قازاقستاننىڭ سوتسياليستىك پارتياسىنان ادىلەتكە دەيىن...
قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ساياسي جۇيە تۇبەگەيلى وزگەرىسكە ۇشىرادى. كەڭەستىك بىرپارتيالىق جۇيەدەن كوپپارتيالىق جۇيەگە كوشۋ پروتسەسى باستالدى.
ساياسي، ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ كۇن تارتىبىنە قويىلىپ، ادامزاتقا ورتاق دەلىنگەن قۇندىلىقتار مەملەكەتتى قۇرۋ مەن دامىتۋدىڭ باستى يدەولوگياسىنا اينالدى. شەتەلدىك لي كۋانيۋ قاتارلى كىسىلەر كەڭەسشىلىككە شاقىرىلىپ، س. تەرەششونكى، س. ءابدىلدين، ءا. قاجىكەلدين، ە.اسانباەۆ، ز. نۇرقادىلوۆ، م. وسپانوۆ، ن. شايكەنوۆ قاتارلى تۇلعالارعا باسىمدىق بەرىلدى. يدەولوگيا سالاسىندا ءا. كەكىلباەۆ، م. جولداسبەكوۆ، تولەن ابدىك قاتارلى قازاق مادەنيەتىنىڭ ەليتاسىنا بيلىكتەن سۇرانىس بولسا، ا. سارسەنبايۇلى، م. ءتاجين قاتارلى جاستار دا سۋىرىلىپ كوزگە ءتۇستى. الايدا بۇل ۇدەرىس ءارتۇرلى كەزەڭدەردە ارقالاي دامىپ، كوپتەگەن پارتيالار قۇرىلىپ، كەيبىرەۋلەرى ءوزىن-ءوزى تاراتىپ، كەيبىرەۋلەرى بىرىكتى. ناتيجەسىندە قازىرگى قازاقستاننىڭ پارتيالىق جۇيەسى بىرنەشە ءىرى ساياسي كۇشتەردىڭ توڭىرەگىنە شوعىرلاندى.
I كەزەڭ: كوپپارتيالىقتىڭ قالىپتاسۋى (1991–1999)
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى قوعامدىق-ساياسي بەلسەندىلىك ارتتى. كەڭەستىك كەزەڭدە تىيىم سالىنعان كوپتەگەن قوزعالىستار مەن ۇيىمدار ساياسي پارتيالارعا اينالا باستادى.
العاشقى ساياسي پارتيالار:
- قازاقستاننىڭ سوتسياليستىك پارتياسى (1991)
- قازاقستاننىڭ رەسپۋبليكالىق پارتياسى
- الاش پارتياسى
- قازاقستاننىڭ حالىق كونگرەسى پارتياسى
- ازات ازاماتتىق قوزعالىسى
- ازامات قوزعالىسى
بۇل كەزەڭدەگى پارتيالاردىڭ باستى ەرەكشەلىگى – ولاردىڭ يدەولوگيالىق ۇستانىمدارىنىڭ ايقىن بولماۋى جانە كوبىنەسە بەلگىلى تۇلعالاردىڭ توڭىرەگىندە قۇرىلۋى بولدى. نەمەسە بيلىكتەن (استاۋدان شەتتەتىلگەن) كەتكەن تۇلعالار ءبىر-ءبىر پارتيانىڭ نەمەسە قوزعالىستىڭ ليدەرى بولىپ شىعا كەلدى.
بۇل پارتيالاردىڭ ورتاق كەمشىلىگى:
- پارتيالىق مادەنيەتتىڭ السىزدىگى;
- قارجىلىق رەسۋرستاردىڭ تاپشىلىعى;
- حالىقتىڭ ساياسي بەلسەندىلىگىنىڭ تومەندىگى;
- مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭىندە بولۋى.
II كەزەڭ: بيلىك پارتياسىنىڭ قالىپتاسۋى جانە وپپوزيتسيالىق پارتيالاردىڭ قۇرىلۋى (1999–2006)
1999 جىلى قازاقستان پارتيالىق جۇيەسىنىڭ جاڭا كەزەڭى باستالۋى «وتان» پارتياسىنىڭ قۇرىلۋى بولدى.
پارتيا بىرنەشە ساياسي ۇيىمداردىڭ بىرىگۋى ارقىلى پايدا بولدى:
- قازاقستان حالىق بىرلىگى پارتياسى;
- قازاقستان دەموكراتيالىق پارتياسى;
- قازاقستاننىڭ ليبەرالدىق قوزعالىسى;
- باسقا دا قوعامدىق-ساياسي ۇيىمدار.
«وتان» پارتياسى مەملەكەتتىك ساياساتتى قولدايتىن، ماڭىزدى باستامالارعا قوزعاۋشى بولاتىن نەگىزگى ساياسي كۇشكە اينالدى.
وپپوزيتسيالىق پارتيالاردىڭ پايدا بولۋى
ازات قوزعالىسى – 1990 جىلداردىڭ باسىندا ۇلتتىق تاۋەلسىزدىك، دەموكراتيا جانە قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ ماسەلەلەرىن كوتەردى.
قازاقستاننىڭ رەسپۋبليكالىق پارتياسى – نارىقتىق رەفورمالاردى جانە ساياسي وزگەرىستەردى قولدادى. وسى پارتيانى قۇرۋشى اكەجان قاجىگەلدين كەيىن بيلىككە قارسى وپپوزيتسيالىق كۇشتەردىڭ نەگىزگى تۇلعالارىنىڭ بىرىنە اينالدى.
ۇيىمداسقان وپپوزيتسيانىڭ قالىپتاسۋى (1998–2006)
بۇل كەزەڭدە وپپوزيتسيالىق قوزعالىستار كۇشەيە ءتۇستى.
2001 جىلى مۇحتار ءابليازوۆ، عالىمجان جاقيانوۆ جانە باسقا ساياساتكەرلەر قۇرعان قازاقستاننىڭ دەموكراتيالىق تاڭداۋى ەلدەگى ەڭ ىقپالدى وپپوزيتسيالىق قوزعالىستاردىڭ بىرىنە اينالدى.
قدت مىنا تالاپتاردى اشىق ورتاعا قويدى:
- پرەزيدەنت وكىلەتتىكتەرىن شەكتەۋدى;
- پارلامەنتتىڭ ءرولىن كۇشەيتۋدى;
- ءادىل سايلاۋ وتكىزۋدى تالاپ ەتتى.
كەيىن قوزعالىسقا قاتىسقان كوپتەگەن قايراتكەرلەر قىلمىستىق ىستەرگە تارتىلىپ، قوزعالىس السىرەدى. ناتيجەسىندە، قدت-دان «اق جول» پارتياسى ءبولىنىپ شىقتى.
2002 جىلى قۇرىلعان اق جول دەموكراتيالىق پارتياسى باستاپقىدا ءوزىن جۇيەلى وپپوزيتسيا رەتىندە كورسەتتى. ونىڭ كوشباسشىلارى اراسىندا ءاليحان بايمەنوۆ، وراز جاندوسوۆ، بولات ءابىلوۆ جانە باسقا قايراتكەرلەر بولدى.
2005 جىلى پارتيا ىشىندە ءبولىنۋ ورىن الىپ، بىرقاتار مۇشەلەر جاڭا ساياسي كۇش قۇردى. «ناعىز اق جول» جانە جالپىۇلتتىق سوتسيال-دەموكراتيالىق پارتياسى (2006–2019) بىرىگىپ «ادىلەتتى قازاقستان» قوزعالىسىن قۇرىپ پرەزيدەنتتىككە ۇمىتكەرگە ورتاق كانديدات رەتىندە جارماقان تۇياقبايدى ۇسىندى. بىراق، بۇل كىسى شەشۋشى كەزەڭدە حالىقتى ارتىنان ەرتە المادى.
2006 جىلى التىنبەك سارسەنبايۇلىنىڭ قازا بولۋى قازاقستانداعى ساياسي ومىردەگى ماڭىزدى وقيعالاردىڭ ءبىرى بولدى.
جالپىۇلتتىق سوتسيال-دەموكراتيالىق پارتيا 2006 جىلى قۇرىلىپ، ۇزاق ۋاقىت بويى رەسمي تىركەلگەن نەگىزگى وپپوزيتسيالىق پارتيا رەتىندە تانىلدى.
پارتيا جەتەكشىلەرى ءار كەزەڭدە:
- جارماحان تۇياقباي;
- اسەت ناۋرىزباەۆ;
- اسحات راحىمجانوۆ جانە باسقالار.
جسدپ بىرنەشە پارلامەنتتىك سايلاۋعا قاتىسقانىمەن، ماجىلىسكە وتە المادى. كەيىن پارتيانى ساتىپ الۋشى ەرمۇرات باپي مەن باسقالار اراسىندا قارجىلىق داۋ تۋىنداپ، پارتيا تاعى دا ءبولىندى.
2019 جىلدان كەيىن ساياسي رەفورمالار اياسىندا پارتيالاردى تىركەۋ تالاپتارى جەڭىلدەتىلدى.
وپپوزيتسيالىق كەڭىستىكتە:
- جالپىۇلتتىق سوتسيال-دەموكراتيالىق پارتيا قىزمەتىن جالعاستىرۋدا;
- قازاقستاننىڭ دەموكراتيالىق تاڭداۋى شەتەلدە جۇمىس ىستەيتىن قوزعالىس رەتىندە بەلگىلى;
- بىرقاتار تاۋەلسىز قوعامدىق قوزعالىستار مەن ازاماتتىق باستامالار پايدا بولدى.
قازاقستانداعى وپپوزيتسيالىق پارتيالاردىڭ دامۋ كەزەڭدەرى:
- 1991–1998 جج. – العاشقى دەموكراتيالىق جانە ۇلتتىق قوزعالىستاردىڭ قالىپتاسۋى.
- 1998–2006 جج. – ۇيىمداسقان ساياسي وپپوزيتسيانىڭ كۇشەيۋى.
- 2006–2019 جج. – جسدپ-نىڭ نەگىزگى وپپوزيتسيالىق پارتيا رەتىندە قالىپتاسۋى.
- 2019 جىلدان كەيىن – ساياسي ليبەراليزاتسيا جانە جاڭا قوعامدىق-ساياسي باستامالاردىڭ پايدا بولۋى.
III كەزەڭ: پارتيالاردىڭ ىرىلەنۋى جانە بىرىگۋى (2006–2013)
بۇل كەزەڭ قازاقستانداعى پارتيالىق جۇيەنىڭ شوعىرلانۋ كەزەڭى بولدى. 2006 جىلدارى وپپوزيتسيالىق پارتيا كوسەمدەرى ارت-ارتىنان قاستاندىققا ۇشىراپ قايتىس بولدى. بيلىكتىڭ ۇشار باسىنداعى ۇلكەن وتباسى مۇشەلەرىنىڭ اراسىندا دا كيكىلجىڭ پايدا بولدى. بيلىك ەليتاسى اراسىنداعى ساياسي ىمىرا مەن ءتۇسىنىسۋ تۇيىققا تىرەلىپ، قوعامدىق توپتار اراسىندا جىكتەلىس اسقىنا باستادى.
سونىمەن وتباسى مۇشەلەرى د. نازارباەۆا «اسار» دەگەن پارتيا قۇرسا، ق. ساتىپالدى «گۇلدەن، قازاقستان» دەگەن قوزعالىس قۇرىپ ونى پارتياعا اينالدىرۋعا ارەكەتتەندى. قازاقستاننىڭ قازبا بايلىعىنا يە بولعان قالتالى شەتەلدىكتەر دە قاراپ جاتپادى. الەكساندر ماشكەيەۆچ ءبىر ەمەس ەكى پارتيانى قارجىلاندىرىپ، ساياسات مايدانىنا قوسىپ ۇلگىردى. كەدەننەن شىققان گەنەرال ع. قاسىموۆ ستاكان سىندىرىپ، ءجۋرناليستىڭ بەتىنە سۋ شاشىپ، پارتيا قۇرىپ الامانعا ات قوستى.
سايلاۋعا دەيىن بارىنە مۇمكىندىك بەرگەن بيلىك، سايلانىپ العان سوڭ قاتاڭ دا، وتكىر شەشىم قابىلداپ باس-باسىنا بي بولعان تەنتەكتەردى تەزگە سالىپ پارتيالاردى ءبىر-بىرىنە قوسىپ توپقا، جىككە ەمەس مەملەكەتكە قىزمەت ەتۋگە مىندەتتەدى.
2003 جىلى قۇرىلعان اسار پارتياسى 2006 جىلى «وتان» پارتياسىنا قوسىلدى. كەلەسى كەزەك ازاماتتىق پارتيا مەن اگرارلىق پارتياعا كەلدى.
ناتيجەسىندە بيلىك پارتياسى پارلامەنتتەگى باسىم كۇشكە اينالدى.
«نۇر وتان» كەزەڭى
2006 جىلى پارتيا اتاۋى نۇر وتان پارتياسى بولىپ وزگەرتىلدى دە وسى بىرىگۋدەن كەيىن: پارتيا مۇشەلەرىنىڭ سانى ميلليوننان استى; ءماسليحاتتار مەن پارلامەنتتە باسىمدىققا يە بولدى; مەملەكەتتىك باسقارۋ ەليتاسىنىڭ نەگىزگى ساياسي الاڭىنا اينالدى.
IV كەزەڭ: شەكتەۋلى پليۋراليزم ءداۋىرى (2013–2022)
قازاقستاندا كوپپارتيالىق جۇيە ساقتالعانىمەن، ساياسي باسەكەلەستىك شەكتەۋلى بولدى.
وسى كەزەڭدە ماجىلىستكە وتكەن پارتيالار:
- نۇر وتان پارتياسى;
- اق جول دەموكراتيالىق پارتياسى;
- قازاقستان حالىق پارتياسى.
2015 جىلى قازاقستاننىڭ پاتريوتتار پارتياسى مەن اۋىل حالىقتىق-دەموكراتيالىق پاتريوتتىق پارتياسى بىرىگىپ، قازىرگى اۋىل پارتياسى قۇرىلدى. بۇل بيلىك تاراپىنان پارتيالىق الاڭدى ىقشامداۋ ساياساتىنىڭ جالعاسى بولدى.
V كەزەڭ: ساياسي رەفورمالار جانە جاڭا پارتيالار (2022 جىلدان بۇگىنگە دەيىن)
2022 جىلعى ساياسي رەفورمالار پارتيالىق جۇيەنى جاڭعىرتۋعا باعىتتالدى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ پارتيالاردى تىركەۋ تالاپتارىن جەڭىلدەتۋ جونىندە باستاما كوتەردى.
2022 جىلى «نۇر وتان» پارتياسى اتاۋىن Amanat پارتياسى دەپ وزگەرتتى. بۇل وزگەرىستەن كەيىن پارتيا جاڭا ساياسي رەفورمالارعا دايىن بولدى، قوعاممەن بايلانىستى كۇشەيتتى، پارتيانىڭ قۇرامى جەتپىس پايىز جاڭاردى. وسى وزگەرىستەردە مەملەكەتتەگى بەسىنشى ادام سول كەزدەگى مەملەكەتتىك حاتشى قازىرگى كەڭەسشى ەرلان قاريننىڭ قولتاڭباسى ايقىن تانىلدى.
الەۋمەتتىك جەلىنىڭ جۇلدىزى بولعان ءبىر توپ كاسىپكەرلەر مەن بەلسەندىلەر Respublica, بايتاق دەگەن پارتيالار قۇرىپ ساياسي الاڭعا شىقتى. بىراق، سايلاۋدان كەيىن بۇلاردىڭ بار-جوعى بىلىنبەي كەتتى. ونىڭ ەسەسىنە مەملەكەتتىك وردەن-مەدال مەن اتاق تاراتۋدىڭ ناۋقانى قىزىپ كەتتى.
جاڭا قازاقستان تاريحىندا كەزەكتى رەت پارتيالاردىڭ بىرىگىپ، ىرىلەنۋ پروتسەسى باستالدى. بۇعان تاڭدانۋدىڭ، قىنجىلۋدىڭ، استارىنان ساياسي سەبەپ ىزدەپ تراگەدياعا تەلۋدىڭ سەبەبى جوق. ءومىر ءبىر ورىندا توقتاپ تۇرمايدى، ۋاقىت ءوز تالابىن قويادى. قوعام ءتىرى ورعانيزم. قان تامىرلارى بىتەلىپ، ساناسى مىزعاپ كەتپەۋى كەرەك.
سوندىقتان دا جاڭا قۇرىلعان «ادىلەتتىڭ» وتىز جىلدىق تاريحى، قارجىلىق، كادرلىق بازاسى قالىپتاسقان «اماناتتى» قوسىپ الۋى الەمدىك جانە ءوز تاريحىمىزدا بار تاجىريبە. ويتكەنى ونىڭ بازاسى وتاندىق كاسىپكەرلەردىڭ دەمەۋشىلىگىمەن جانە ءسىز بەن ءبىز تولەگەن سالىقتان قوردالانعان. جاڭا يدەيا، جاڭا كۇش قاشاندا ومىرشەڭ كەلەدى. ەندىگى كەزەكتە 20 ميلليوننان اسقان حالىقتىڭ نۇرلى بولاشاعى ءۇشىن ساپالى زاڭدار مەن جۇرت جۇرەگىنە جول تاباتىن يكەمدى باعدارلامالار جاساسا بولعانى. رەفورماتور دەن اقساقالدىڭ قيسىنىنا سۇيەنسەك، مىسىقتىڭ قۇنى اق نە قارا تۇسىندە ەمەس، العان تىشقانىنىڭ سانىمەن ەسەپتەلەدى.
كوپ ءتىل يگەرىپ، كوپ جورتقان الەمدىك ماسشتابتا ويلاي بىلەتىن پرەزيدەنتىمىز بۇرىن ەل ساناسىنا، ادامدار اراسىندا سىپايى مىنەز، جايدارى جۇزىمەن تانىلىپ، جۇمساق، جەتەككە ەرگىش تۇلعا رەتىندە قابىلدانىپ كەلسە، ەل باسىنا كۇن تۋىپ، مەملەكەت مۇددەسى، ازاماتتار تاعدىرى تالقىعا تۇسكەندە كەسەك، كەسكىن، وتكىر مىنەزى مەن جىگەرىن كورسەتكەن ەدى. سودان بەرى ستراتەگيالىق باعىت بەلگىلەۋدە، تاكتيكالىق ءجۇرىس جاساۋدا ەل ءىشى-سىرتىنداعى قارسىلاستارىن قاپى دا قالدىرىپ كەلەدى.
«ءتورتىنشى قاڭتاردىڭ» ءتۇتىنى تاراماي تۇرىپ رەفەرەندۋم وتكىزىپ، كونستيتۋتسيالىق سوتتى قالپىنا كەلتىردى. پرەزيدەنتتىك سايلاۋ وتكىزىپ، مەرزىمىن 7 جىلعا شەگەندەپ، ءبىر مەرزىمگە توقتاتتى. اۋىلدان باستالعان سايلاۋدى اۋداندىق دەڭگەيگە جەتكىزدى. بولاشاق ەل دامۋى مەن كوركەيۋىنىڭ كەپىلى بولاتىن جاڭا كونستيتۋتسيانى حالىقتىڭ تالقىسىنا سالىپ بارىپ، ومىرگە اكەلدى. مۇنىڭ ءبارى كەلەشەك ۇرپاقتىڭ قامى، بابالار ارمانىنىڭ جالعاسى ءۇشىن اتقارىلىپ جاتىر.
اتتەگەن-ايى وسى باعدارلامالاردى شىن جۇرەگى، جوعارى ورەسىمەن ناسيحاتتاپ، تۇسىندىرەتىن يدەولوگ پەن بارلىق شارۋانى شىپ-شىرعاسىن شىعارماي ورىندايتىن پراگماتيك تەحنوكرات بىزدە جەتىسە بەرمەيدى.
ءومارالى ادىلبەكۇلى
Abai.kz
