31 mamyr — qazaq halqynyng tarihy jadynda qasiret pen taghylym qatar órilgen erekshe kýn. Búl kýn — sayasy qughyn-sýrgin jәne asharshylyq qúrbandaryn eske alu kýni retinde belgilengen. Alayda onyng maghynasy tek qaraly data ayasynda ghana shektelmeydi. 31 mamyr — ótkenning zobalanyn zerdelep, últtyng ruhany tútastyghyn nyghaytatyn, tarihy әdilettilikti janghyrtatyn, eldik sanany qalyptastyratyn manyzdy kýn.

Tarihtyng kez kelgen kezeninde halyqtyng taghdyryna әser etken oqighalar últ jadynda mәngi saqtalady. Qazaq halqy HH ghasyrda búryn-sondy bolmaghan auyr nәubetti bastan keshirdi. Kenestik totalitarlyq jýie halyqtyng erkin oilauyna, últtyq bolmysyna, ruhany qúndylyqtaryna qarsy kýresti. Sonyng saldarynan qazaq dalasy asharshylyqty, qughyn-sýrgindi, zorlyq pen әdiletsizdikti kórdi. Myndaghan adamnyng taghdyry qiylyp, býtindey bir úrpaq ruhany kýizeliske úshyrady.

Býginde tәuelsiz el retinde sol tarihty úmytpay, ony jas úrpaqtyng sanasyna jetkizu — barshamyzdyng azamattyq paryzymyz. Óitkeni ótkenin bilmegen halyq bolashaghyn baghalay almaydy.

Últ ziyalylaryna jasalghan qiyanat

1920–1930 jyldar qazaq tarihyndaghy eng auyr kezenderding biri boldy. Búl uaqytta kenestik biylik últtyq intelliygensiyany joidy maqsat etti. Qazaq halqynyng tәuelsizdigi men mәdeny damuy ýshin kýresken Alash qayratkerleri “últshyl”, “halyq jauy” degen jalamen qudalandy. Últtyng bolashaghy ýshin bilim men aghartudy nasihattaghan, eldi órkeniyetke bastaudy armandaghan arystardyng taghdyry ayausyz ayaqtaldy.

Qazaqtyng oqyghan azamattary halyqty oyatugha, elding sayasy sanasyn kóteruge kýsh saldy. Olar últtyq mektep ashty, gazet-jurnal shyghardy, әdebiyet pen ghylymdy damytugha ýles qosty. Alayda totalitarlyq jýie erkin oilaytyn túlghalardan qauiptendi. Sonyng saldarynan kóptegen ziyaly qauym ókilderi atyldy, týrmege qamaldy, jer audaryldy.

Sol kezende qazaq halqy ózining ruhany kóshbasshylarynan aiyryldy. Búl — últ ýshin orny tolmas qasiret edi. Sebebi ziyalylar — halyqtyng oi-sanasyn qalyptastyratyn, elding bolashaghyna baghyt beretin túlghalar. Olardyng kózin jong arqyly totalitarlyq jýie halyqtyng ruhany quatyn әlsiretudi kózdedi.

Biraq últ ruhyn tolyqtay joy mýmkin bolmady. Qansha qysym kórsetilse de, qazaq halqy óz bolmysyn saqtap qaldy. Ana tilin, salt-dәstýrin, últtyq ruhyn úrpaqtan úrpaqqa jetkize bildi.

Asharshylyq — adamzat tarihyndaghy auyr qasiret

Qazaq halqy bastan ótkergen eng alapat nәubetting biri — 1931–1933 jyldardaghy asharshylyq. Búl nәubet tabighy apattan emes, sol kezdegi sayasy sheshimderding saldarynan tuyndady. Kýshtep újymdastyru sayasaty, maldy tәrkileu, kóshpeli sharuashylyqty jong halyqty jappay ashtyqqa úshyratty.

Qazaq dalasynda ghasyrlar boyy qalyptasqan dәstýrli ómir salty bir sәtte kýiredi. Malynan aiyrylghan halyq kýnkóris kózinen ajyrady. Azyq-týlik tapshylyghy milliondaghan adamnyng ómirin qidy. Kóptegen otbasy tughan jerin tastap, shetel asugha mәjbýr boldy.

Asharshylyq qazaq halqynyng sanyna ghana emes, onyng ruhany әlemine de auyr soqqy boldy. El ishin ýrey jaylady. Adamdar jaqynynan aiyryldy, tughan jerinen bezindi, bolashaqqa degen senimi әlsiredi.

Tarihshylardyng aituynsha, búl kezende qazaq halqynyng edәuir bóligi qyrylyp ketken. Múnday demografiyalyq apat әlem tarihynda siyrek kezdesedi. Sondyqtan asharshylyq taqyryby — tek tarihy mәsele emes, últtyq jadymyzdyng eng auyr jarasy.

Qughyn-sýrginning zardaby

Sayasy qughyn-sýrgin tek jeke adamdargha jasalghan qysym emes edi. Ol tútas halyqtyng sanasyna әser etti. Adamdar qorqynyshpen ómir sýrdi. Erkin pikir aitu qauipti boldy. Bir-birine senimsizdik kýsheydi. Talay otbasynyng taghdyry kýiredi.

Ákesi “halyq jauy” atanghan balalar qoghamnan shettetildi. Analar jarynan, balalar әkesinen aiyryldy. Myndaghan adam jazyqsyz japa shekti. Qughyn-sýrginning qasireti bir úrpaqpen ghana shektelgen joq. Onyng saldary keyingi buyngha da әser etti.

Sondyqtan býgingi kýni búl tarihty zertteu — әdilettilikti qalpyna keltiruding manyzdy joly. Arhiv qújattaryn ashu, jazyqsyz qúrbandardyng esimin aqtau, olardyng enbegin halyqqa tanytu — tәuelsiz elding mindeti.

Tәuelsizdik jәne tarihy jady

Tәuelsiz Qazaqstan ýshin tarihy jadynyng manyzy erekshe. Óitkeni elding bolashaghy onyng ótkenin qanshalyqty dúrys týsinetinine baylanysty. Eger últ óz tarihyn úmytsa, onyng ruhany tútastyghy әlsireydi.

31 mamyr — osy tarihy jadty janghyrtatyn kýn. Búl kýni biz tek qughyn-sýrgin qúrbandaryn eske alyp qana qoymaymyz. Biz tәuelsizdikting qadirin tereng týsinemiz. Azattyqtyng onay kelmegenin sezinemiz.

Býgingi beybit ómir — keshegi arystardyng armany. Olar erkin el boludy qalady. Halyqtyng bilimdi, mәdeniyetti, ruhy biyik bolghanyn qalady. Býgingi úrpaq sol amanatqa adal boluy kerek.

Últ ruhyn janghyrtudyng manyzy

Últ ruhyn janghyrtu — tek tarihy sharalar ótkizumen shektelmeydi. Búl — últtyq sanany qalyptastyru, tarihy әdilettilikti moyyndau, mәdeny múrany saqtau, jas úrpaqty otansýigishtikke tәrbiyeleu.

Qazirgi jahandanu dәuirinde últtyq ruhtyng beriktigi erekshe manyzdy. Ózindik bolmysyn saqtay alghan halyq qana órkeniyet kóshinde joghalmaydy. Sondyqtan ótken tarihty bilu — bolashaqqa senimdi qadam jasaudyng negizi.

Býgingi jastar qughyn-sýrgin qúrbandarynyng ómir jolynan ýlgi aluy kerek. Olar elge adal qyzmet etudin, bilimge úmtyludyn, halyq mýddesin qorghaudyng qanday manyzdy ekenin týsinui tiyis.

Últ ruhy — tilde, tarihta, mәdeniyette, tarihy jadyda saqtalady. Eger osy qúndylyqtardy joghaltsaq, últtyq bolmysymyz әlsireydi. Sol sebepti 31 mamyr — ótkendi eske alu ghana emes, últtyq ruhty kýsheytetin manyzdy kýn.

Tarihtan taghylym alu — bolashaqqa jol

Qasiretti tarihty eske alu — әlsizdik belgisi emes. Kerisinshe, búl — ruhany kemeldikting belgisi. Ótkenning qateligin týsingen halyq qana bolashaghyn dúrys qalyptastyra alady.

Qughyn-sýrgin men asharshylyq — qazaq halqynyng taghdyryndaghy eng auyr synaqtardyng biri. Biraq sol qiyndyqtargha qaramastan halqymyz ózining ómirshendigin dәleldedi. Últtyq ruh synghan joq. Qazaq halqy azattyghyn saqtap qaldy.

Sondyqtan 31 mamyr — qayghyny ghana eske alatyn kýn emes. Búl — últtyng qaysarlyghyn, tózimdiligin, ruhany beriktigin tanytatyn kýn. Búl kýn bizge birliktin, eldiktin, tәuelsizdikting qadirin úghyndyrady.

Tarihty úmytpau — bolashaq aldyndaghy jauapkershilik. Ótkenning sabaghy әrdayym últ sanasynda saqtaluy kerek. Sebebi tarihy jady myqty halyqtyng ruhy da myqty bolady.

31 mamyr — taghzym kýni. Búl — milliondaghan jazyqsyz jandardyng ruhyna qúrmet kórsetu kýni. Sonymen qatar búl — últ ruhyn janghyrtyp, tәuelsizdikting qadirin sezinetin, eldik sanany nyghaytatyn manyzdy kýn.

Qazaq halqy talay zúlmatty bastan ótkerse de, ruhyn joghaltqan joq. Býgingi Tәuelsiz Qazaqstan — sol qaysar ruhtyng jemisi. Endeshe, ótkenge qúrmet kórsetu — bolashaqqa degen senimdi nyghaytu.

Últ ruhy — úmytylmaghan tarihtan bastau alady.

Baghlan Tashimov

Abai.kz