2026 jylghy 1 shilde Qazaqstannyng sayasiy-qúqyqtyq jýiesi ýshin manyzdy kezenning bastaluy bolmaq. Dәl osy kýni býkilhalyqtyq referendumda qabyldanghan jana Konstitusiya tolyq zandy kýshine enedi. Soghan sәikes memlekettik basqaru jýiesi, joghary ókildi biylik qúrylymy, birqatar sayasy instituttar men zannamalyq normalar týbegeyli ózgeredi. BAQ.KZ tilshisi aldaghy reformalargha qatysty sarapshylardyng pikirin súrap bildi.

Sarapshylardyng payymdauynsha, búl ózgerister elding sayasy arhiytekturasyn qayta qalyptastyryp, memlekettik instituttardyng júmys isteu qaghidattaryn janasha sipatqa kóshiredi.

Sayasy jýie “qayta jýkteledi”

Sayasattanushy Janat Momynqúlovtyng aituynsha, 1 shildeden bastap kýshine enetin institusionaldyq ózgerister elding sayasy jýiesine eleuli transformasiya әkelmek.

Sayasattanu túrghysynan múnday qadamdar “qayta jýkteu” (reset) retinde baghalanyp, memleket ýshin jana mýmkindikter terezesin ashady, – deydi sarapshy.

Onyng pikirinshe, jana konstitusiyalyq normalardyng mazmúny elding aldaghy damuynda sheshushi ról atqarady.

Eger búl ózgerister biylik tarmaqtary arasyndaghy tepe-tendikti nyghaytyp, memlekettik organdardyng eseptiligin arttyryp, azamattardyng qúqyqtary men mýddelerin naqty qorghaugha baghyttalsa, búl biylikting qogham aldyndaghy sayasy legitimdiligin kýsheytedi. Al ishki túraqtylyq pen tiyimdi instituttar – kez kelgen elding halyqaralyq bedelin aiqyndaytyn negizgi faktorlardyng biri. Múnday jaghdayda memleket reformalargha, modernizasiyagha beyim oiynshy retinde qabyldanyp, onyng investisiyalyq tartymdylyghy arta týsedi, – deydi Janat Momynqúlov.

Sonymen qatar sayasattanushy ótpeli kezenning belgili bir tәuekelderi de bar ekenin atap ótti.

Ýkimetting dogharysy men Parlamentting taratyluy qysqa merzimdi sayasy belgisizdik tuyndatatyny anyq. Ásirese partiyaaralyq dinamika men aldaghy saylau prosesi búl kezenning shiyelenisti ótetinin aiqyndaydy. Sayasy elitanyng birlesip júmyluy, partiyalardyng belsendiligi jәne elektorattyng senimi biylik túraqtylyghynyng eng negizgi kepili bolmaq. Degenmen, bәsekening shekteuli boluy syrtqy baqylaushylar ýshin eldegi sayasy prosesterding ashyqtyghyna qatysty súraqtar tughyzuy mýmkin, – deydi ol.

Sarapshy halyqaralyq qauymdastyqtyng baghasy reformalardyng sapasyna tikeley baylanysty bolatynyn aitady.

Eger ózgerister naqty institusionaldyq nәtiyjelerge alyp kelse, elding imidji “qolmen basqarylatyn sayasy ózgerister” nemese “evolusiyalyq demokratiya” ýlgisi retinde nyghayady. Al reformalar tek elitalyq qayta bólinis dengeyinde qalyp qoysa, búl ishki jәne syrtqy senimge keri әser etui yqtimal, – deydi sayasattanushy.

Qúryltay qúrylyp, Parlament júmysyn toqtatady

L.N. Gumiylev atyndaghy Euraziya últtyq uniyversiytetining Konstitusiyalyq jәne azamattyq qúqyq kafedrasynyng professory, zang ghylymdarynyng doktory Jamaladen Ibragimovtyng aituynsha, 1 shildeden bastap referendumda qabyldanghan jana Konstitusiya tolyq kýshine enedi.

Búl konstitusiyalyq reforma negizgi zannyng 84 payyzyn qamtydy. Eng bastysy – memlekettik basqaru jýiesi men memlekettik-qúqyqtyq ýlgi ózgeredi. Memlekettik organdardyng ózara qarym-qatynasy, biylik tarmaqtarynyng júmys isteu tetikteri qayta qalyptasady, – deydi ol.

Professordyng aituynsha, negizgi ózgeristerding biri – eki palataly Parlamentting ornyna bir palataly Qúryltaydyng qúryluy.

Eng joghary zang shygharushy organ retinde bir palataly kәsiby Qúryltay saylanady. Sonymen qatar memlekettik qúrylymgha viyse-preziydent instituty engiziledi. Búl sayasy biylikting túraqtylyghyn qamtamasyz etuge arnalghan institut. Sonday-aq Qazaqstan Halyq Kenesi qúrylady. Osy ózgeristerding barlyghy memlekettegi sayasy arhiytekturany ózgertedi, – deydi zanger.

Onyng aituynsha, 1 shildeden bastap “Qazaqstan Respublikasynyng Qúryltayy jәne onyng deputattarynyng mәrtebesi turaly” zang kýshine enedi.

Osy kýnnen bastap Senat pen Mәjilisten túratyn qazirgi Parlament óz qyzmetin tolyq toqtatady. Preziydent jana Qúryltaydy saylau turaly jarlyqqa qol qoyady. Saylau bir-eki ay kóleminde ótui mýmkin. Qúryltay 145 deputattan túrady jәne olar bes jyl merzimge saylanady, – deydi Ibragimov.

Azamattar ýshin qanday mýmkindik payda bolady?

Jamaladen Ibragimov jana Konstitusiyadaghy azamattardyng qúqyqtaryn qorghaugha baghyttalghan birqatar normayy erekshe atap ótti.

Olardyng biri – ústalghan azamattardyng qúqyqtaryn mindetti týrde týsindiru turaly norma.

Ár adamgha ústalghan sәtte bostandyghyn shekteu negizderi men onyng qúqyqtary týsindiriledi. Álemdik tәjiriybede búl Miranda erejesi dep atalady. Qúqyq qorghau organdary azamatqa onyng qanday bap boyynsha ústalghanyn týsindiruge, ýndemeu qúqyghy bar ekenin aitugha, advokat shaqyrugha jәne telefon soghugha qúqyghy bar ekenin habarlaugha mindetti, – deydi zang ghylymdarynyng doktory.

Taghy bir manyzdy ózgeris – azamattardyng Konstitusiyalyq sotqa tikeley jýginu qúqyghy.

Eger azamat qanday da bir zang normasy ózining qúqyqtary men bostandyqtaryn shektep túr dep eseptese, Konstitusiyalyq sotqa tikeley jýgine alady. Eng manyzdysy – búl ótinish ýshin memlekettik baj tólenbeydi, – deydi ol.

Sonymen qatar advokattardyng mәrtebesi konstitusiyalyq dengeyde bekitiledi.

Endi advokattar sot prosesinde prokurorlarmen jәne basqa qatysushylarmen teng dәrejede әreket ete alady. Búl azamattargha kórsetiletin qúqyqtyq kómekting sapasyn arttyrady, – deydi professor.

Qazaqstan Halyq Kenesine qarapayym azamattar da qatysa alady

Jana Konstitusiya ayasynda qúrylatyn Qazaqstan Halyq Kenesi konsulitativtik-kenesshi organ retinde júmys isteydi.

Búl organ 126 mýsheden túrady. Onyng 42 mýshesin etnomәdeny birlestikter, 42 mýshesin qoghamdyq úiymdar men ýkimettik emes úiymdar, taghy 42 mýshesin mәslihattar men qoghamdyq kenester úsynady, – deydi Ibragimov.

Onyng pikirinshe, búl qarapayym azamattardyng memlekettik sheshimder qabyldau prosesine qatysu mýmkindigin keneytedi.

Ekonomikada qanday ózgerister bolady?

Mәjilis deputaty Aytuar Qoshmambetovting aituynsha, 1 shildeden bastap halyq kýndelikti ómirde bayqaytyn birneshe manyzdy janalyq kýshine enedi.
Olardyng biri – Últtyq tauarlar katalogynyng iske qosyluy.

Endi saudamen jәne óndiris salasymen ainalysatyn kәsipkerler óz tauarlaryn últtyq katalogqa engizui kerek. Ár ónimning sureti, sipattamasy, shyqqan jeri, kólemi, qoldanylu maqsaty siyaqty mәlimetter kórsetiledi. Búl eldegi tauar ainalymyn baqylaugha jәne ýlken analitika jýrgizuge mýmkindik beredi, – deydi deputat.

Onyng aituynsha, tútynushylar da QR-kod arqyly kez kelgen ónim turaly tolyq aqparat ala alady.

Sonymen birge marketpleyster júmysyna qatysty jana talaptar engiziledi.

Búrynghyday tauardy beyresmy jolmen әkelip satu mýmkin bolmaydy. Sauda tek resmy tәrtippen jýrgizilui tiyis, – deydi Qoshmambetov.

Deputat taghy bir manyzdy janalyq retinde qúny 200 dollargha deyingi jeke paydalanugha arnalghan tauarlargha búrynghy jenildikterding saqtalatynyn aitty.

“Tenge” emes, “tenge”

1 shildeden bastap Salyq kodeksine de auqymdy terminologiyalyq ózgerister engiziledi.

Eng kózge týsetin týzetulerding biri – resmy qújattardaghy “tenge” sózining “tenge” bolyp jazyluy.

Búl aqsha reformasy emes jәne últtyq valutanyng ózgeruin bildirmeydi. Ózgeris tek qújattardaghy jazylu normasyna qatysty.

Sonymen qatar Salyq kodeksinde birqatar terminder janartylady. Mysaly, “respublikalyq referendum” tirkesi “býkilhalyqtyq referendum” bolyp ózgeredi, al keybir normalarda Parlament atauynyng ornyna Qúryltay termiyni qoldanylady.

Sarapshylardyng pikirinshe, 1 shilde tek zannamalyq ózgerister kýni ghana emes, Qazaqstannyng sayasy jәne institusionaldyq damuynyng jana kezenining bastauy bolmaq.

Aldaghy ailarda jana Qúryltaydy saylau, memlekettik instituttardy qayta qalyptastyru jәne janartylghan Konstitusiya normalaryn iske asyru júmystary bastalady. Búl ózgeristerding tiyimdiligi men nәtiyjesi olardyng qaghaz jýzinde emes, naqty ómirde qalay jýzege asatynyna baylanysty bolmaq.

Abai.kz