Halyqaralyq qauipsizdik arhiytekturasy ýshin eng sheshimdi sәt tudy. Dýniyejýzindegi eng iri әskery aliyans – NATO-nyng tarihy sammiyti Týrkiya astanasy Ankarada resmy týrde óz jalauyn kóterip jatyr. Búl jay ghana kezekti kezdesu emes, búl – jahandyq teketires shegine jetken uaqyttaghy Europa men Aziyanyng qauipsizdik kartasyn qayta syzatyn tarihy jiyn.

KÝN TÁRTIBINDE NE QARALMAQ?

Ankara sammiyti óte kýrdeli geosayasy jaghdayda ótkeli otyr. Tayau Shyghystaghy túraqsyzdyq, Ukraina daghdarysy, Qara teniz ben Jerorta tenizindegi әskery belsendilik jәne NATO-nyng shyghysqa qaray kenen strategiyasy basty nazarda bolmaq. Eng bastysy, Týrkiya búl joly aliyans ishindegi óz pozisiyasyn nyghaytyp, terrorizmmen kýres pen aimaqtyq qauipsizdik mәselelerinde batyl sharttar qoidy josparlap otyr.

Batys pen Shyghystyng kópirine ainalghan Ankarada NATO mýsheleri ortaq mәmilege kele ala ma? Ásirese, aliyans ishindegi ishki qayshylyqtar men qarjylandyru mәselesinde AQSh pen Europa elderi arasyndaghy teketires qalay sheshilmek? Sammit ayasynda jabyq esik artynda qanday qúpiya kelisimder jasalady?

Sarapshylar búl sammitti NATO tarihyndaghy eng manyzdy betbúrystardyng biri dep baghalauda. Ankaradan shyghatyn sheshimder tek Atlant múhity jaghalauyn ghana emes, býkil Euraziya kenistigindegi, sonyng ishinde Ortalyq Aziyadaghy kýshter tepe-tendigine tikeley әser etpek. Búl jiyn әlemdi jana «Qyrghiy-qabaq soghysqa» jeteley me, әlde beybitshilikting jana kepili bola ma?

Jabyq esik artyndaghy astyrtyn diplomatiyalyq soghystar men Ankara tórkinindegi tarihy sheshimderding qatparlary óte teren.

NATO-NYNG ONTÝSTIK QAPTALYNDAGhY QATER

Ankaradaghy tarihy NATO sammiyti ayasynda dýniyejýzilik sayasat sahnasynda kópten beri kólenkede qalyp kelgen eng manyzdy mәsele kóterildi. Aliyans tek Shyghys Europa men Resey shekarasyna ghana emes, óz qauipsizdigining eng osal túsy sanalatyn «Ontýstik aimaqqa» (Tayau Shyghys pen Soltýstik Afrika baghytyna) shúghyl nazar audara bastady. Búl baghytta qanday astyrtyn geosayasy jýrister jasalyp jatyr?

Nelikten Ontýstik baghyt kýn tәrtibine shyqty? NATO-nyng ontýstik shekaralarynda (Jerorta tenizi basseyni, Afrikanyng Saheli aimaghy jәne Tayau Shyghys) túraqsyzdyq shegine jetti. Migrasiyalyq daghdarys, halyqaralyq terrorizmning qayta bas kóterui jәne eng bastysy – búl aimaqtarda Resey men Qytaydyng yqpalynyng artuy Batys koalisiyasyn qatty mazalap otyr. Ankaradaghy talqylaular kórsetkendey, NATO endi ontýstik qaptalyn bekemdeu ýshin mýldem jana әskeriy-strategiyalyq doktrina qabyldaugha mәjbýr.

Negizgi intriga men Týrkiyanyng róli: Búl mәselede eng ýlken salmaq Týrkiyagha týsip túr. Sebebi Týrkiya – NATO-nyng ontýstik shebin jalghyz ózi qorghap túrghan eng quatty әskery kýsh. Batys elderi Ankaranyng aimaqtaghy rólin moyyndap, oghan kóbirek strategiyalyq erkindik bere me? Álde aliyans ishindegi mýddeler qaqtyghysy ontýstik strategiyany tyghyryqqa tirey me? Jabyq esik artynda ótken kelissózderde qay elder ontýstik qauipsizdigine qarjy bólgisi kelmey, jaltaqtyq tanytty?

NATO-nyng ontýstik aimaqqa qatysty qabyldaghan jana sheshimderi jahandyq kýshter tepe-tendigin týbegeyli ózgertui mýmkin. Eger aliyans búl baghytta qatang baqylau ornatsa, búl Afrika men Tayau Shyghystaghy energetikalyq marshruttar men sauda joldarynyng taghdyryn sheshedi.

Batys әskery blogynyng eng qúpiya josparlary, ontýstik sheptegi teketirester men Ankara sammiytining eng ystyq kuluarlyq janalyqtarynyng astary qanday?

Ábil-Serik Áliakbar

Abai.kz