«Gender» týsinigi o basta batystyq feminizmnen bastau alady.  Onda, kapitalizmning alghashqy kezeninde oryn alghan batystaghy otbasylyq daghdarystyng kórinisine qarsy turudyng alghashqy qadamdary jasaldy: zauyt‑fabrikalarda әiel enbegining tómen baghalanuy,  túrmystaghy әielderge degen zorlyq‑zombylyqqa qarsylyq, әiel qauymynyng qúqyqtarynyng tendigi siyaqty ózekti mәseleler qamtylady. Uaqyt óte kele, búl qozghalys sayasy sipatqa ie bolyp, memleket zandarynan kórinis tabady...  Qazir ol әlemdegi eng manyzdy sayasy qozghalystardyng birine ainaldy. 

Qazaqy «genderizmge» tarihy sholu

Búl turaly qoghamdaghy pikir birkelki emes. Ol týsinikti, óitkeni, osyghan deyin qanshama zaman qazaq dalasynda «әiel qúqy taptaluda» degen úghym bolghan emes edi.  Qazaq bolmysynda әiel zatyna degen erekshe dýniyetanym formasy oryn alghan: ol – Ana úghymymen tikeley baylanysty. Qazaq júrty óz qyzdaryn jas kezinen «jat júrttyq» dep sanay otyryp, oghan qyz kezinde, ong bosaghada erekshe syi‑qúrmet kórsetip kelgen. Bizding dalada «qyz tudy» dep, qyzdy qorlaugha eshqashan jol berilmegen – úl da, qyz da Tәnirding beregen syiy dep qabyldanghan.

Osy týsinik bolashaqtaghy odan әrgi qyz tәrbiyesinen oryn alyp, «qyz namysy – el namysy» atty paradigmagha úshtasatyn. Sebebi, ol kezde rulyq qauymdasu arqyly ómir sýrgen elde, halyqtyng qatang Shejire zanyna baylanysty, óz rulasynan qyz aluugha qatang tiym salynghany belgili. Mysaly, Almaty týbindegi Qalqaman‑Mamyr jer ataulary sol jazagha tap bolghan, jazalanghan jastardyng esimin saqtap qalghan desedi. (Ol shyndyqty poema etip jazan Shәkәrim).

Mine, osy Shejire zanyna say, auldardaghy әrbir qyz óz rulastaryna kindigi bir qaryndas bolyp keledi de, jigitterge ýilenu túrmaq,  qaryndastaryna ghaybat sóz aitugha, oghash qylyq kórsetuge tiym salynady. Óitkeni, әr qyzdyng namysy sol auyldaghy bar jigitting namysy!

Mine, osy ereje qazaq halqynyng o bastaghy «genderlik sayasatynyn» týp negizinde jatady da, «әiel tendigi» mәselesinde kóp qiynshylyq tughyzbaydy. Áriyne, әiel balasy men erkekting tabighy bolmystary bólek: erkekke tabighattan kýsh berilse, әielge – nәziktik tәn. Sebebi, onyng basty tabighy missiyasy – ómirge úrpaq әkelu, әulettin, rudyng ómirin jalghastyru. Sondyqtan, oghan kedergi bolatyn «qara kýsh» әiel zatynyng tabighatynda  jaratylysynan shekteuli. Úrpaqty ómirge әkelgende, boyyn iydirip sýt shygharugha qara kýsh emes, nәziktik qajet. Ol meyirimmen, analyq sezimmen úshtasuy qajet...

Ejelden mal baqqan qazaq tabighatty baqylay kele, osy qasiyetti tez bayqaghan, әri, ony jalpy ómir sýru qalybyna keltirgen: ol – әielding tabighy erkindigi.

Kelesi kezekte, jylqy mәdeniyetin mengergen halyq, syrghyp kóshe jýrip, osy kóshtegi әrbir tiri jangha «kósh subektisi» dep qaraghan. Onda bala jastan bastap, enkeygen kәrige deyin, әrbir er azamat pen qyz‑kelinge, әjelerge deyin óz funksiyalary naqtylanghan. Olar da ony jaghsy bilgendikten, qazaq jeúrty kóshti tez, әri, yn‑jynsyz, ózara ishtey ýilesimdikpen aotqarugha әbden daghdylanghan. Áytkeni, der kezinde kóship ýlgeru – osy júrttyng ómirinin, maldy saqtaudyn, azyqsyz qalmaudyn, borangha úshyramaudyng kepili edi! Búl – jalpygha birdey, qatang saqtalatyn ereje. Ondayda «genderlik» mәselesi emes, «eri  men júbayynyng ózara týsinistik mәselesi» alda túratyny anyq.

Mine, osy erejege say, qazaqta otbasylyq qúndylyqtardy ózara yntymaq pen bereke‑birlikke shaqyratyn maqal‑mәtelder kóp aitylghan.

Qazaq zandarynda kelinning «óz júrty» bop onyng kelgen eli sanalady. Búl, әulet pen rudyng úrpaqtarynyng shashyramauyna, elding el bop túruyna qolay jasalghan shart. Sondyqtan, otbasy qaytys bolghan kezderi, odan taraghan úrpaqtyng óz elinde qaluy – búljymas zang boldy. Mine, osy zang kýshi qazaqta «ajyrasu» degen qúbylysty joqqa tәn etken...

Mәselen, bizding dýniyetanymda «talaq» úghymy mýldem bolmaghan. Onyng ornyna «әmengerlik» zany jýrgen. Ol boyynsha, kýieui qaytys bolghanda, jyly ótken son, jesirge «әmenger» qarastyrylady. Ol bireu emes, birnesheu boluy – qalypty jaghday. Mine, solardyng arasynan «jar tandau» qúqy әielding ózinde qalady. Búl‑ naghyz qazaqy genderlik sayasat!

Genderizmge qazirgi kózqarastar

Gender turaly aitqanda býgingi kózqarastar osy sebepten birneshe baghytqa bólinedi:

Mysaly, belgili sayasatker Dos Kóshim: «Qazaqstandaghy gernderizm qoldan jasalghan, jasandy sayasat" dep sanaydy. Óitkeni, qazaq halqynyng túrmys‑tirshiligende oghan negiz joq. Elde әielder eshqashan «jalaqygha» júmys jasamaghan. Árbir әiel ortaq iste óz sybaghasyn alyp otyrghan... Osy jaghdayda, «әiel tendigi» dep ony sayasattandyrudyng esh qajeti joq», ‑ deydi sayasatker («Aqiqat» jurnaly, 18‑nauryz, 2018‑j. «Keleli kenes» aidary).

Filosof Ábdirashit Bәkirúly: «Batys pen shyghys týsingindegi «genderlik» bir‑birine say kelmeydi. Sondyqtan batystyq ýlgini qaz‑qalpynda elimizge endiremiz deu – qazaqty últtyq dýniyetanymnan ajyratady, últtyq tәrbiyede eleuli qiynshylyqtar tudyrady» dep sanaydy. Mysaly, qazir jalghyzbasty analardyng sany kýrt kóbeyip ketti. Songhy jyldary elimizde qúrylghan nekelerding 52 payyzy bir-eki jyldan keyin ajyrasyp ketedi eken. Sol 52 payyzdyng eng az degende 40 payyzynda bala ómirge kelse, qanshama bala tiri jetim qalyp jatyr. Nege búlay? Búghan kim kinәli? Er-azamattar kinәli me, qogham kinәli me, bolmasa әleumettik sayasat kinәli me? Bolmasa jat mәdeniyetting yqpaly ma? Ony biz qalay anyqtaymyz jәne әrqaysysynyng osy mәselege qatysty ziyanynyng mólsheri qansha? Mine, búl zertteuge túratyn mәsele. Óitkeni, otbasy ajyrasqannan keyin bizdegi zang boyynsha basymdyq anagha beriledi de, bala ananyng qolyna kóship, әke tәrbiyesinsiz qalady. Sonymen birge, balanyng býkil materialdyq shyghyny, jauapkershiligi ananyng moynyna jýkteledi. Al, qazirgidey jalaqy dengeyi tómen kezde, túrmystyq qajettilikterding qymbat jaghdayynda kez-kelgen ana oghan shyday ala ma? Mine, osynyng barlyghy jinaqtalyp kelip, ýlken týitkilderding tizbegin qúraydy. Sol tizbekti biz ghylymy túrghydan anyqtap, saraptap, taldau ýshin zertteushi top qúryp, olar ýkimetke, qúzyrly mekemelerge osy mәselelerdi sheshuding naqty joldaryn úsynyp otyruy kerek. Búl, әriyne, birden sheship tastaytyn mәsele emes, ýzdiksiz jýrip otyratyn ýderis».  (Sonda)

Filosof Berik Atash:  «Qazir biz­ding qoghamda da, әlemde de gen­derologiya boyynsha eki týrli kózqaras bar: gen­derologtar (gende­ro­logiyany qol­­daushylar) jәne antiygenderologtar. Búl genderlik sayasatty dúrys týsinbegennen shyghady. Áuelde HIH ghasyrda Amerika, Europa elderinde feminizm kózqarasy payda bolghan. Odan genderlik sayasat tughan.

Al, qazir genderologiya degen arnayy ghylym salasy qalyptasty. Endi, genderologiyanyng jana satysy retinde neogenderologiya degen payda bolyp jatyr. Endeshe, búl rette mәseleni dúrys týsinip alu kerek ‑ genderologiyagha qarsy kelushiler ony feminizmmen shatastyrady. Al, feminizm men genderlik sayasat ekeui mýlde bólek: «gender» – әiel men er adamnyng tendigi. Múnda eki jaqtyng qúqy teng qorghaluy tiyis. Mәselen, biz әielderding týrli kemsitushilikterge, zorlyq-zombylyqqa úshyraytyndyn aitsaq ‑ otbasyndaghy er adamdardyng jaghdayyn úmytpauymyz kerek. Gender osyny aitady. Mysaly, er adamdar da otbasynda kóp jaghdayda әielder tarapynan psihologiyalyq qysymgha úshyraydy. Óitkeni, oghan otbasyn asyrau mindeti jýktelgen. Eger, olar teng bolsa, әiel adamgha da ol mindet jýktelui qajet edi ghoy.

Nemese әsker qataryna er adamdar shaqyrylady. Auyr júmysta kóbine ólim-jitimge dushar bolatyn da solar. Sodan bolar, er adamdar, negizinde, psihologiyalyq jaghynan әlsiz bolyp keledi. Sondyqtan, erlerding de mýddesin qorghau manyzdy.

Biz «tenqúqylyq» degendi shatastyryp jýrmiz. «Ten» basqa, «birdey» basqa. Áyel men er adam eshqashan birdey bola almaydy. Qay jaghynan alyp qarasanyz da. Biologiyalyq, fiziologiyalyq jaghynan aiyrmashylyq bar. Psihikalyq jaghynan da birdey emes. Áleumettik rólderi de bólek. Tipti, aqyl-oy dengeyi, sana, oilau jýiesinde de aiyrmashylyq bar.

Endi, qazaq qoghamyna oiysayyq. Negizi, qazaqta gender bayaghydan bar. Halqymyz búrynnan әielderdi qúrmettegen. Biraq, qúrmetteu degen erkine jiberu emes. Belgili bir dengeyde shekteu de oghan kiredi. «Qyzgha qyryq ýiden, úlgha otyz ýiden tyiym» deydi. Sonymen birge, «Jaman әiel jaqsy erkekting basyn jerge sýireydi, jaqsy әiel jaman erkekting basyn órge sýireydi» dep aitady. Nege «jaqsy erkek jaman әieldi órge, jaman erkek jaqsy әieldi jerge sýireydi» dep aitpaghan?..

Qazaqta batystaghyday «әiel» degen bir ghana úghym joq – qyz bala, aru boyjetken, jar, ana, әiel, әje bar. Olardyng әrqaysysynyng mәrtebesi әrtýrli. Mysaly, qyz balagha әdeppen, tyiymmen qarasa, әjege erekshe qúrmetpen qaraydy. Osyghan baylanysty, Qazaq Memlekettik qyzdar peda­gogiy­kalyq uniyversiytetining әleumettik gen­derologiyalyq zertteuler institutynyng qyz­metkerleri «Batystyng genderi bizge ýilespeydi, biz ony últtyq mýddege qaray búrayyq» dep óz jobamyzdy úsyndyq. Ony etnogenderologiya dep atadyq».

Mine, osy ýsh kózqarastan, biz tәuelsiz el retinde batystyng da, shyghystyng da jeteginde ketpey, ózimizding últtyq bolmysqa say genderlik sayasatty týzeuimiz qajet degen qorytyndy shyghady.

Keyingi kezde, osy baghytta disbalanstar payda boldy. Shetten oqyp kelgen din ókilderi bizge tipten bólek mәdeny polatformagha sýiengen «genderizmdi» úsynuda. Ol – ortaghasyrlyq arab elderindegi qalyptasqan әielge degen qatynas formalary. Osyny tyndap alghan kóp jastar, qazir óz últtyq bolmysynan bólek «erlerding otbasylyq dominanttyq roli» modelin úsynuda. Sonyng biri, әiel balasynyng jan‑dýniyesine ýnilmeu, әieldi «qyzmet kórsetu funksiyasymen» ghana baghalau.

Mine, osy jaghdayda, memleketting óz qúzyryn paydalana otyryp, naqty belgilengen Genderlik zandardy jasauy asa qajet. Genderizmdi ýgit‑nasihatpen, nemese, aghartu júmystarymen atqaramyz deu – elimizding zayyrlylyq sipatyn joyyp,  «әiel qúqyn qorghau» mәselesin zang ayasynan tys qaldyrar edi. Oghan jol beruge bolmaydy.

Áriyne, sonymen birge, biz unitarly memleket retinde qoghamgha tәn maghynaly «etnogenderlik» ústanymdarymyzdy ýzdiksiz qalpyna keltirumen ainalysuymyz qajet. Biz ýshin odan ózge joghary qúndylyq joq ‑ ózgeleri bizge jat.

Mysaly, qazirgi kezdegi «genderlik stihiiya» – neke mәselesinde kórinis tabuda: materialdyq qúndylyqtar basym bolghanda qyzdarymyz ózge elderding «uәdede túrghysh» jigitterimen qol ústasyp ketip jatyr...

Búl – últtyq namystyng «sharshaghanynyn» belgisi emes pe eken?

Múnyng bolashaq «zardaby» ne, «paydasy» qanday bolmaq – ol belgisiz...

Ábdirashit Bәkirúly, filosof‑publisist

Abai.kz