Resey Federasiyasynyng Preziydenti Vladimir Putinning Qazaqstangha jasaghan memlekettik sapary ayasynda qol jetkizilgen kelisimder men qabyldanghan birlesken qújattar eki el arasyndaghy strategiyalyq seriktestikting jana kezenin aiqyndady.Mәlimetterge sәikes, taraptar jan-jaqty strategiyalyq әriptestik pen odaqtastyqty odan әri nyghaytugha baghyttalghan birqatar manyzdy baghyttar boyynsha uaghdalastyqqa keldi.

Kelissózder barysynda sayasy dialogpen qatar ekonomikalyq yntymaqtastyqty keneytu, kólik-logistikalyq baylanystardy damytu, energetika salasyndaghy birlesken jobalardy ilgeriletu jәne gumanitarlyq baghyttaghy ózara is-qimyldy kýsheytu mәseleleri talqylandy. Sonday-aq taraptar aimaqtyq jәne jahandyq kýn tәrtibindegi ózekti mәseleler boyynsha ústanymdardyng jaqyndyghyn atap ótti.

Sarapshy Bauyrjan Ysqaqtyng pikirinshe, búl sapar Qazaqstannyng Euraziya kenistigindegi tranzittik jәne energetikalyq rólin kýsheytetin manyzdy diplomatiyalyq oqigha boldy. Onyng aituynsha, qol qoyylghan qújattar tek ekijaqty qatynastardy nyghaytyp qana qoymay, Qazaqstannyng kópvektorly syrtqy sayasaty jaghdayynda halyqaralyq pozisiyasyn da odan әri bekite týsedi.

- Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyng V Euraziyalyq ekonomikalyq forumnyng plenarlyq sessiyasynda sóilegen sózinde  EAEO-ny «jahandyq ekonomikanyng manyzdy subektisi» dep atady. Qazirgi geosayasy jaghdayda Odaqtyng naqty yqpaly men bolashaghyn qalay baghalaugha bolady? EAEO shynymen әlemdik ekonomikalyq oiynshylar qataryna ene ala ma?

- Qasym-Jomart Kemelúly Toqaevtyng VEuraziyalyq ekonomikalyq forumda Euraziyalyq ekonomikalyq odaqty jahandyq ekonomikanyng manyzdy subektisi retinde atauy — eng aldymen sayasy әri ekonomikalyq manyzy zor mәlimdeme. Qazirgi jaghdayda Euraziyalyq ekonomikalyq odaq postkenestik kenistiktegi eng iri integrasiyalyq qúrylymdardyng biri bolyp sanalady. Odaqqa mýshe elderding jiyntyq naryghy 190 millionnan astam halyqty qamtidy. Sonymen qatar energetika, astyq, metallurgiya, logistika jәne tranzit baghyttarynda EAEO-nyng әleueti aitarlyqtay joghary. Alayda qazirgi geosayasy ahual, әsirese Reseyge qarsy sanksiyalar, odaqtyng damu qarqynyna әser etip otyr. EAEO-nyng negizgi mәselelerining biri — ekonomikalardyng tengerimsizdigi. Resey ekonomikasy odaq ishinde basym ról atqarsa, qalghan memleketter kóbine shiykizattyq nemese tranzittik funksiyamen shekteledi. Sondyqtan әzirge Euraziyalyq ekonomikalyq odaqty Euroodaq dengeyindegi tolyqqandy jahandyq ekonomikalyq oiynshy dep aitu erterek.Soghan qaramastan, EAEO-nyng bolashaghyna qatysty ong mýmkindikter bar. Qazirgi әlemde aimaqtyq ekonomikalyq bloktardyng róli kýsheyip keledi. Eger odaq sifrlyq integrasiyany damytyp, ortaq logistikalyq infraqúrylymdy jetildirip, últtyq valutalardaghy esep aiyrysudy arttyryp, tehnologiyalyq kooperasiyany kýsheytse, onda Euraziyalyq ekonomikalyq odaq Europa men Aziya arasyndaghy manyzdy ekonomikalyq kópirge ainaluy mýmkin. Ásirese Qytaydyng «Bir beldeu — bir jol» bastamasy ayasynda Ortalyq Aziyanyng tranzittik manyzy artyp, búl EAEO ýshin jana mýmkindikterge jol ashady.

- Memleket basshysy jasandy intellektini EAEO kenistigindegi «tórt erkindik» qaghidatyn jýzege asyru qúraly retinde úsyndy. Búl bastama mýshe elderding ekonomikasyna qanday naqty ózgeris әkelui mýmkin jәne integrasiyanyng qay salalarynda AI eng jyldam nәtiyje beredi?

- Preziydentting jasandy intellektini Euraziyalyq ekonomikalyq odaq kenistigindegi «tórt erkindik» qaghidatyn jýzege asyru qúraly retinde úsynuy da asa manyzdy bastama. Búl qaghidattar — tauar, qyzmet, kapital jәne júmys kýshining erkin qozghalysy. Jasandy intellekt osy baghyttardaghy integrasiyalyq ýderisterdi jedeldetuge mýmkindik beredi. Mәselen, kedendik rәsimderdi avtomattandyru, logistika men tranzitti sifrlyq baqylau, ortaq enbek naryghyndaghy mamandardy sәikestendiru, bank jәne qarjy operasiyalaryn jenildetu, qújat ainalymyn birynghay sifrlyq jýiege kóshiru arqyly integrasiya tiyimdiligin arttyrugha bolady.

Eng jyldam nәtiyje beretin salalardyng biri — logistika. Sebebi EAEO ýshin negizgi artyqshylyqtardyng biri — tranzittik әleuet. Jasandy intellekt jýk aghynyn boljaugha, shekaradaghy kidiristerdi azaytugha jәne kontrabanda tәuekelderin tómendetuge mýmkindik beredi. Ekinshi manyzdy baghyt — ónerkәsiptik kooperasiya. Búl óndiristik tizbekterdi ontaylandyryp, kәsiporyndardyng shyghynyn azaytugha yqpal etedi. Ásirese mashina jasau, agroónerkәsip jәne energetika salalarynda múnyng manyzy zor.

Degenmen búl baghytta belgili bir tәuekelder de bar. Odaqqa mýshe elderding sifrlyq damu dengeyi әrtýrli. Eger tehnologiyalyq tensizdik saqtalsa, jasandy intellekt integrasiyany kýsheytuding ornyna ekonomikalyq alshaqtyqty arttyruy mýmkin. Sondyqtan ortaq sifrlyq standarttar men derekter qauipsizdigi mәselelerin sheshu asa manyzdy.

- Preziydent Qazaqstanda 2026 jyl «Jasandy intellekt jәne sifrlyq damu jyly» bolyp jariyalanghanyn aitty. Búl bastama el ekonomikasy men enbek naryghyna qanday ózgeris әkelui mýmkin? Qazaqstan AI baghytynda ónirlik habqa ainala ala ma?

- Qazaqstanda 2026 jyldyng «Jasandy intellekt jәne sifrlyq damu jyly» bolyp jariyalanuy — ekonomikany jana modelige kóshiruge baghyttalghan strategiyalyq qadam. Búl bastama birneshe manyzdy ózgeriske alyp kelui yqtimal.

Birinshiden, enbek naryghy ózgeredi. Qarapayym әkimshilik júmystardyng bir bóligi avtomattandyrylyp, jasandy intellektimen júmys istey alatyn mamandargha súranys artady. Atap aitqanda, data-analitikter, AI-injenerler, kiyberqauipsizdik mamandary, sifrlyq menedjerler jәne avtomattandyru injenerleri sekildi jana kәsipterge qajettilik kýsheyedi.

Ekinshiden, memlekettik basqarudyng tiyimdiligi artuy mýmkin. Eger jasandy intellekt memlekettik qyzmet kórsetu jýiesine dúrys engizilse, burokratiyalyq kedergiler azayyp, qyzmet kórsetu sapasy men jyldamdyghy jaqsarady.

Ýshinshiden, búl bastama Qazaqstangha IT-investisiyalar tartugha mýmkindik beredi. Qazirgi әlemde jasandy intellekt infraqúrylymy ýshin jahandyq bәseke kýsheyip keledi. Qazaqstannyng artyqshylyqtary — geografiyalyq ornalasuy, salystyrmaly týrde arzan energiya resurstary, sifrlyq memlekettik qyzmetterding damuy jәne Ortalyq Aziyadaghy eng iri ekonomika boluy.

Qazaqstan osy baghytta ónirlik sifrlyq habqa ainala alady. Alayda búl ýshin birneshe manyzdy shart qajet: myqty tehnikalyq bilim beru jýiesin qalyptastyru, data-ortalyqtardy damytu, halyqaralyq IT-kompaniyalardy tartu, venchurlyq qarjylandyrudy kýsheytu jәne aghylshyn tilinde tehnologiyalyq kadrlar dayarlau.

Eger búl baghyttar jýieli týrde jýzege asyrylsa, Qazaqstan Ortalyq Aziyadaghy jasandy intellekt pen sifrlyq tehnologiyalardyng jetekshi ortalyghyna ainaluy әbden mýmkin. Biraq búl bastamalar tek deklarasiya dengeyinde qalyp qoymay, naqty ekojýie qalyptastyrugha baghyttaluy tiyis.

- AES qúrylysy jónindegi kelisim Qazaqstannyng energetikalyq qauipsizdigi men ekonomikalyq tәuelsizdigine qalay әser etedi?

- Endi AES qúrylysy jónindegi kelisim Qazaqstan ýshin, eng aldymen, úzaq merzimdi energetikalyq qauipsizdik mәselesimen baylanysty. Elde elektr energiyasyna degen súranys ósip kele jatqany belgili, al qoldanystaghy jylu elektr stansiyalarynyng basym bóligi eskirgen. Osy jaghdayda atom energetikasy túraqty bazalyq quat kózi retinde qarastyrylady. Ekonomikalyq túrghydan búl ónerkәsipting ýzdiksiz júmysyn qamtamasyz etuge, energiya tapshylyghy tәuekelin azaytugha mýmkindik beredi. Biraq múnda tehnologiyalyq tәueldilik mәselesi de bar. Eger joba tolyqtay syrtqy tehnologiyalargha, otyn siklyna jәne servistik qyzmetke baylanysty bolsa, onda energetikalyq tәuelsizdik tolyq kýsheyedi dep aitu qiyn. Sondyqtan Qazaqstan ýshin eng basty mәsele — AES saludyng ózi ghana emes, onyng ainalasynda últtyq kadrlar, tehnologiyalar jәne jergilikti óndiristerdi qalyptastyru.

- Qazaqstannyng Resey ekonomikasyna salghan 9 mlrd dollar investisiyasy jәne 53 mlrd dollarlyq ortaq jobalar puly eki el arasyndaghy ekonomikalyq yqpaldastyqtyng jana dengeyge shyqqanyn kórsete me?

- Qazaqstannyng Resey ekonomikasyna salghan 9 milliard dollar investisiyasy men 53 milliard dollarlyq birlesken jobalar puly eki el arasyndaghy ekonomikalyq yqpaldastyqtyng jana dengeyge shyqqanyn kórsetedi. Búl әsirese ónerkәsip, kólik-logistika, energetika jәne agroónerkәsip salalaryndaghy ózara tәueldilikting kýsheygenin anghartady. Sonymen qatar búl tek sauda baylanysy emes, óndiristik kooperasiya dengeyine ótkenin bildiredi. Alayda qazirgi geosayasy jaghdayda múnday baylanystar Qazaqstan ýshin әri mýmkindik, әri tәuekel bolyp sanalady, óitkeni sanksiyalyq qysym kýsheygen sayyn Qazaqstan ekonomikasy syrtqy әserlerge sezimtal boluy mýmkin. Sondyqtan Astana Reseymen ekonomikalyq baylanystardy saqtay otyryp, Europa, Qytay, Týrkiya jәne Ortalyq Aziya baghyttarynda da әrtaraptandyrudy damytugha úmtyluda.

- Preziydent Toqaevtyng «Ortalyq Aziya – Resey» formatyn kýsheytu qajet degen mәlimdemesi Qazaqstannyng aimaqtyq liyderlik strategiyasymen qanshalyqty baylanysty?

- Preziydent Qasym-Jomart Toqaevtyng «Ortalyq Aziya – Resey» formatyn kýsheytu turaly mәlimdemesi Qazaqstannyng aimaqtyq liyderlik strategiyasymen tikeley baylanysty. Qazaqstan songhy jyldary ózining Ortalyq Aziyadaghy integrasiyalyq jәne diplomatiyalyq belsendiligin, sonday-aq logistikalyq әleuetin kórsetuge tyrysyp keledi. Búl format arqyly Astana birneshe maqsatty kózdeydi: aimaqtaghy túraqtylyqty saqtau, kólik dәlizderin damytu, su-energetikalyq jәne ekologiyalyq mәselelerdi ýilestiru, sonday-aq iri derjavalar arasyndaghy tengerimdi saqtau. Qazaqstan ýshin eng manyzdysy — Reseymen baylanysty tek ekijaqty dengeyde emes, býkil aimaqtyq arhiytektura ayasynda qarastyru.Qazirgi kýrdeli halyqaralyq jaghdayda Qazaqstannyng Reseymen strategiyalyq seriktestikti saqtay otyryp, kópvektorly sayasat jýrgizui — óte pragmatikalyq tәsil.

- Qazirgi kýrdeli halyqaralyq jaghdayda Qazaqstannyng Reseymen strategiyalyq seriktestikti saqtay otyryp, kópvektorly sayasat jýrgizui qanshalyqty tiyimdi modeli bolyp otyr?

- Endi qay jaghynan alsaq ta, Qazaqstan ózining geografiyalyq, ekonomikalyq jәne qauipsizdik faktorlaryna baylanysty Reseymen tyghyz baylanysty tolyqtay bas tarta almaydy. Sonymen qatar el Batys, Qytay, Týrkiya, Tayau Shyghys jәne Ortalyq Aziya elderimen de qarym-qatynasyn kýsheytip keledi. Búl sayasat Qazaqstangha halyqaralyq qysymdar arasyndaghy manevr jasaugha mýmkindik beredi. Kópvektorly baghyttyng basty artyqshylyghy — bir ortalyqqa tәueldi bolmau jәne syrtqy ekonomikalyq tәuekelderdi tengeru.

-Toqaevtyng búl saparda ekonomikalyq pragmatizm men tarihiy-mәdeny baylanystardy qatar aituy Qazaqstan syrtqy sayasatynyng qanday ereksheligin aiqyndaydy?

- Preziydent Toqaev búl kezdesudeekonomikalyq baghdarlamalar tizimi men tarihiy-mәdeny baylanystardy qatar atauy Qazaqstannyng syrtqy sayasatynyng manyzdy ereksheligin aiqyndaydy. Yaghny Astana halyqaralyq qatynastarda tek ekonomikagha ghana emes, tarihy sabaqtastyq pen gumanitarlyq diplomatiyagha da mәn beretinin kórsetedi. Búl әsirese postkenestik kenistikte senimdi sayasy dialogty saqtaugha kómektesedi. Qazaqstannyng ústanymy — ekonomikalyq mýdde men mәdeniy-gumanitarlyq baylanysty qarsy qoy emes, kerisinshe olardy qatar damytu.

- Sarapshylardyng pikirinshe, búl memlekettik sapar Qazaqstannyng Euraziya kenistigindegi rólin kýsheytip, elding tranzittik, energetikalyq jәne diplomatiyalyq yqpalyn arttyra ala ma?

- Búl memlekettik sapar Qazaqstannyng Euraziya kenistigindegi rólin kýsheytui әbden mýmkin. Birinshiden, Qazaqstan Europa men Aziya arasyndaghy manyzdy tranzittik kópirge ainalyp keledi. Orta dәliz, temirjol logistikasy jәne Kaspiy baghytyndaghy jobalar elding strategiyalyq manyzyn arttyryp otyr. Ekinshiden, energetikalyq jobalar Qazaqstannyng aimaqtaghy yqpalyn kýsheytedi. Ýshinshiden, Qazaqstan býgingi týrli geosayasy ortalyqtardyng arasynda dialog alany retinde de qabyldana bastady. Sondyqtan elding diplomatiyalyq bedeli men deldaldyq róli de artyp keledi.

Abai.kz