Qazaqstan tәuelsizdik alghannan keyin sayasy jýie týbegeyli ózgeriske úshyrady. Kenestik birpartiyalyq jýieden kóppartiyalyq jýiege kóshu prosesi bastaldy.

Sayasi, ekonomikalyq reformalardyng kýn tәrtibine qoyylyp, adamzatqa ortaq delingen qúndylyqtar memleketti qúru men damytudyng basty iydeologiyasyna ainaldy. Sheteldik Ly Kuaniu qatarly kisiler kenesshilikke shaqyrylyp, S. Tereshonky, S. Ábdildiyn, Á. Qajykeldiyn, E.Asanbaev, Z. Núrqadilov, M. Ospanov, N. Shәikenov qatarly túlghalargha basymdyq berildi. IYdeologiya salasynda Á. Kekilbaev, M. Joldasbekov, Tólen Ábdik qatarly qazaq mәdeniyetining elitasyna biylikten súranys bolsa, A. Sәrsenbayúly, M. Tәjin qatarly jastar da suyrylyp kózge týsti. Alayda búl ýderis әrtýrli kezenderde әrqalay damyp, kóptegen partiyalar qúrylyp, keybireuleri ózin-ózi taratyp, keybireuleri birikti. Nәtiyjesinde qazirgi Qazaqstannyng partiyalyq jýiesi birneshe iri sayasy kýshterding tóniregine shoghyrlandy.

I kezen: Kóppartiyalyqtyng qalyptasuy (1991–1999)

Tәuelsizdikting alghashqy jyldary qoghamdyq-sayasy belsendilik artty. Kenestik kezende tyiym salynghan kóptegen qozghalystar men úiymdar sayasy partiyalargha ainala bastady.

Alghashqy sayasy partiyalar:

• Qazaqstannyng sosialistik partiyasy (1991)
• Qazaqstannyng respublikalyq partiyasy
• Alash partiyasy
• Qazaqstannyng halyq kongresi partiyasy
• Azat azamattyq qozghalysy
• Azamat qozghalysy

Búl kezendegi partiyalardyng basty ereksheligi – olardyng iydeologiyalyq ústanymdarynyng aiqyn bolmauy jәne kóbinese belgili túlghalardyng tónireginde qúryluy boldy. Nemese biylikten (astaudan shettetilgen) ketken túlghalar bir-bir partiyanyng nemese qozghalystyng liyderi bolyp shygha keldi.

Búl partiyalardyng ortaq kemshiligi:

• Partiyalyq mәdeniyetting әlsizdigi;
• Qarjylyq resurstardyng tapshylyghy;
• Halyqtyng sayasy belsendiligining tómendigi;
• Memlekettik instituttardyng qalyptasu kezeninde boluy.

II kezen: Biylik partiyasynyng qalyptasuy jәne oppozisiyalyq partiyalardyng qúryluy (1999–2006)

1999 jyly Qazaqstan partiyalyq jýiesining jana kezeni bastaluy «Otan» partiyasynyng qúryluy boldy.

Partiya birneshe sayasy úiymdardyng birigui arqyly payda boldy:

• Qazaqstan halyq birligi partiyasy;
• Qazaqstan demokratiyalyq partiyasy;
• Qazaqstannyng liyberaldyq qozghalysy;
• basqa da qoghamdyq-sayasy úiymdar.

«Otan» partiyasy memlekettik sayasatty qoldaytyn, manyzdy bastamalargha qozghaushy bolatyn negizgi sayasy kýshke ainaldy.

Oppozisiyalyq partiyalardyng payda boluy

Azat qozghalysy – 1990 jyldardyng basynda últtyq tәuelsizdik, demokratiya jәne qazaq tilining mәrtebesin kóteru mәselelerin kóterdi.

Qazaqstannyng Respublikalyq partiyasy – naryqtyq reformalardy jәne sayasy ózgeristerdi qoldady. Osy partiyany qúrushy Ákejan Qajygeldin keyin biylikke qarsy oppozisiyalyq kýshterding negizgi túlghalarynyng birine ainaldy.

Úiymdasqan oppozisiyanyng qalyptasuy (1998–2006)

Búl kezende oppozisiyalyq qozghalystar kýsheye týsti.

2001 jyly Múhtar Áblyazov, Ghalymjan Jaqiyanov jәne basqa sayasatkerler qúrghan Qazaqstannyng demokratiyalyq tandauy eldegi eng yqpaldy oppozisiyalyq qozghalystardyng birine ainaldy.

QDT myna talaptardy ashyq ortagha qoydy:

1. Preziydent ókilettikterin shekteudi;
2. Parlamentting rólin kýsheytudi;
3. Ádil saylau ótkizudi talap etti.

Keyin qozghalysqa qatysqan kóptegen qayratkerler qylmystyq isterge tartylyp, qozghalys әlsiredi. Nәtiyjesinde, QDT-dan «Aq jol» partiyasy bólinip shyqty.

2002 jyly qúrylghan Aq jol demokratiyalyq partiyasy bastapqyda ózin jýieli oppozisiya retinde kórsetti. Onyng kóshbasshylary arasynda Álihan Baymenov, Oraz Jandosov, Bolat Ábilov jәne basqa qayratkerler boldy.

2005 jyly partiya ishinde bólinu oryn alyp, birqatar mýsheler jana sayasy kýsh qúrdy. «Naghyz Aq jol» jәne Jalpyúlttyq sosial-demokratiyalyq partiyasy (2006–2019) birigip «Ádiletti Qazaqstan» qozghalysyn qúryp Preziydenttikke ýmitkerge ortaq kandidat retinde Jarmaqan Túyaqbaydy úsyndy. Biraq, búl kisi sheshushi kezende halyqty artynan erte almady.

2006 jyly Altynbek Sәrsenbayúlynyng qaza boluy Qazaqstandaghy sayasy ómirdegi manyzdy oqighalardyng biri boldy.

Jalpyúlttyq sosial-demokratiyalyq partiya 2006 jyly qúrylyp, úzaq uaqyt boyy resmy tirkelgen negizgi oppozisiyalyq partiya retinde tanyldy.

Partiya jetekshileri әr kezende:

• Jarmahan Túyaqbay;
• Áset Nauryzbaev;
• Ashat Rahymjanov jәne basqalar.

JSDP birneshe parlamenttik saylaugha qatysqanymen, Mәjiliske óte almady. Keyin Partiyany satyp alushy Ermúrat Bapy men basqalar arasynda qarjylyq dau tuyndap, Partiya taghy da bólindi.

2019 jyldan keyin sayasy reformalar ayasynda partiyalardy tirkeu talaptary jenildetildi.

Oppozisiyalyq kenistikte:

• Jalpyúlttyq sosial-demokratiyalyq partiya qyzmetin jalghastyruda;
• Qazaqstannyng demokratiyalyq tandauy shetelde júmys isteytin qozghalys retinde belgili;
• Birqatar tәuelsiz qoghamdyq qozghalystar men azamattyq bastamalar payda boldy.

Qazaqstandaghy oppozisiyalyq partiyalardyng damu kezenderi:

1. 1991–1998 jj. – alghashqy demokratiyalyq jәne últtyq qozghalystardyng qalyptasuy.
2. 1998–2006 jj. – úiymdasqan sayasy oppozisiyanyng kýshengi.
3. 2006–2019 jj. – JSDP-nyng negizgi oppozisiyalyq partiya retinde qalyptasuy.
4. 2019 jyldan keyin – sayasy liyberalizasiya jәne jana qoghamdyq-sayasy bastamalardyng payda boluy.

III kezen: Partiyalardyng irilenui jәne birigui (2006–2013)

Búl kezeng Qazaqstandaghy partiyalyq jýiening shoghyrlanu kezeni boldy. 2006 jyldary oppozisiyalyq Partiya kósemderi art-artynan qastandyqqa úshyrap qaytys boldy. Biylikting úshar basyndaghy ýlken otbasy mýshelerining arasynda da kiykiljing payda boldy. Biylik elitasy arasyndaghy sayasy ymyra men týsinisu túiyqqa tirelip, qoghamdyq toptar arasynda jiktelis asqyna bastady.

Sonymen otbasy mýsheleri D. Nazarbaeva «Asar» degen partiya qúrsa, Q. Satypaldy «Gýlden, Qazaqstan» degen qozghalys qúryp ony Partiyagha ainaldyrugha әrekettendi. Qazaqstannyng qazba baylyghyna ie bolghan qaltaly sheteldikter de qarap jatpady. Aleksandr Mashkeyevch bir emes eki partiyany qarjylandyryp, sayasat maydanyna qosyp ýlgirdi. Kedennen shyqqan general Gh. Qasymov stakan syndyryp, jurnalisting betine su shashyp, partiya qúryp alamangha at qosty.

Saylaugha deyin bәrine mýmkindik bergen biylik, saylanyp alghan song qatang da, ótkir sheshim qabyldap bas-basyna by bolghan tentekterdi tezge salyp partiyalardy bir-birine qosyp topqa, jikke emes memleketke qyzmet etuge mindettedi.

2003 jyly qúrylghan Asar partiyasy 2006 jyly «Otan» partiyasyna qosyldy. Kelesi kezek Azamattyq partiya men Agrarlyq partiyagha keldi.

Nәtiyjesinde biylik partiyasy parlamenttegi basym kýshke ainaldy.

«Núr Otan» kezeni

2006 jyly partiya atauy Núr Otan partiyasy bolyp ózgertildi de osy biriguden keyin: partiya mýshelerining sany millionnan asty; mәslihattar men Parlamentte basymdyqqa ie boldy; memlekettik basqaru elitasynyng negizgi sayasy alanyna ainaldy.

IV kezen: Shekteuli pluralizm dәuiri (2013–2022)

Qazaqstanda kóppartiyalyq jýie saqtalghanymen, sayasy bәsekelestik shekteuli boldy.

Osy kezende Mәjilistke ótken partiyalar:

• Núr Otan partiyasy;
• Aq jol demokratiyalyq partiyasy;
• Qazaqstan halyq partiyasy.

2015 jyly Qazaqstannyng patriottar partiyasy men Auyl halyqtyq-demokratiyalyq patriottyq partiyasy birigip, qazirgi Auyl partiyasy qúryldy. Búl biylik tarapynan partiyalyq alandy yqshamdau sayasatynyng jalghasy boldy.

V kezen: Sayasy reformalar jәne jana partiyalar (2022 jyldan býginge deyin)

2022 jylghy sayasy reformalar partiyalyq jýieni janghyrtugha baghyttaldy. Preziydent Qasym-Jomart Toqaev partiyalardy tirkeu talaptaryn jenildetu jóninde bastama kóterdi.

2022 jyly «Núr Otan» partiyasy atauyn Amanat partiyasy dep ózgertti. Búl ózgeristen keyin Partiya jana sayasy reformalargha dayyn boldy, qoghammen baylanysty kýsheytti, partiyanyng qúramy jetpis payyz janardy. Osy ózgeristerde memlekettegi besinshi adam sol kezdegi memlekettik hatshy qazirgi kenesshi Erlan Qarinning qoltanbasy aiqyn tanyldy.

Áleumettik jelining júldyzy bolghan bir top kәsipkerler men belsendiler Respublica, Baytaq degen partiyalar qúryp sayasy alangha shyqty. Biraq, saylaudan keyin búlardyng bar-joghy bilinbey ketti. Onyng esesine memlekettik orden-medal men ataq taratudyng nauqany qyzyp ketti.

Jana Qazaqstan tarihynda kezekti ret partiyalardyng birigip, irilenu prosesi bastaldy. Búghan tandanudyn, qynjyludyn, astarynan sayasy sebep izdep tragediyagha teluding sebebi joq. Ómir bir orynda toqtap túrmaydy, uaqyt óz talabyn qoyady. Qogham tiri orghanizm. Qan tamyrlary bitelip, sanasy myzghap ketpeui kerek.

Sondyqtan da jana qúrylghan «Ádilettin» otyz jyldyq tarihy, qarjylyq, kadrlyq bazasy qalyptasqan «Amanatty» qosyp aluy әlemdik jәne óz tarihymyzda bar tәjiriybe. Óitkeni onyng bazasy Otandyq kәsipkerlerding demeushiligimen jәne siz ben biz tólegen salyqtan qordalanghan. Jana iydeya, jana kýsh qashanda ómirsheng keledi. Endigi kezekte 20 millionnan asqan halyqtyng núrly bolashaghy ýshin sapaly zandar men júrt jýregine jol tabatyn iykemdi baghdarlamalar jasasa bolghany. Reformator Den aqsaqaldyng qisynyna sýiensek, mysyqtyng qúny aq ne qara týsinde emes, alghan tyshqanynyng sanymen esepteledi.

Kóp til iygerip, kóp jortqan әlemdik masshtabta oilay biletin Preziydentimiz búryn el sanasyna, adamdar arasynda sypayy minez, jaydary jýzimen tanylyp, júmsaq, jetekke ergish túlgha retinde qabyldanyp kelse, El basyna kýn tuyp, memleket mýddesi, azamattar taghdyry talqygha týskende kesek, keskin, ótkir minezi men jigerin kórsetken edi. Sodan beri strategiyalyq baghyt belgileude, taktikalyq jýris jasauda el ishi-syrtyndaghy qarsylastaryn qapy da qaldyryp keledi.

«Tórtinshi qantardyn» týtini taramay túryp referendum ótkizip, konstitusiyalyq sotty qalpyna keltirdi. Preziydenttik saylau ótkizip, merzimin 7 jylgha shegendep, bir merzimge toqtatty. Auyldan bastalghan saylaudy Audandyq dengeyge jetkizdi. Bolashaq el damuy men kórkeyining kepili bolatyn Jana Konstitusiyany halyqtyng talqysyna salyp baryp, ómirge әkeldi. Múnyng bәri keleshek úrpaqtyng qamy, babalar armanynyng jalghasy ýshin atqarylyp jatyr.

Áttegen-ayy osy baghdarlamalardy shyn jýregi, joghary óresimen nasihattap, týsindiretin iydeolog pen barlyq sharuany shyp-shyrghasyn shygharmay oryndaytyn pragmatik tehnokrat bizde jetise bermeydi.

Omarәli Ádilbekúly

Abai.kz