Qyrghyzstannyng shipajayly Sholpan-Ata qalasynda «Ortalyq Aziya – Ázirbayjan» sammiytine dayyndyq jýrip jatyr. Búl turaly Qyrghyzstan Preziydentining baspasóz hatshysy Asqat Alagozov habarlady.

Ol Tamchy halyqaralyq әuejayynan Sholpan-Atagha deyingi jol 30 shilde men 1 tamyz aralyghynda jabylatynyn eskertti. Óitkeni Ystyqkól jaghalauynda búl formattaghy sammit alghash ret ótkizilmek.

Aymaq túrghyndary men jýrgizushilerge saparlaryn josparlaghanda uaqytsha shekteulerdi eskeru eskertildi. Qyrghyzstan Ishki ister ministrligi de qauipsizdik sharalaryna baylanysty Tamchy әuejayynan Sholpan-Atagha deyingi jol mezgil-mezgil jabylyp túratynyn habarlady.

«Qoghamdyq qauipsizdikti qamtamasyz etu jәne resmy delegasiyalardyng kedergisiz ótui ýshin keybir aumaqtarda kólik qozghalysy uaqytsha shekteledi», — dep habarlady Qyrghyzstan IIM.

Tәrtip saqshylary túrghyndar men turisterden uaqytsha qolaysyzdyqtargha týsinistikpen qarap, Ystyqkólge barar baghytty aldyn ala josparlaudy ótindi.

Geosayasy mәni men qalyptasu tarihy

Ortalyq Aziyanyng bes respublikasy qatysatyn birqatar yntymaqtastyq formaty bar. Mysaly, 2025 jyldyng sәuirinde Ózbekstannyng Samarqand qalasynda alghash ret «Europalyq Odaq – Ortalyq Aziya» sammiyti ótti. Sonymen qatar «Ortalyq Aziya – AQSh» dialogy da júmys isteydi.

Al «Ázirbayjan – Ortalyq Aziya» formatynyng negizi 2025 jyldyng 16 qarashasynda qalandy. Ol kýni Ózbekstan astanasynda Iliham Áliyevting qatysuymen ótken Ortalyq Aziya memleket basshylarynyng Konsulitativtik kezdesuinde Ázirbayjangha osy formattyng tolyqqandy qatysushysy mәrtebesi berildi.

Negizinen Ortalyq Aziya respublikalary basshylarynyng alghashqy konsulitativtik kezdesui KSRO ydyraghangha deyin — 1990 jyly tamyzda Almatyda ótken edi. 1991 jyldyng tamyzynda búl formatqa Ázirbayjan qosyldy. Býgingi tanda Ortalyq Aziya elderining barlyghy 7 konsulitativtik kezdesui ótip, onyng ýsheuine Ázerbayjan qatysty.

Aymaqty baylanystyratyn altyn kópir

Ázirbayjannyng qatysuymen jana formattyng qúryluy Ortalyq Aziya men Ontýstik Kavkaz arasyndaghy baylanystardy nyghaytu túrghysynan óte manyzdy. Ázirbayjan osy eki aimaqtyn, kenirek aitqanda Shyghys pen Batystyn, Soltýstik pen Ontýstikting arasyn jalghaytyn kópir rólin atqarady.

Kaspiy tenizi arqyly ótetin dәliz Ortalyq Aziya elderine Ázirbayjan naryghyna da, Gýrjistan, Týrkiya jәne Europalyq Odaq naryqtaryna da shyghugha tiyimdi mýmkindik beredi. Búl kólik baghdarlaryn әrtýrlendiruge (diyversifikasiyalaugha) jәne syrtqy saudanyng shekteuli baghyttargha tәueldiligin azaytugha jol ashady. Osy túrghyda Ázirbayjan — Ortalyq Aziya men Europalyq Odaq arasyndaghy qarym-qatynasty damytuda da basty el.

Iliham Áliyev Ortalyq Aziya boyynsha konsulitativtik kezdesude sóilegen sózinde Baqynyng Ontýstik Kavkazda ornalasqanyna qaramastan, belsendi yqpaldastyqtyng arqasynda Ázirbayjan men Ortalyq Aziya elderi әlemdegi manyzy artyp kele jatqan birtútas geosayasy әri geoekonomikalyq aimaqty qúraytynyn atap ótti:

«Biz halyqaralyq úiymdar shenberinde de tabysty әriptestik ornatyp, bir-birimizding bastamalarymyzdy qoldap kelemiz. Jahandyq jәne aimaqtyq mәselelerdi sheshude ortaq ústanym qalyptastyryp otyrmyz», — dedi Ázerbayjan basshysy.

Ekonomikalyq әleuet jәne Orta dәliz

Ózbekstan Preziydenti janyndaghy Ekonomikalyq zertteuler men reformalar ortalyghynyng sarapshysy Edvard Romanov songhy jyldary Ortalyq Aziya halyqaralyq arenada birtútas aimaq retinde jii boy kórsetip kele jatqanyn jazady. Ekijaqty qarym-qatynastarmen qatar «Ortalyq Aziya plus» formattary da damyp keledi. Búl aimaq elderine syrtqy óniktestermen sauda, investisiya, ónerkәsiptik kooperasiya, kólik, energetika jәne qauipsizdik mәselelerin birlese talqylaugha mýmkindik beredi.

Osylaysha, «Ortalyq Aziya plus» formattary aimaqqa bir mezgilde birneshe baghyt boyynsha yntymaqtastyqty damytugha jaghday jasaydy. Olardyng maqsaty — bir ghana seriktesti nemese baghytty tandau emes, ekonomikalyq baylanystardy keneytu jәne syrtqy ózgeristerge aimaqtyng tózimdiligin arttyru.

«Ortalyq Aziya + Ázirbayjan» formatynyng basqa alandardan aiyrmashylyghy — Ázirbayjannyng Kaspiy tenizi arqyly aimaqpen tikeley shektesip jatqandyghynda. Ol — Ontýstik Kavkaz, Týrkiya jәne Europa baghytyndaghy logistikalyq baghdarlardyng týiindi elementi. Ortalyq Aziya ýshin Ázirbayjan — manyzdy tranzittik, investisiyalyq jәne ónerkәsiptik seriktes. Al Ázirbayjan ýshin Ortalyq Aziya elderi — ósip kele jatqan ýlken naryq әri porty, temirjoly men logistikalyq infraqúrylymy ýshin jýk aghynynyng kózi. Sondyqtan búl jana formattyng sayasy ghana emes, naqty ekonomikalyq salmaghy bar», — dep jazady sarapshy.

Maqalada sauda men ónerkәsiptik kooperasiyany keneytu ýshin senimdi kólik infraqúrylymy qajet ekeni aitylghan. Tenizge tikeley shygha almaytyn Ózbekstan ýshin balama baghyttardy damytu — syrtqy saudanyng túraqtylyghyn arttyrudyng basty sharty.

Orta dәliz (Ortalyq baghdar) Qytay men Ortalyq Aziyany Ontýstik Kavkaz, Týrkiya jәne Europamen baylanystyrady. Ózbekstannan shyqqan jýkter Qazaqstan nemese Týrkimenstan arqyly Kaspiy porttaryna jetkiziledi, odan ary teniz arqyly Ázirbayjangha, odan keyin Gruziya, Týrkiya nemese Qara teniz arqyly Europa naryghyna jol tartady.

Dýniyejýzilik bankting baghalauynsha, infraqúrylymdyq jәne úiymdastyrushylyq reformalar sәtti jýrgizilse, 2030 jylgha qaray Orta koridor arqyly jýk tasymaly 3 esege artyp, al jetkizu uaqyty eki esege qysqaruy mýmkin.

Búdan bólek, Zangezur koridorynyng ashyluy da Ortalyq Aziya memleketteri ýshin qosymsha mýmkindikter tughyzady.

«Ózbekstan ýshin «Ortalyq Aziya + Ázerbayjan» formaty eksportty keneytuge, kólik baghyttaryn әrtýrlendiruge jәne óndiris pen logistikagha investisiya tartugha jol ashady. Al basqa Ortalyq Aziya elderi ýshin Batys naryghyna shyghatyn qosymsha ótkel beredi. Sammitting әri qarayghy manyzy elderding Orta koridordy qanshalyqty jýieli damyta alatynyna baylanysty bolmaq. Aldaghy kezdesu ózara tiyimdi jobalardy jýzege asyrugha serpin beredi dep kýtilude», — dep týiindedi E. Romanov.

Ábil-Serik Áliakbar

Abai.kz