Erkindik, tәuelsizdik ýshin kýrester negizinen maydanda sheshim tabady. Taghdyr sheshti búl kýrester tek ys týtek qaptaghan soghys maydanynda ghana emes, beybit sayasy maydanda da bolady.

Qyzyl imperiyanyng otary bolghan 70 jylda qazaq halqy negizinen әdeby maydanda últ ýshin kýres jasay aldy. Tek tәuelsizdikting tany jaqyndaghanda qazaq últy sayasy maydan ashty. Sayasy maydandaghy últtyq mýdde әdildik tendik ýshin kýrester býginge deyin jalghasyp keledi.

Beybit sayasy maydan aqparattyq soghys alany men ereuilder formasynda kórinis tabady. Aqparat alanyndaghy soghysta sayasy sauattylyq basty ról atqarsa, ereuilde túlghalyq úiymdastyrushylyq qabilet algha shyghady. Sayasy maydan sayasy sauatty, sayasy mәdeniyetti damytady.

Býgingi Qazaqstannyng sayasy maydan mәdeniyeti qalyptasu ýstinde. Tәuelsiz Qazaqstannyng otyz jyldan astam sayasy maydandaghy kýreste kóptegen túlghalar jaryqqa shyqty. Sayasy baghytty aiqynday týsti. Biz býgin tәuelsiz el atanghan Qazaqstannyng 30 neshe jyldyq sayasy maydan tarihyna oy jiberip oilanatyn, kim ne aitty, ne istedi degendi sarapqa salatyn, enbegin baghamdaytyn kezenge de jetken siyaqtymyz. Búl tek ótkenge oy jiberu ghana emes, bolashaq turaly janasha oilanudyng bastamasy bolar. Tәuelsiz Qazaqstannyng ótken 30 neshe jylyndaghy sayasy maydanda ayanbay enbek etken , enbegi eren dep aitugha bolatyn túlghanyng biri – Dos Kóshim.

Dos Kóshim teuelsiz Qazaqstan tarihy qalyptastyrghan sayasy qayratker. Sayasy qayratkerlik jeke túlghanyng qoghamnyng sayasy sauatyn damutygha qosqan ýlesi men sayasy kýres maydanyndaghy enbegi arqyly qalyptasady.

Otarlyq-totalitarlyq sayasy jýieden tәuelsiz demokratiyalyq kapitalistik sayasy jýiege auysqan qazaq eli ýshin, qazaq elining negizgi túlghasyn qúraytyn qazaq últyn jana sayasy qúndylyqtarmen tәrbiyelep sayasy sauatyn arttyru, qazaq últyn sayasy últqa ainaldyru óte ózekti edi. Kapitalistik sayasy jýiedegi sayasy sauattylyqtyng ózegi qoghamnyng demokratiyalyq oy pikirining ósuimen qalyptasuynda jatyr. Dos Kóshim qazaq qoghamy ýshin der kezinde demokratiya turaly kitap jazdy. Demokratiyagha qosqan ýlesi ýshin Amerikanyng Tehas shtatynyng qúrmetti azamaty ataghyn aldy. Qazaq qoghamynyng demokratiyalyq oy pikirining ósuine osylay tendessiz ýles qosty.

Dos Kóshim býgingi sayasy maydannyng aqparattyq soghys alanynda ózine qarsy pikirdegilerding qandayyna bolmasyn des bermedi. Dәleldi, logikaly, sauatty pikirler arqyly qazaq qoghamynyng sayasy sauatyn arttyryp otyrdy. Óz basym Dos Kóshimning sayasy tanymdyq maqalalary men súhbattary arqyly jana sayasy bilimder alyp, sayasy sauatymdy ósirip, baghytymdy aiqyndap otyrghandardyng birimin.

Tәuelsiz Qazaqstannyng biyl 35 jylgha tolghan tәuelsizdik tarihyndaghy túlghalargha bagha bergende tarazylanatyn basty figurant eks-preziydent Núrsúltan Ábishúly Nazarbaev. Eks-preziydentimiz Ábishúly atamyzgha maqtau men jaghymdy pikirler qanshama kóp bolsa, dattau men jaghymsyz pikirler de sonshalyqty mol boldy. Baq betterinde: «Jemqor», «әuletimen Qazaqstannyng baylyghyn tonaushy», «onyng ólimi sayasy kýresti jenildetedi», - degen auyr sózderge deyin aityldy. Al men Nazarbaevqa eng auyr sózdi faktimen Dos Kóshim aitty dep sanaymyn. Dos Kóshim N.Nazarbaevtyng «Núr Otan» partiyasy óz ishinen preziydenttik saylaugha kandidant shygharuy turaly aitqan bir súhbatynda: «N.Nazarbaev búl jerde sayasy sauatsyzdyq kórsetti. Partiyanyng ishinen eshqanday bәsekesiz, demokratiyasyz kandidant bekitu – tap-taza sayasy sauatsyzdyq», - dedi. (Dos Kóshimning sóz saptauy búdan sypayy, biraq dәl osynday pikir aitty).

Tәuelsiz Qazaqstan tarihynda ghúmyry tek sayasattan túratyn dara túlgha jalghyz sayasatker, әlemdik sayasatker sanatyndaghy N.Nazarbaevqa búdan auyr tiyetin, bar enbegin joqqa shygharatyn sóz bar ma? Men tappadym. Búl shynynda búltartpas faktke taban tiregen pikir. Qazir oilasam shynynda partiya ishinde demokratiya, әdildik bolmaghan jerde sol partiya basqarghan qoghamda qalaysha demokratiya, әdildik ornasyn.

Dos Kóshimning sayasy ústanymy aiqyn, batyl әri ótkir. Ol jana Qazaqstan qúruda kóne Qazaqstangha enbek etken adamdardyng biylik eshalonynda otyrugha moralidyq qúqy joq dep sanaydy. N.Nazarbaev túsynda biylikting jerdi jekege sheteldikke satu zanyna qarsy Atyrauda ereuil tuyldy. Osy eruildi bastaghan, basqarghan sóitip Qazaqstannyng jerin jekege satylyp ketuining aldyn alghan Maks Boqaydy biylik týrmege japty. Q.Toqaev biylikke kelgen song jer zanyn qaytalay jazu boldy. Áu basta biylik jerdi jekemenshikke berudi qoldady. Ári arnauly komissiya úiymdastyrdy. Búl komissiya әr jerde azamattyq qogham uәkilderin shaqyryp talqy jasady. Osy jer komissiyasynyng kezekti bir otyrysynda sóz alghan Dos Kóshim: «N.Nazarbaev kezinde tuylghan jer dauynda biylik Maks Boqaydy týrmege japty. Býgingi biylik jer dauynda әdildik ornatamyn dese, Maks Boqaydyng jer ýshin kýrestegi enbegi ýshin oghan mýsinin túrghyzyp qúrmet kórsetu kerek» dedi. Qazirgi tandaghy eks deputat Aydos Sarym 2022 jyly Q.Toqaevting 7 jyldyq bir kezekke preziydenttikke saylanu qarsanyndaghy bir súhbatynda: «Qazaqstanda Q.Toqaevtan basqa preziydent bolatyn adam joq» dedi. Osyghan jauap retinde Dos Kóshim býginde preziydenttikke tolymdy 100 adam kórsetip bere alatyndyghyn aitty. Dos Kóshim «Qandy qantar» oqighasyn halyqtyng úzaq jyldyq әdiletsizdikke qarsy jinalghan ashu yzasynyng qoparylys jasauy dep sanaydy. Tәuelsiz oy aityp, biylikshil sayasattanuyshylardy aqparat alanynda nokauntqa jiberip otyrghan túlghalardyng biregeyi Dos Kóshim.

Dos Kóshim sayasy maydannyng tek aqparat alanynda jalaulatyp jýrgen túlgha emes. Sayasy qoghamdyq is-qimyldar arqyly sayasy kýres jasaghan kórnekti túlgha. Qazaqstanda tәuelsizdik tany atugha jaqyndaghan sol jyldary «Qazaq sosialistik demokratiyalyq partiyasyn» qúrdy. Qazaqstannyng egemendigi ýshin kýresti, «Azat» qozghalysyn qúrdy, tóraghasy boldy. Almatyda parlamentti qorshap alyp, tәuelsizdikti jariyalaudy talap etti. Qazaqstannyng tәuelsizdigi ýshin óshpes ýles qosty.

Qazir qazaq qoghamynda aldymen sheshimin tabugha tiyisti eki mәsele bar. Biri – qazaq tili mәselesi. Qazaqstanda qazaq tilining baghy janbay qazaqtyng ensesi kóterilmeydi. Til últtyng jany. Qazaq tilining qorlanuy - qazaqtyng qorlanuy. Qazaq qorlanghan Qazaqstanda Qazaqstannyng egemendigining esh qúny joq. Sol sebepti de qazaq tili ýshin kýres – kýresterding úlysy. Mәsele Qazaqstannyng býgingi jaghdayynda til mәselesimen qalay kýresu kerek? Búghan Dos Kóshimning ózine tәn kýres joly bar. Dos Kóshim qazaq tili qoghamynyng tóraghasy. Búl qogham elimizde orystar shoghyrly qonystanghan ónirlerge deyin baryp qazaq tilin nasihattaydy. Qazaq mektebin ashugha júmys jasaydy. Dos Kóshim osy júmystyng aldynghy shebinde jýredi. Endi biri – saylau mәselesi kapitalistik sayasy jýiede barlyq mәselening týiini saylaugha baylanghan. Saylau – demokratiyanyng mereytoyy, sayasy kýrestegi bar mәseleni beybit sheshetin jalghyz zandy jol. Sondyqtan Qazaqstanda saylam týzelmey eshtene týzelmeydi. Ádiletti saylau ótkizu әdiletti Qazaqstan qúrudyng bәrinen manyzdy jalghyz tetigi. Dos Kóshim saylau zanyn janalaudy, ortalyq saylam komissiyasyn tәuelsiz túlghalardan jasaqtap, komissiyanyng tәuelsizdigin kýsheytudi talap etedi. Ádiletti saylau jasaudy әdiletti Qazaqstan qúrudyng sayasy joly retinde dәripteydi. Osynday mazmúndaghy jana saylau zany mәtininde dayarlap otyr. Dos Kóshim qazirgi saylaularda dauys beruge barmaydy. Biraq baqylaushylardy aqysyz tәrbiyeleydi. Búl onyng sayasy kýrestegi eng manyzdy jolgha basymdyq beretin sayasy ústanymynyn, jaghdaydy barlay biletin sezgirligining belgisi. Dos Kóshim sayasy publisistikalyq maqalalarynda, súhbattarynda, pikirtalastarynda ózine qarsy sayasy ústanymdaghy әrqanday adamgha mәdeniyetti sóz saptaydy. Salmaqtylyq kórsetedi. Bireulerge búl qorqaqtyq bolyp kóriner. Biraq búl qazaq qoghamynda qalyptasyp kele jatqan jana sayasy mәdeniyetke ýlgi bolatyn jol.

Dos Kóshimning túlghalyq harizmasynan birtýrli toleranttylyq beyne kórinedi. Búl әste Dos Kóshimning sayasy ústanymynan emes. Qazirgi jaghdayda sayasy kýresti qalay jasau dúrys bolatyndyghyn sezine bilgen Dos Kóshimning ózindik mәdeniyetti kýres jolynyng nәtiyjesi. Qazir sayasy baghyttardyng arasyndaghy or terendep ketti.

Qalayda bolmasyn, Dos Kóshim býginge deyingi enbegimen-aq tәuelsiz Qazaqstannyng sayasy maydanyndaghy ornyn eshkim basa almaytyn sayasy qayretker. Qazaqtyng sayasy últqa ainaluyna eren enbek sinirgen sanaly sayasy túlgha.

Jana Atazannyng jasalyp, kýshine enuine ilese sayasy maydan qyza týsti. Búl jana maydanda Dos Kóshim syndy sayasy túlghanyng sayasy payymdarynyn, oy pikirining orny bólek.

Aghybay Ákbarúly

Abai.kz