Aldaghy 23 tamyzda Qazaqstanda Qúryltay saylauy ótedi. Sayasy dodagha jeti partiya qatysyp, jana sayasy instituttyng qúramy jasaqtalmaq. Osyghan oray saylaudyng ashyq әri zang talaptaryna say ótui, azamattardyng sayasy proseske belsendi aralasuy jәne qoghamdyq baqylaudyng róli qaytadan kýn tәrtibine shyqty.

Býgin «Halyq ýni» tәuelsiz baqylaushylar úiymy baspasóz konferensiyasyn ótkizip, aldaghy saylaugha qatysty josparlary men negizgi maqsattaryn tanystyrdy. Jiyngha jurnalister, sayasattanushylar men qogham ókilderi qatysty. Olardyng qatarynda Núrgeldi Ábdighani, Ermúrat Bapi, Dos Kóshim, Beknúr Kisikov, Baqytjan Búqarbay jәne Núrbolat Nyshanbay bar.

Suret: Baspasóz maslihatynan alyndy.

Baspasóz konferensiyasy barysynda tәuelsiz baqylaushylardyng saylau nәtiyjesine yqpaly, olardyng naqty qanday júmys atqaratyny jәne azamattyq baqylaudyng ne ýshin qajet ekeni sóz boldy.

Osy orayda biz de tәuelsiz baqylaushylargha birneshe súraq qoyyp, olardyng saylau nәtiyjesine qanshalyqty әser ete alatynyn jәne baqylaudyng naqty tiyimdiligi nede ekenin súradyq. Spiykerlerding jauaby bir nәrsege kelip toghysty: Baqylaushynyng mindeti – saylaudyng nәtiyjesin ózgertu emes, sol nәtiyjege jetkizetin joldyng qanshalyqty taza әri әdil ótkenin baqylau.

Dos Kóshim, sayasatker:

– Óz tәjiriybeme sýienip aitar bolsam, alghashqy baqylau júmystary jýrgizilgen kezde tәuelsiz baqylaushylardyng ózinde 2400-ge juyq baqylaushy júmys istedi. Sol kezennen beri baqylaushylardyng júmysy da, saylau prosesine qatysty talaptar da birtindep ózgerip keledi.

Baqylaushylargha arnalghan qúqyqtar men mýmkindikterdi keneytu baghytynda da júmys istedik. Mysaly, baqylaushynyng foto jәne viydeo týsiruine, audio jazba jýrgizuine mýmkindik beretin normalar engizildi. Ýide dauys beru kezinde de baqylaushynyng qatysuy qajet degen talap qalyptasty.

Qysqasy, múnyng bәri birden ózgergen joq.

Jyl sayyn úsynystar berip, olardy dәleldep, saylau prosesine ózgerister engizuge mýmkindik jasap kelemiz.

Shynyn aitu kerek, eger baqylaushylar bolmasa, saylau uchaskesining ishinde otyrghan adamdar óz oilaryna kelgenin isteui mýmkin. Sondyqtan kәsiby әri dayyndalghan baqylaushylardyng boluy óte manyzdy.

Men Amerikada, Izrailide jәne basqa da kóptegen elderde halyqaralyq baqylaushy retinde júmys istedim. Keybir memleketterde baqylaushylar mýlde joq nemese olardy saylau prosesine shaqyrmaydy. Al Qazaqstanda azamattyq qogham ókilderining baqylauyna mýmkindik berilip otyr. Sebebi azamattyq qogham baqylau jasamasa, saylau uchaskelerindegi prosesterding qalay ótetinin kim qadaghalaydy degen súraq tuyndaydy.

Baqylaushylardyng júmysy saylau prosesine birtindep ózgerister engizuge mýmkindik berip keledi. Mysaly, songhy saylaulardyng ózinde bulletenidi suretke týsiruge qatysty talaptar kýsheytildi.

Al jurnalist Ermúrat Bapiyding aituynsha, tәuelsiz baqylaudyng mәni tek saylau nәtiyjesine yqpal etumen ólshenbeui kerek. Onyng basty qúndylyghy – azamattardyng sayasy proseske aralasuy men qoghamda baqylau mәdeniyetining qalyptasuynda.

Ermúrat Bapi, jurnalist:

– Týpkilikti nәtiyjege baqylaushy әser etpeydi. Baqylaushy nәtiyjege jetetin joldy, prosesting tazalyghyn baqylaydy. Nәtiyjege jetkizetin dauys beru, bulleteni salu prosesining tazalyghy men ashyqtyghyn qamtamasyz etedi. Al nәtiyje, әriyne, urnagha taza týsken bulleteniderding qorytyndysy boluy kerek.

Saylaudy baqylau arqyly biz saylau zanyn jaqsartugha, saylaudyng әdil ótuine mindetti týrde әser ete alamyz. Osyny úmytpauymyz kerek. Sebebi baqylaushylardyng jyldar boyy aityp kele jatqan úsynystarynyng ózi saylau prosesine birtindep ózgerister engizuge yqpal etedi.

Baqylaushylyq mәselesi óte manyzdy. Dos Kóshim óz sózinde aitqanday, baqylaushylyq mektebinen ótken azamat ertengi kýni qoghamnyng sanaly, belsendi tobyna ainala alady.

Núrbolat Nyshanbay, sayasattanushy:

– Baqylaushylardyng júmysy tek saylau kýnimen shektelmeydi. Biz óz tәjiriybemizge sýiene otyryp, baqylau barysynda anyqtalghan mәselelerdi aityp, saylau prosesin jetildiruge qatysty úsynystarymyzdy beremiz. Jyl sayyn osynday júmystardyng nәtiyjesinde saylau ótkizu tәrtibine belgili bir ózgerister engizilip keledi. Sondyqtan tәuelsiz baqylaudyng manyzy – saylaudyng qalay ótip jatqanyn ghana kóru emes, keyingi ózgeristerge de yqpal etuinde.

Osylaysha, spiykerlerding pikirinshe, tәuelsiz baqylaushy saylaudyng qorytyndysyn belgileytin tarap emes. Onyng mindeti – dauys beru barysyndaghy zandylyqty, ashyqtyqty jәne bulleteniderding eseptelu prosesin baqylau. Al búl júmystyng nәtiyjesi bir kýnde kórinbeui mýmkin. Degenmen jyldar boyy jasalghan baqylau men úsynystar saylau mәdeniyetining qalyptasuyna jәne saylau prosesining birtindep jetiluine yqpal etip keledi.

Aldaghy Qúryltay saylauynda tәuelsiz baqylaushylardyng júmysy da osy baghytta jalghaspaq. Úiym ókilderi elimizding birneshe qalasynda kәsiby baqylaushylar júmys istep, saylau prosesining ótu barysyn baqylaugha niyetti ekenin mәlimdedi.

Tomiris Maratqyzy

Abai.kz