasandy intellekt, kiyberqauipsizdik jәne biotehnologiya baghytyndaghy kadrlardy dayarlau strategiyalyq basymdyqqa aynaluy tiyis. Uniyversiytetter, ghylymiy-zertteu instituttary men biznes arasyndaghy yqpaldastyq neghúrlym kýsheyse, innovasiyalyq ekojýie de soghúrlym qarqyndy damidy. Jahandyq bәseke óte joghary. Býginde kóptegen memleketter sheteldik investisiyalardy, talantty mamandardy jәne joghary tehnologiyalyq kompaniyalardy tartugha úmtyluda. Sondyqtan Qazaqstangha túraqty qúqyqtyq orta, ziyatkerlik menshikti qorghau, venchurlik qarjylandyrudy damytu, ghylymiy zertteulerdi kommersiyalandyru jәne startaptargha qoldau kórsetu baghyttaryn jýieli týrdejetildiru qajet. Búl rette halyqaralyq ýrdister de Qazaqstannyn ústanymymen sәikes keledi. Álemdesifrlyq ekonomika, jasandy intellekt, «aqyldy» óndiris, finteh, jasyl tehnologiyalar jәne joghary ónimdi esepteu jýieleri ekonomikalyq ósudin negizgi drayverlerine aynaluda. Osy salalarda bәsekege qabiletti ekojýie qalyptastyra alghan memleketter ónirlik tehnologiyalyq ortalyqqa aynalu mýmkindigine ie bolady. Jalpy alghanda, Qazaqstannyng joghary tehnologiyalyq hab qúru maqsaty tolyqtay jýzege asuy mýmkin, biraq búl úzaq merzimdi әri jýieli júmysty talap etedi. Onyng tabysy eng aldymen sapaly bilim beru jýiesine, ghylymdy qoldaugha, innovasiyalyq kәsipkerlikti damytugha, halyqaralyq investisiyalardy tartugha jәne talantty mamandar ýshin qolayly orta qalyptastyrugha baylanysty. Eger osy baghyttar ózara ýilesimdi damysa, Qazaqstan Ortalyq Aziyadaghy tehnologiyalyq innovasiyalar men sifrlyq ekonomikanyn jetekshi ortalyqtarynyn birine aynalughanaqty mýmkindigi bar.

- Preziydent adam kapitalyn eldin eng basty strategiyalyq resursy dep atady. Búl baghyttyng memlekettin úzaq merzimdi damuy ýshin manyzy qanday? Sizding oiynyzsha, osy saladaghy qanday jobalardy erekshe atap ótuge bolady? Sonday-aq memlekettik budjettin jartysynan astamynyn әleumettik salagha baghyttaluy neni kórsetedi?

- Preziydenttin adam kapitalyn Qazaqstannyn basty strategiyalyq resursy retinde atauy – qazirgi әlemdikdamu ýrdisterine tolyq sәikes keletin ústanym. XXI ghasyrda elderdin bәsekege qabilettiligi tabighy resurstardyn kólemimen emes, azamattarynyn bilimimen, kәsibiy dayarlyghymen, densaulyghymen jәne innovasiyalyq әleuetimen ayqyndalady. Sondyqtanadam kapitalyna salynghan investisiya – memleketting úzaq merzimdi ekonomikalyq ósimi men әleumettik túraqtylyghynyn en tiyimdi investisiyasy. Adam kapitalyn damytu eng aldymen sapaly bilim beru jýiesimen, ghylymdy qoldaumen, densaulyq saqtau qyzmetterin jetildirumen jәne azamattardyng kәsiby әleuetin arttyrumen baylanysty. Osy baghyttaghy reformalar enbek ónimdiligin kóterip qana qoymay, jana tehnologiyalardy iygeruge, innovasiyalyq óndiristerdi damytugha jәne últtyq ekonomikanyng bәsekege qabilettiligin kýsheytuge mýmkindik beredi. Búl saladaghy manyzdy bastamalardyng qatarynda mektepke deyingi tәrbiyening qoljetimdiligin keneytu, zamanauy mektepter salu, tehnikalyq jәne kәsiptik bilim berudi enbek naryghynyng súranysyna beyimdeu, joghary bilim men ghylymnyng integrasiyasyn kýsheytu, ghylymy zertteulerdi qarjylandyrudy úlghaytu jәne sifrlyq daghdylardy damytu jobalaryn erekshe atap ótuge bolady. Sonymen qatar densaulyq saqtau infraqúrylymyn janghyrtu, alghashqy medisinalyq kómekting sapasyn arttyru jәne halyqtyng ómir sýru úzaqtyghyn úlghaytugha baghyttalghan baghdarlamalardyng da strategiyalyq manyzy zor. Erekshe nazar audarugha túrarlyq baghyttardyng biri – jasandy intellekt, aqparattyq tehnologiyalar, injeneriya, biotehnologiya jәne joghary tehnologiyalyq óndirister ýshin jana buyn mamandaryn dayarlau. Sebebi dәl osy salalar aldaghy onjyldyqtarda ekonomikalyq ósuding negizgi drayverlerine ainalady. Memlekettik budjetting jartysynan astamynyng әleumettik salagha baghyttaluy memleketting әleumettik jauapkershiligining joghary ekenin jәne azamattardyng әl-auqatyn memlekettik sayasattyng negizgi basymdyghy retinde qarastyratynyn kórsetedi. Búl qarajat bilim beru, densaulyq saqtau, әleumettik qorghau, mәdeniyet, sport jәne halyqtyng әleumettik osal toptaryn qoldau siyaqty manyzdy baghyttargha júmsalady. Múnday sayasat әleumettik túraqtylyqty saqtaugha, adamy әleuetti damytugha jәne qoghamdaghy teng mýmkindikterdi qamtamasyz etuge yqpal etedi. Sonymen birge, әleumettik shyghyndardyng joghary ýlesi ózdiginen jetkilikti kórsetkish emes. Onyng naqty nәtiyjesi bólingen qarjynyn tiyimdi iygeriluine, kórsetiletin qyzmetterding sapasyna jәne azamattardyn ómir sapasynyn naqty jaqsaruyna baylanysty baghalanady. Sondyqtan әleumettik investisiyalar naqty reformalarmen, sifrlandyrumen, tiyimdi basqarumen jәne qoghamdyq baqylaumen úshtasqanda ghana úzaq merzimdi nәtiyjeberedi. Jalpy alghanda, adam kapitalyn damytugha basymdyq beru – Qazaqstannyng úzaq merzimdi damu strategiyasynyng ózegi. Bilimdi, deni sau, kәsibiy biliktijәne shygharmashyl azamattar qalyptasqan jaghdayda ghana el innovasiyalyq ekonomika qúryp, jahandyq bәsekede óz ornyn nyghayta alady. Sondyqtan әleumettik salagha bólinetin auqymdy qarjyny shyghyn retinde emes, Qazaqstannyn bolashaghyna salynghan strategiyalyq investisiya retinde qarastyrghan jón.

Abai.kz