Ángime

Biz qaladan tym erte shyqtyq, ondaghy oiymyz, dittegen jerge kóz baylanbay jetip jyghylu. Rólde otyzdardaghy qarasúr jigit, sózge kóp әues emes pe, mejeli jerden meni alghanda әldene dep kýnk ete qaldy. Ony ózim amandasqany bolar dep topshyladym. Janynda jetpisting o jaq, bú jaghyndaghy qariya. Oryndyqqa erkin jayghaspay, aldyna qaray eminip alghan. Áne-mine basyn terezege soghyp alarday tym ynghaysyz otyr. Shopyrdyng «Atay, ainany jauyp qaldynyz» degen eskertuine, «Aa, iyә, iyә» dep, keyin sheginedi de, kóp úzamay baghanaghy otyrysyna qayta oralady. Qaladan shyqqaly súraghy men әngimesi kezegimen almasyp, serigining shytyna jauap bergenin de eleng qylar emes. «Jaryqtyq, Eleke sazy, malynyp túrghan shyghar ә?..» Jauap joq. «Bizding kezimizde mynghyrghan mal jatushy edi, qazir qalay?» «Bolady». «Sening istep jýrgenine qansha boldy?» «Kóp emes, ata». «O-o, kórer qyzyghyng әli alda onda. Bizding kezimizde arghy-bergi shetelderden de kelip, júmys degen qyz-qyz qaynap jatatyn. Qayran uaqyt qas pen kózding arasynda óte shyqty. Qansha adamsyndar?» «Jiyrmaday bar». «Az ghoy. Bizding kezimizde...» «Qalghanyn qaytaryp, negizgi topty ghana alyp qalghan». «A-a, degenmen sonda da az. Ýsh nysangha jiyrma adamyng týk emes qoy. Júmys ta ónbeydi, uaqyt ta sozylyp ketedi». Kólik janarmay beketine kelip toqtady da shopyr ýn-týnsiz týsip ketti. Jan-jaghyna bajaylap bir qarap alghan qariya mening bar ekenim endi esine týskendey artyna moyyn búrdy. «Sen de Eleke sazyna bara jatsyng ba, balam?» Búl uaqytta men jolgha susyn alyp alayyn dep, kólik esigin ashyp jatyr edim, «IYә, aqsaqal. Sizge ishetin birdene alayyn ba?» «Jo-joq, meniki ózimde. Biz múnday úzaq jolgha onsyz shyqpaymyz, daghdy bolyp ketken» dep, qoynynan temir qútysyn alyp kórsetti. Tanys dýnie ghoy, myrs ettim de jolay kezdesken shopyrgha da sol súraghymdy qoydym. «Mә, energiyalyq susyn alsanyz jaqsy bolar edi, týnimen úiyqtamap em...» Búl sóz meni eriksiz selt etkizdi, oghan eki sebep bar edi. Birinshisi, alda úzaq jol bar. Al, onyng týri –mynau. Ne ózin, ne bizdi oilap túrghan joq. Sәl kózi ilinip ketse, jol qatelikti keshire me? Ekinshisi, qazir adamdardyng kóbi energiyalyq susyndargha tәueldi bolyp qalghan. Ásirese sonday jastar kóp. Týnimen jýredi nemese internette otyrady. Sosyn sabaghyna, júmysyna osynday susyn iship ketip bara jatady. Ol sabaq migha kire me, ol júmys óne me? Eng bastysy, densaulyq ne bolyp jatyr? Qorqynyshty! Alayda onyng densaulyghyn oilap, óz ómirimizdi qaterge tikpeyik dep ýsh susynyn alyp berdim. Ol kónildeneyin dedi. Degenmen aqsaqaldan kóri menimen әngimelesuge beyil siyaqty. Aynasynan artqy jaqqa qarap qoyyp, «Týnde futbolgha jýz myng tigip, jeti jýz myngha deyin kóterdim» dedi. «O, shala bayyp qalypsyng ghoy». «Qaydaghy, agha? Kóp úzamay-aq qayta berdim ghoy». «Qap, túryp ketuing kerek edi». Múnym әiteuir aityla salghan sóz edi. Áytpese qúmar oiyngha bir berilgen adam onayshylyqpen túryp ketpeytinin, kete almaytynyn jaqsy bilem ghoy. «Sol ghoy, taghy bir kóre salayynshy dep otyryp, әp sәtte typ-tyipyl boldym. Sodan «kólikti soghyp aldym, tezirek qútylu kerek» dep kelininizden jýz myng algham, ony da salyp tastap it bop kele jatyrmyn». Ózining birneshe saualy jauapsyz, әngimesi tyndausyz qalghanyn kesh anghardy ma, aldyna úmsynghan qalpy birazdan beri ýnsiz qalghan qariya osy kezde serigine mýlde basqasha qarady. Endi ghana kórgendey bas-ayaghyna tinte kóz jýgirtip basyn shayqady da nazaryn qaytadan algha búrdy. Osydan keyin ýzaq ýnsizdik ornady, әrkim óz oiymen onasha qaldy. Týs aua jol boyyndaghy shaghyn ashanagha kirip, auqattanyp aldyq. Búl jerde de artyq-auys әngime bolghan joq. Jol boyy ótken shaghyn, júmysyndaghy týrli qyzyqty oqighalaryn, qiyndyqtardan jol tauyp shyqqan sәtterin toqtausyz aityp kele jatqan qariya jolay týsip qalyp, ornyna tomagha-túiyq bir júmbaq qart top ete qalghanday. Tamaqtan keyin susynynyng taghy birin qylqyldata jútyp rahattana kekirip alghan shopyrdyng sóilegisi-aq kelip otyr. Átten, qabaghymen-aq jasqaghan múghalimning aldyndaghy oqushyday seriginen jylylyqtyng esh lebi seziler emes. Týrinen «Baghanaghy súraqtarynyzdyng kez kelgenine jauap beruge dayynmyn» degen peyil angharylady. Onyng endi úiyqtay qoymasyna kózim jetti de shalqaya otyryp kózimdi júmdym.

Biz mejeli jerge jetkende týngi on bir bolyp qalyp edi. Qostyng syrtqy jaryghy ghana janyp túr eken. Búl jaqtyng tәrtibi boyynsha keshki toghyzda jaryq ta, internet te sónedi, bәri úiqygha jatuy tiyis. Kólik dausynan oyanghan, bizding keletinimizden habardar eki adam men aspaz syrtqa shyqty da bәrimiz qauqyldasyp otyryp keshki asymyzdy ishtik. Búl – saparlas qariyanyng qaytadan týlep alghan, qos iyesine qayta-qayta alghys aitqan riza kónilimen, kólik jýrgizushisining energiyasy tausylyp, dastarqan basynda qalghy bastaghan sәtimen este qaldy.

Shyghysta tang erte atady emes pe? Onyng ýstine mynaday júpar auada eki-ýsh saghat qana úiyqtasang da boyyndaghy kýlli sharshau aqqan terdey jym-jylas joghalady. Saghatqa qarasam tanghy bes eken, qostan syrtqa shyqtym, qariya qol sozym jerdegi tóbeshikting ýstinde jan-jaghyna jútyna qarap túr eken. «Oypyrmay, búl kisi búl ólkege nege sonsha qúmar? Jol boyy eki sózining biri – Eleke sazy! Endi sol ónirding bel ortasynda túryp ainalasyn taghy da kózimen iship-jep barady». Eng qyzyghy, týngi astan keyin qos iyesining aitqanyna kónbey «Men ýshin osydan artyq oryn joq» dep kólik ishine týnep qalghan. Búl da men әli sheshpegen qúpiyanyng biri. Ayandap janyna bardym, amandastym. «Týnde tonghan joqsyz ba?» «Qarashy, – dedi ol, mening saualyma nazar da audarmay. – Qarashy, netken keremet! Aynala jaynap túr, qúddy osy jaylaudy súq kózden jasyrghanday Qúdaydyng ózi taumen qorshap qoyghan ghoy. Myna qoltyqtyng bәri ang men qús. Al, ortada kósilip jatqan jazyq – tausylmas bereke men qazyna!» Ol kisige ilese men de ainalama kóz tiktim, súlulyqty, әsirese tabighy súlulyqty bir kisidey baghalaytyn, ylghy tamsana tamashalap jýretin jannyng biri retinde men de jútyndym. Tónirek ras, ghajap! Suretteuge sóz jetpeydi. Mynghyrghan mal, aqshanqan kiyiz ýiler, shynymen-aq alyp adamdar tizip shyqqanday ainala qorshaghan tau silemderining ortasynda kóz túnatyn jap-jazyq súlulyq! Biraq ony myna kisining auany qúshyrlana jútyp, kózin toydyra almay, kýlli dýniyeni jýregine syidyra almay alasúrghan kónilimen salystyru mýmkin emes edi. «Bala kýniniz osy jerde ótti me?» dedim, kesheli beri «Eleke sazy» dep qaytalay bergen sózine jauap tapqym kelip. «Joq, men búl ónirden emespin» dedi mang dalagha qarap túryp ol. Sosyn, «Bayaghyda Eleke degen bay bolypty. Qazaqta bay kóp qoy, birin surettegende ózenge qúlaghan jylqysy su ishkende su tartylyp qalady eken deydi. Al, búl bay jylqysyn bir saygha qamaghanda say tolsa boldy, «E, jylqym týgel eken» dep jýre beretin kórinedi. Búl jer sodan «Eleke sazy» atanghan» dedi maghan әli nazar audarmastan. Kóp úzamay ózgeler de oyanyp, abyr-sabyr bastalyp ketti de, bizding әngimemiz kópke barmady. Múnda tәrtip basqa dedim ghoy, tanghy altyda bәri ornynan túryp, juynyp-shayynady, jetige deyin tanghy asyn ishedi de júmysqa kirisip ketedi. Sodan on birge deyin tórt saghat tynymsyz júmys. On birde qosqa keledi, sodan ekige deyin ýzilis. Týski astaryn ishedi, internetke shúqshiyady, demalady, kir-qondaryn juady, qalasa dop tebedi. Sodan ekiden altygha deyin taghy tórt saghat toqtausyz júmys. Altydan jetige deyin keshki as, odan keyin úiyqtaysyng ba, internetke ýnilesing be, qysqasy, týngi toghyzda bәri óshedi, tanghy altygha deyin demalys. Eng bastysy, osy aralyqtyng bәrinde qariya ekeumizge bir jerge barugha da, qymyz iship otyryp emin-erkin әngimelesuge de mýmkindik mol. «Ana shopyr balanyng sózi maghan úanamady» dedi bir kýni. «Qúmar oiynnan mýiizi shyqqan jandy kórsem kózim shyqsyn, esesine bar dýniyesin tigip, sonynda ózi qor bolyp qalghan talay asyl jigitterdi kóz kórdi. Olardy toqtata almaysyn, al ony maqtanysh qylu jәne otbasynnyng nәpaqasyn auyzdarynan jyryp alyp shyghu – azghyndyqtyng shegi. Sen toqtam aita ma desem, jeliktirip bara jatqan siyaqtysyn, amalsyz ishten tyndym» degeninde betim duyldap-aq ketti. Óitkeni, kezinde ózim de sol túzaqqa týsip, basymdy zorgha arashalap algham.

Aytpaqshy, kelgen kýnning ertesindegi keshte qos iyesi jeke shatyrynda qariya ekeumizge dastarqan jaydy. «Myna kisi ghúmyryn arheologiya salasyna arnaghan jan. On jyldan beri zeynette. Maghan «Eleke sazyn, arheologtar júmysyn bir kórip qaytsam» degen sәlemin joldapty. Sodan arnayy aldyryp otyrmyn» dep tanystyrghan. «Sol uaqyt ishinde biz qayda bolmadyq?.. Qazaqstannyng qay ónirin sharlamadyq? Ataqty Esikti, Berel, Týrkistan, Syghanaq, aitsang kete beredi. Sonyng ishinde mening janyma erekshe jaqyny – Eleke sazy ghoy. Osy ónirde men ghúmyrymdaghy eng qúndy jәdigerlerdi taptym, tariyhqa atymdy jazdym jәne osy ólkede qyzmetimdi ayaqtadym» dedi ol kisi. Sosyn qos iyesine búrylyp, «Saghan sheksiz rizamyn. Balannyng balasy jamandyq kórmesin!» dep qolyn úzaq qysty da, «Men endi jatayyn, shal adammyn, sender maghan qaramay otyra berinder» dep shyghyp ketti. Ol kisi jónimen ketip, ózi týnep jýrgen kólikting esigi tars jabylghanda qos iyesi – osy espedisiyalyq toptyng jetekshisi – qandy kóilek dosymnan: «Búl kisining Eleke sazyna nege sonsha asyqqanyna qanyqtym. Al, saghan nemenege kelgeli beri raqmet aita beredi?» dedim. «Búl da bir qyzyq әngime. Búl kisi zeynetke shyghar aldynda tau-tasta emin-erkin jýretin kóligi bar edi. Soghan ózining shәkirti ólerdegi sózin aityp jabysady. «Aghatay, qashan kelseniz de kólik ózinizdiki, qashan kelseniz de tór de sizdiki. Tek, myna kóliginizdi bizge tastap ketiniz» dep. «E, múny qalada qaytem? Onyng ýstine ózim qazba mausymynda kelip mauqym basylghansha minip túrmaymyn ba?» dep oilaghan aqsaqal shәkirtining degenine kónedi. Sodan zeynetke shyghu, odan keyingi qarbalastar, qalagha túraqtanu degen siyaqty bitpes әbigerlermen bir-eki jyl, odan keyin densaulyghy syr berip taghy biraz uaqyt joghaltyp, «jút jeti aghayyndy» degendey әieli qaytys bolyp, qysqasy, arada biraz uaqyt ótip ketedi ghoy. Al, búl kisining esil-derti – Eleke sazy. Sodan bayaghy shәkirtine habarlasady. «Sol kýnderdi saghyndym. Bir kórip qaytsam» deydi ghoy. Ol myng syltau aityp, jolatpaydy. Aqsaqaldyng tep-tegis jerde saghy synyp otyrghanda mening Eleke sazynda ekenim qúlaghyna tiyedi. Syrttay tanystyghymyz bolmasa, birge júmys istegen adamym emes. «Keliniz» dedim, «Yrysymdy iship ketpeydi ghoy» dedi dosym shegir kózi elektr jaryghyna shaghylysyp. Búl joly onyng qolyn bar yqylasymmen men de aldym.

Aqsaqal ekeumiz arheologtarmen birge shym da oidyq, tas ta tasydyq, qorymnyng negizgi bóligine kelgende sypyrtqymyzdy saylap alyp obanyng negizgi bóligin de tazaladyq. Osy sәtting bәrinde ol kisining jýzinen erekshe shuaq tógildi de jýrdi. Kóp ishinen meni tauyp alady da әr isti tәptishtey týsindiredi, әr qozghalysy jauapkershilikke toly. Sosyn, iyә, sosyn qoly qalt etse jayaulap dala kezip ketedi nemese biyikteu jerge shyghyp alady da keyde qolyn kólegeylep, bolmasa qolyn artyna ústap alyp alystargha qarap túrady. Osynday kýnderding birinde, talay jyldar boyy arheologtargha aspaz bolyp kele jatqan qoly berekeli apaydyn: «Myna kisi Eleke sazymen qoshtasyp túr-au» degen sózin estip qaldym. «Nege olay dediniz?» dedim, myna sózden tiksinip. «Búl kisini men tanyghaly qansha jyl?.. Keletin, arqa-jarqa bolyp ketetin. Búl joly jýris-túrysy da, sózi de birtýrli» dedi. Sodan bastap qariyagha taghy bir qyrynan zerttep qaray bastadym. Dәl osyny kýtip jýrgendey ol kisi kóp úzamay, «Ana ózendi kórding be?» dedi. «IYә, ótkende janynan óttik qoy» dedim men. «Sodan tómende ýsh ózenning qosylatyn jeri bar. Ghajap jer endi. Soghan baryp sugha týsip kelsek qaytedi?» «Oybu, agha, men sәl túmauratyp jýr edim, odan ary asqyntyp alarmyn» dedim. Rasymen, alergiyam qozyp, berekem qashyp jýrgen kez edi. «Ol sudan eshkimge suyq tiymeydi, qayta sauyghyp shyghasyn. Ortasynda ýlken qoytastar bar, sonda kýnshuaqta jatugha da bolady» dedi. «Joq, agha! Ayyp etpeniz, men bara almaymyn» dedim. Odan keyin meni qolqalaghan joq, basqalargha da ótinish aitpady. Tek, keshki asta ekspedisiya jetekshisine, «Reti kelse meni ortalyqqa aparyp tastarsyn» dedi de ornynan túryp, kelgeli týnep jýrgen kóligine kirip ketti. «Qansha degenmen kólik týnde salqyn ghoy» dedi aspaz apay. «Eski daghdysy ghoy, múny da saghynghan shyghar» dedi egde arheologtyng biri. «Degenmen myqty eken, jetpisten asqanda múnday qimyl-qozghalys ekining birining qolynan kelmeydi ghoy» dedi taghy biri.

Ertesi bәrimizben emen-jarqyn qoshtasyp, әsirese qos iyesin bauyryna basyp úzaq túryp, kýlli qorshaghan ortagha tebirene qarap ol kisi sol bayaghy shopyrmen ýiine attandy. Kóp úzamay men de kerekti maghlúmattarymdy jinap alyp etekke týstim. Qalanyng ómirin bilesizder, bitpeytin qarbalas qaytadan bastaldy da ketti. Tek, tek, qos iyesining «Qalagha jetken song ertesi kýni ana kisi dýniyeden qaytypty» degen sózi shekemdi solqyldatady da túrady.

Abai.kz