Ghabit Mýsirepov atyndaghy Qazaq memlekettik akademiyalyq balalar men jasóspirimder teatry jaqynda ghana tarihy 80-mausymyn qorytyndylady. Búl mausym teatr ýshin de, shygharmashylyq újym ýshin de birqatar janashyldyghymen este qaldy. Sonyng eng manyzdysy – rejisser Dina Júmabaydyng teatrdyng kórkemdik jetekshisi qyzmetine taghayyndaluy.

Qazaq teatr ónerinde ózindik qoltanbasy qalyptasqan rejisserding esimi teatrsýier qauymgha jaqsy tanys. Onyng qoyylymdary halyqaralyq teatr festivaliderinde joghary baghalanyp keledi. Al ótken jyldyng qorytyndysy boyynsha teatr synshylarynyng tandauymen Dina Júmabay «Jyldyng ýzdik rejisseri» atandy.

Osy orayda biz Dina Júmabaymen teatrdyng býgingi tynysy, últtyq dramaturgiya, rejisserlik ústanymy men ónerdegi missiyasy turaly arnayy әngimelesken edik. Súhbat barysynda rejisser qazirgi qazaq teatryndaghy ózekti mәselelerdi býkpesiz aityp, sahnadaghy sózding qadiri, akter túlghasynyng manyzy jәne teatr ónerining bolashaghy jónindegi tolghamdarymen bólisti. 

– Rejissura – kez kelgen adamnyng bara bermeytin joly. Sizding tandauynyz nege dәl osy mamandyqqa týsti? 

– Rejissuragha týskenimde ústazym Yuriy Ivanovich Haninga: «Saghan әli erte. Óitkeni rejissura – tek teoriya emes, eng aldymen ómirlik tәjiriybe», – dep jii aitatyn. Taghy bir sózinde: «Áyel adamgha búl mamandyq onay bolmaydy», – degen edi. Qazir oilanyp qarasam, onyng aitqanynyng jany bar eken.

Shetel dramaturgiyasynan dәris bergen ústazym – Núrmúhan Jantórinning qyzy Janna Jantórina bolatyn. Minezi qatal, talapshyl edi. Biraq odan kóp nәrse ýirendim. Birde kóshede kele jatyp: «Dina, saghan búl mamandyqtyng ne keregi bar? Sen әielsin. Otbasyn, bala-shaghang bolady...» degeni esimde. Al men bolsam jaspyn, órshilmin, maksimalistpin. Sol minezimmen rejissuragha keldim.

Áriyne, jolym onay bolghan joq. Synshylardan óte kóp syn estidim. Tipti bir kezderi teatrdan mýlde ketip qalyp, eki-ýsh jylday búl salada júmys istemedim. Keyin ózime bir sheshim qabyldadym: bir teatrgha baylanyp qalmaymyn, kóshpendi yaghny nomad rejisser bolamyn dedim.

Bir újymmen úzaq júmys istey almaymyn. Biraz uaqyttan keyin kózim ýirenip ketedi. Sol adamdar qyzyqsyz bolyp qalady. Maghan ýnemi jana orta, jana energiya kerek.

Sondyqtan teatrdan teatrgha auysyp jýrgen maghan jaqyn.

Búl mamandyqtyng qiyndyghy da osynda. Ásirese әiel rejisser ýshin. Keyde er adamdargha tәn minez kórsetuge tura keledi. Er akterlermen júmys istegende búl anyq seziledi.

Rejisser ýshin adamdy týsinu óte manyzdy. Men múny әr qoyylym sayyn qayta sezinemin.

Mysaly, Semeydegi Darigha-ay teatrynda «Richard III» spektaklin qoyghanymda sahnada on eki er adam, eki ghana әiel boldy. Ol kәsiby teatr emes. Sondyqtan akterlerding kóbi «sverhzadacha», әrekettik taldau siyaqty úghymdardy bilmeytin. Sondyqtan bәrin eng basynan bastaugha tura keldi.

Bir kýni jigittermen birge temeki shegetin jerde otyryp úzaq әngimelestik. Er adamdardyng psihologiyasyn týsinu ýshin olardyng ortasyna enip, dýniyetanymyn sezinuge tyrystym. Sol júmystyng nәtiyjesinde óte erekshe spektakli dýniyege keldi. Tipti men ony «jabayy spektakli» der edim. Naghyz jabayy. Ishinde asau quat bar edi.

Keyin Qazan qalasyndaghy festivalide teatr synshysy Niyaz Iglamov spektaklidi kórip: «Dina, qanday jabayy spektakli alyp keldin! Múnday qazaqtardy qaydan taptyn?» dep әzildedi. «Semeyden», – dedim. Sonda ol kýlip: «Onda bәri týsinikti eken», – dedi. Búl spektakli Darigha-ay teatry ýshin de ýlken shygharmashylyq serpilis boldy.

Sondyqtan taghy da aitamyn, rejissura – óte qiyn mamandyq. Ol minezdi de, ómirlik tәjiriybeni de, eng bastysy adamdy týsine biludi talap etedi.

– Al әiel rejisser bolghannyng qanday da bir artyqshylyghy bar ma? 

– Keyde әiel bolghanynnyng da óz artyqshylyghy bar. Álsizdik tanytu emes, әriyne. Biraq key sәtte әielge tәn qylyghynnyng da kómegi tiyedi.

Mysaly, Qaraghandyda «Qyz Jibekti» qoyghan kezde basty rólderding birin teatrdyng belgili akteri Qayrat Kemalov aghamyz oinady. Bir kýni qasyna baryp: «Aghay, ótinish, myna jerdi sonshalyqty pafosqa jibermeyikshi», – dedim. Keyde osynday әielge tәn qylyghymdy paydalanyp ketetinim bar. Sonda ol: «Jaraydy, qyzym», – dep birden kelise ketetin. Osynday sәtterde әiel adamnyng da óz artyqshylyghy seziledi. Seni tyndaydy, sózine qúlaq asady.

Biraq jalpy alghanda, óte qiyn mamandyq. Men әr jyldary birneshe teatrda kórkemdik jetekshi bolyp júmys istedim.

Alghash ret Stanislavskiy teatrynda kórkemdik jetekshi qyzmetine keldim. Shynymdy aitsam, naghyz «ettartqyshtyn» ortasyna týskendey boldym. Ol kezde nebәri jiyrma bes jastamyn. Jaspyn, órshilmin. Biraq eki ay ghana shyday aldym. Keyin óz erkimmen júmystan kettim. Sonyng ózi men ýshin ýlken tәjiriybe boldy.

Odan keyin Qostanaydaghy orys teatrynda bas rejisser qyzmetin atqardym. Ol jerde újymmen til tabysa aldym. Óitkeni Stanislavskiy teatrynda kórgen tәjiriybem kóp kómektesti. Bir jylday júmys istedim.

Keyin Almatydaghy quyrshaq teatryna kórkemdik jetekshi bolyp shaqyrdy. Ol jerde jarty jylday enbek ettim. Sol uaqytta «Shal men teniz», «Romeo men Djulietta», «Ana – Jer-ana», «Makbet. Illuziya» spektakliderin qoydym. Búl qoyylymdar halyqaralyq bedeldi festivaliderge qatysyp, kórermen men teatr mamandarynyng jaqsy baghasyn aldy.

Alayda keyin teatr diyrektorymen ortaq til tabysa almadyq. Bәlkim, búl jerde mening әielge tәn minezim de әser etken shyghar. Men onsha iykemdele bermeymin, tez renjiymin. Diyrektorlargha ýnemi: «Meni renjitpenizdershi», – dep aityp jýremin. Tipti әzildep: «Mening ishimde panda otyr. Ózimdi sonday mamyq pandaday sezinemin. Sondyqtan maghan qatal bolmanyzdar», – dep eskertemin.

Óitkeni men eng aldymen shygharmashylyq adamymyn. Ózimdi kórkemdik jetekshiden búryn rejisser-qoishy retinde sezinemin. Maghan eng keregi – erkindik. Jana dýnie jasau.

Ghabit Mýsirepov teatrynda da kórkemdik jetekshi bolugha úsynys týskende, birden: «Búl qyzmette qansha uaqyt jýretinimdi bilmeymin. Óitkeni búl – meniki emes», – dedim.

Kórkemdik jetekshilik – óte ýlken jauapkershilik. Men óz qoyylymyma tolyq jauap bere alamyn. Al tútas újymgha jauap beru mýlde basqa nәrse. Ol ýshin tek shygharmashylyq emes, basqarushylyq qabilet te kerek.

Sondyqtan búl jaghynan әielderge sәl qiyndau dep oilaymyn. Búl jerde eshkimdi bólip-jaryp nemese seksizm aityp túrghan joqpyn. Men tek tabighatymyzdyng ereksheligin aityp otyrmyn. Áyel men er adamnyng oilau jýiesi әrtýrli. Er adamdar kóbine salqynqandyraq, logikagha sýienip sheshim qabyldaydy. Al biz emosiyagha jaqynyraqpyz. Bir auyz sózding ózin jýrekke jaqyn qabyldaymyz. Er adamdar bolsa, kóp jaghdayda sabyrmen qabyldap, salmaqtap baryp әreket etedi.

Sondyqtan újym basqaru әielderge eki-ýsh ese qiyn dep oilaymyn. Búl – tabighattyng bergen ereksheligi. Odan qashyp qútyla almaysyn. Eng manyzdysy – әrkim óz tabighatyn dúrys paydalana bilui.

– Mamandyqtan qajyp ketetin kezderiniz bola ma? Qúldyraudy qalay sezesiz?

– Ústazym maghan ýnemi: «Dina, eger rejisser retinde aitaryng qalmasa nemese ózindi qayta-qayta qaytalay bastasan, búl mamandyqtan ket», – deytin.

Ózi de dәl solay jasady. Osydan on bes jyl búryn rejissuramen qoshtasty. Songhy spektaklin Qaraghandyda teatr basshysy bolyp jýrgen kezinde qoydy da, sodan keyin sahnadan birjola ketti. «Jas kýnimdegidey kýsh-quatym joq. Birtindep ózimdi joghaltyp, júrttyng aldynda әlsirep otyrghanymdy qalamaymyn. Eng bastysy – ózime adal bolyp qaluym kerek», – degen edi.

Meninshe, búl – óte dúrys ústanym. Bizde, shynyn aitu kerek, aitary tausylghanymen, bәribir spektakli qoya beretin rejisserler bar. Meninshe, búlay bolmauy kerek. Onday kezde, bәlkim, pedagogikagha bet búrghan dúrys shyghar. Men de onday kezenderdi bastan ótkeremin. Keyde ózindi ishtey bos qalghanday sezinesin. Onday kezde ózimdi qinamaymyn. Eger aitarym bolmasa, jana spektaklige kirispeymin.

Óitkeni biz spektakli shygharatyn zauyt emespiz ghoy.

Mysaly, men osy teatrdyng shtattaghy rejisserimin. Biraq keyde diyrektordyng ózine baryp: «Qazir mende shabyt joq. Sondyqtan spektakli qoya almaymyn», – dep ashyq aitamyn. Áriyne, repertuar josparyn oryndau kerek ekenin týsinemin. Biraq dәl sol sәtte aitarym bolmasa, spektakli qoidyng qajeti joq dep esepteymin. Onday jaghdayda basqa rejisserdi shaqyrghan dúrys.

Mende «osy teatrda tek men ghana qoiym kerek» degen qyzghanysh eshqashan bolghan emes.

Keyde diyrektor: «Mausymnyng sonyna qaray nemese kelesi mausymnyng basynda bir spektakli qoyasyng ba?» – dep súraydy. Sonda da: «Joq, әzirge aitarym joq. Sondyqtan qoya almaymyn», – dep jauap beremin.

Baqytymyzgha qaray, qazirgi diyrektor meni shygharmashylyq adam retinde týsinedi. Al búryn onday basshylarmen de júmys istedim. Olar: «Joq, mindetti týrde qoyyng kerek. Jalaqy alyp otyrsyng ghoy», – deytin.

Biraq shygharmashylyq dәl solay júmys istemeydi. Shabytty búiryqpen shaqyra almaysyn. Eger jalaqy ýshin enbek etu kerek bolsa, kýn sayyn akterlerge trening ótkizeyin, basqa paydaly istermen ainalysayyn. Biraq spektakli qoy ýshin rejisserding ózi ruhany tolysyp, ishki dayyndyghy tolyq boluy kerek.

Oghan qosa, qoyylymdy alyp shyghatyn akterler de qajet.

Mysaly, men «Gamletti» qoygha teatrda sol jýkti kóteretin er akterler bar ekenin bilgen song ghana kiristim. Eger onday qúram bolmaghanda, Jasóspirimder teatrynda búl spektaklidi eshqashan qoymas edim.

Sol siyaqty «Qaraly súlugha» kelgende de, búl rólderdi alyp shyghatyn aktrisalar bar ekenin bildim. Sondyqtan ghana qolgha aldym. Al eger truppada keyipkerding tabighatyn ashatyn akter bolmasa, men ol spektaklidi qoya almaymyn.

Óitkeni men aldymen sol akterdi kóremin, oghan senemin, sodan keyin ghana shabyttanamyn. Óz energiyamdy, óz oiymdy sol akterge qúyamyn. Men ýshin qoyylym eng әueli akterden bastalady.

– Spektakli shyqpay qalatyn, oiynyz jýzege aspay qalatyn sәtter bola ma?

– Áriyne. Jaqynda ghana Qalleky teatrynda Enlik Kebek qoyylymyn sahnalaudy josparlaghan edik. Meninshe, Quanyshbaev teatrynda Enlikting beynesin alyp shyghatyn aktrisa bolmady. Sondyqtan josparlanghan qoyylym jýzege aspady. Júmys prosesi toqtady.

Bir apta boyy Enlikti izdedim. Týrli treningter ótkizdim. Keyin er akterlerdi bosatyp, tek qyzdarmen ghana júmys istedim. Áyelder arasyndaghy baylanysty, ishki dialogty sezingim keldi. Biraq men izdegen keyipkerdi eshqaysysynan kórmedim.

Sodan keyin «Shabytqa» baryp, ýsh kurstyng studentterin qarap shyqtym. Lәilә Aqnazarqyzynyng kursynan bir qyz kózime týsti. Syrtqy bolmysy da, sahnadaghy plastikasy da Enlikke kelip túrdy. Biraq onyng dramalyq quatyna kýmәndandym. Óitkeni tәjiriybesi az edi. Onday jauapkershilikti kәsiby teatrgha endi ghana kelgen jas akterge jýkteu de onay emes. Onday ortada talap óte joghary. Sóitip: «Demek, ghalamnyng ózi búl spektakliding dәl osy teatrda qoyylghanyn qalamay túrghan shyghar», – dep oiladym.

Shynyn aitsam, men shygharmashylyqta osynday belgilerge әrdayym qúlaq asamyn. Óitkeni ómir saghan ýnemi belgi berip túrady. Eger soghan qaramay, bәribir óz degeninmen jýre bersen, aqyrynda ol spektakliden jaqsy nәtiyje shyqpaydy.

Men ózim de simvoldargha, astarly maghynalargha senetin adammyn. Olardy qoyylymdarymda da jii qoldanamyn.

Múnday jaghdaylar mening ómirimde búryn da bolghan. Keyde teatrgha kelesing de, ishinnen-aq sezesin: osy akterlermen shygharmashylyq baylanys ornamay túr. Ondayda qoymaghan dúrys. Múnday tәjiriybelerden keyin bir nәrseni anyq týsindim.

Jastau kezimde kerisinshe oilaytynmyn. «Joq, mindetti týrde qoyamyn. Qalayda alyp shyghamyn», – dep ózimdi qinaytynmyn. Biraq onday spektakliderding kóbi aqyrynda sәtsiz ayaqtaldy.

Osy uaqytqa deyin qyryq shaqty spektakli qoydym. Onyng ishinde ertegiler de, ýlken dramalyq qoyylymdar da bar. Sonyng shamamen on besin ghana sәtti shyqqan júmysym dep aita alamyn. Qalghandary men ýshin sәtsiz tәjiriybe boldy. Biraq dәl sol sәtsizdikter maghan kóp nәrse ýiretti.

Men oghan ókinish retinde qaramaymyn. Ol – sabaq. Kelesi joly sol qateni qaytalamau ýshin berilgen mýmkindik.

Jas rejisserlerding kóbi birden tabysqa jetudi, ataq-abyroygha ie boludy qalaydy. Al alghashqy sәtsizdikke tap bolsa, bәrin tragediyagha ainaldyryp jiberedi. Meninshe, shygharmashylyqta olay bolmaydy.

Qatelespey ósu mýmkin emes. Ósu ýshin mindetti týrde qatelesu kerek.

– Teatr synyna kózqarasynyz qanday? Syndy qabylday alasyz ba?

– Eng bastysy – spektaklidi kәsiby dengeyde talday alatyn adamdardyng pikirin tynday bilu. Aytylghannyng bәrin birdey jýrekke jaqyn qabyldau mindet emes. Biraq ózinning ósuine qajet dýniyeni mindetti týrde alyp qaluyng kerek. Óitkeni shygharmashylyqta toqtap qalugha bolmaydy.

Múny men Chelyabide ótken festivalide anyq týsindim. Almatydaghy Quyrshaq teatrynda qoyghan «Ana – Jer-ana» spektaklimen barghanbyz. Festivaliding sarapshylar alqasyn teatrtanushylar qúrady. Bas sarapshy – Germaniyadan kelgen teatrtanushy, YuNESKO-men júmys isteytin teatr synshysy Nina Mazur edi.

Ol spektaklidi talday bastaghanda auzymdy ashyp tyndap otyrdym. Qoyylymdaghy sәtti shyqqan tústardy da, jetispey túrghan dýniyelerdi de dәl kórsetip berdi. Árbir pikiri dәleldi edi. Qoyylymdaghy әr sheshimning ne ýshin júmys istegenin, qay jerde әlsiregenin naqty kórsetip otyrdy.

Ókinishke qaray, bizde kóbine eki-aq ústanym bar siyaqty: ne «bәri keremet», ne «bәri jaman». Al kәsiby taldau degen mýlde basqa nәrse.

Múny aityp otyrghan sebebim bar. Chelyabige deyin dәl osy spektaklimen Aqtóbedegi «Balausa» festivaline qatysqanbyz. Sonda bizdi óte auyr syngha aldy. Biraq synnyng ózi qoyylymdy taldau emes, orynsyz salystyrugha qúryldy. Biri Sabira Mayqanovamen salystyrdy, endi biri Ázirbayjan Mәmbetovting rejissurasyn mysalgha keltirdi. Biraq onyng quyrshaq teatryna qanday qatysy bar? Búl – mýlde basqa estetika, basqa rejissura.

Esimde, festivaliden keyin poyyzben qaytyp kele jattyq. Aktrisalarym ómirinde alghash ret dramalyq festivalige qatysqan edi. Quyrshaq teatrynyng akterleri óte sezimtal bolady. Ishtey bәri bala siyaqty. Sol qyzdardyng poyyzda qalay jylaghany әli esimde. Men olardy júbatyp: «Biz múny da enseremiz», – dep keldim.

Sol kónil kýimen Chelyabige jettik.

Spektaklidi oinap shyqtyq. Zalda óli tynyshtyq ornady. «Taghy da sәtsiz boldy-au», – dep oiladym. Qazaqstandaghy festivaliding әseri әli de sanamda túr. Qatty qobaljydym. Tipti jarty qorap temeki tartyp qoyghanymdy da bayqamappyn.

Qoyylym ayaqtaldy. Taghzym jasadyq. Zal typ-tynysh. Bir sәt eshkim qol soqqan joq. Sol kezde: «Boldy, taghy da ótpedi», – dep oiladym.

Bir kezde ayaq astynan zal dýr silkindi. Kórermender jeti minuttay ornynan túryp qol soqty. Akterlerdi sahnadan jibermedi. Zaldaghy adamdardyng jýzinde jas bar edi.

Sol kezde Nina Mazur qasyma kelip: «Rejisser siz be?» – dep súrady. «IYә», – dedim. Sonda ol: «Erteng spektakliding talqylauy bolady. Mindetti týrde keliniz», – dedi.

Kelesi kýni jinaldyq. Nina Mazur: «Talqylaudy bir minut ýnsizdikten bastayyq», – dedi. Eki saghat boyy spektaklidi taldady. Ne sәtti shyqqanyn da, neni kýsheytu keregin de dәlelmen týsindirdi.

Sol kezde men: «Mine, teatr sarapshysy degen osy eken», – dep oiladym.

Keyde ózimizde spektaklidi taldaudyng ornyna bireumen salystyryp nemese jeke pikirmen ghana shektelip jatamyz. Al qoyylymnyng janryn, tabighatyn, rejisserlik sheshimin eskeru kerek qoy. Quyrshaq teatrynyng óz zandylyghy bar. Onyng rejissurasy da bólek.

Bir joly tipti bir adam: «Netken qorqynyshty aghash quyrshaqtar!» – degen pikir aitty. Men ýshin búl kәsiby saraptama emes.

Sondyqtan men «teatr synshysy» degennen góri «spektaklidi taldaytyn sarapshy» degen úghymdy jaqyn kóremin. Óitkeni syn aitu kez kelgen adamnyng qolynan keledi. Al qoyylymdy kәsiby túrghydan taldap, rejisser men akterding ósuine yqpal etu – ýlken jauapkershilik.

Bir kezende osy sebepten Qazaqstandaghy teatr synyna kónilim qalghany ras. Sondyqtan kóbine sheteldik festivaliderge qatysugha tyrystym. Reseyge, Týrkiyagha, Europa elderine bardym. Sol sebepti jergilikti festivaliderge asa qúlshynyp bara bermeymin. Degenmen spektaklidi teatr aparady, oghan tyiym sala almaymyn.

Festivaliden keyin akterlerden: «Ne aitty?» – dep súraymyn. Áriyne, әr akterding óz qabyldauy bar. Sonday kezde olardy: «Syndy jýrekke tym jaqyn qabyldamandar», – dep sabyrgha shaqyramyn.

Soghan qaramastan, býgingi qazaq teatrynyng dengeyi joghary dep esepteymin. Múny Ortalyq Aziya teatr festivalinde anyq bayqadyq. Sol jerde qazaq teatrynyng kәsiby әleueti aiqyn kórindi. Qazir TMD kenistiginde qazaq teatrynyng ózindik ýni bar, damu qarqyny da óte jaqsy. Endi sol dengeydi saqtap qana qoymay, odan әri ósiruimiz kerek.

– Jas rejisserlerding býgingi izdenisterine qanday bagha beresiz? Olardyng shygharmashylyghynan ne kýtesiz?

– Jas rejisserlerden ýmitim ýlken. Olar kóbirek jana dýnie jasap, bizdi tanghaldyrsa eken deymin. Qazir ózim de birtindep tәjiriybeli rejisserlerding qataryna qosylyp kelemin ghoy. Sondyqtan jas rejisserding spektaklin kórip, shyn kónilmen sýisingim keledi. Qasyna baryp: «Múny qalay jasadyn? Keremet júmys!» – dep qúshaqtap qúttyqtaghym keledi. Óitkeni shygharmashylyq bir-birimizden ýirengende ghana ósedi.

Mysaly, Gýlnaz Balpeyisovanyng «Bayan Súlu – Qozy Kórpesh» spektaklin kórgende dәl sonday sezimde boldym.

Bir kýni teatr diyrektory Talghat agha maghan: «Dina, bizge Ghabit Mýsirepovting "Qozy Kórpesh – Bayan súluyn" qong kerek. Osy spektaklidi sen qoyasyn», – dedi.

Men birden: «Agha, men búl spektaklidi qoymaymyn. Óitkeni Gýlnaz Balpeyisova búl shygharmanyng dengeyin kem degende aldaghy on jylgha kóterip qoydy», – dedim.

Ol kezde Talghat agha búl qoyylymdy әli kórmegen eken. Keyin Bishkekte ótken festivalide spektaklidi tamashalap kelip: «Dina, sen basqa rejisserding jetistigin moyynday biledi ekensin», – dedi.

Men oghan: «Onyng nesi tanghalarlyq? Biz bәrimiz әriptespiz ghoy», – dep jauap berdim.

Meninshe, shygharmashylyqtaghy bәseke adamdy ósirui kerek. Bir-birimizdi kóre almau emes, bir-birimizdi algha jeteleytin bәseke bolsa ghana onyng mәni bar.

Sol spektakliden keyin Talghat agha: «Onda Mýsirepovting basqa shygharmasyn izdeyik», – dedi. Sóitip, biz Gýlnazgha «Úlpandy» bizding teatrda qongdy úsyndyq.

Qoyylym dayyndalghan birneshe ay boyy onyng júmysyn syrttay baqyladym. Shygharmashylyqqa berilui, materialdy tereng zertteui, kәsiby úqyptylyghy maghan erekshe әser qaldyrdy. Ózimning de odan ýirengen dýniyelerim az emes.

Sondyqtan men әriptesting jetistigin qyzghanyshpen emes, shabytpen qabyldau kerek dep oilaymyn. Bireuding jaqsy spektakli meni qynjyltpaydy, kerisinshe, ózimdi jana izdeniske jeteleydi.

– Qazirgi rejissuranyng әlsiz túsy nede? Sizdi ne alandatady?

– Meninshe, býgingi rejissuradaghy eng ýlken mәselening biri – jas rejisserlerding formagha tym әuestenip ketui.

Jas rejisserlerding diplomdyq júmystaryn jii kóremin. Kóbining bar nazary syrtqy sheshimge auady. Al, mysaly, GITIYS-te kerisinshe ýiretedi. Onda studentke: «Ostrovskiydi qoysan, aldymen avtordy týsin. Remarkalaryn oqy. Materialdy iyger. Sodan keyin ghana óz sheshimindi izde», – deydi. Yaghni, forma eshqashan birinshi orynda túrmaydy.

Al bizde studentter alghashqy kurstan bastap-aq formamen júmys isteuge kirisedi. Sonyng saldarynan rejissuranyng eng basty ózegi – aktermen júmys keyinge qalyp qoyady.

Qazir kóp spektaklidi kórgende sony bayqaymyn. Sahnalyq forma әdemi qúrylghan. Biraq akter sol formanyng ishinde marionetka siyaqty jýredi. «Myna jerge túr, endi kýl, endi jyla, endi jymidyn...» degen tapsyrmany ghana oryndaydy. Al onyng ne ýshin solay әreket etip túrghanyn ózi de sezinbeydi.

Mening «akterlik mektep joghalyp bara jatyr» dep aityp jýrgenimning bir sebebi de osy.

Búl mәsele oqu prosesinen bastalady dep oilaymyn. Diplomdyq spektakliderdi kóbine ústazdardyng ózi qoyady. Ár pedagog ózining qalyptasqan tәsilin, óz qoltanbasyn shәkirtine eriksiz beredi. Sonyng saldarynan jas akter de, jas rejisser de teatrgha kelgende óz betinshe oilaugha qinalady.

Al meninshe, rejisserding eng birinshi mindeti – akterdi ashu.

Forma keyin ózi keledi. Ol mәtindi, keyipkerdi, әreketti birge taldaudyng nәtiyjesinde tuady. Al rejisser bәrin aldyn ala oilap qoyyp: «Men sheshim qabyldadym, endi sony oryndandar», – demeui kerek. Kerisinshe, akterdi sol sheshimge birge alyp kelui qajet.

Ókinishke qaray, keyde tәjiriybeli rejisserlerding ózi aktermen júmys isteuding ornyna tek tapsyrma berumen shekteledi: «Myna jerge túr. Jaryqty berinder. Muzykany qosyndar. Horeograf qayda?» Biraq spektakli osylay jasalmaydy.

Rejisser akterding janyna baruy kerek. Onymen sóilesui kerek. Keyipkerdi birge izdeui kerek. Sonda ghana sahnada shynayy ómir payda bolady. Meninshe, býgingi qazaq teatryna dәl osynday shygharmashylyq zerthana jetispeydi. Akterding ishki mýmkindigin ashatyn rejisserlik mektep kerek. Óitkeni spektaklidegi eng ýlken jenis – jana rejisserlik forma emes, búryn ashylmaghan bir akterding jana qyryn kóre bilu. Men ýshin sonyng ózi ýlken tabys.

– Ártisterdi qalay tandaysyz? Belgili bir rólge layyq adamdy qalay tabasyz?

– Akterlerdi tandaghanda eng aldymen olardy syrttay baqylaudan bastaymyn. Qazir әleumettik jelining jaqsy jaghy – adam turaly kóp nәrseni angharugha bolady. Belgili bir dәrejede onyng minezin, dýniyetanymyn, shygharmashylyq bolmysyn sezesin.

Mysaly, Quanyshbaev teatryna júmysqa shaqyrylghanda, eng aldymen akterlerding әleumettik jelidegi paraqshalaryn qarap shyqtym. Tipti olardyng tizimin arnayy súratyp alyp, bir ay boyy әrqaysysyn jeke-jeke zerttedim. Sodan keyin ghana teatrgha bardym.

Biraq men ýshin eng manyzdysy – adamnyng energiyasy. Tiri qarym-qatynas. Kózbe-kóz sóilesu.

Óitkeni rejisser men akterding arasynda shygharmashylyq baylanys ornamasa, júmys ta jýrmeydi. Men bir nәrseni aityp túrsam, ol meni týsinbese nemese biz bir tolqynda bolmasaq, ortaq dýnie shygharu óte qiyn.

Al syrtqy kelbetke eng sonynda ghana qaraymyn. Men ýshin adamnyng ishki әlemi әldeqayda manyzdy. Óitkeni faktura keyde aldamshy bolady.

Óte súlu, sahnada keremet kórinetin aktrisalar bolady. Biraq sóiley bastaghan sәtte әlgi әserding bәri joghalyp ketedi. Sonday kezde ishtey: «Áttegen-ay...» dep qalasyn.

Sondyqtan men eng aldymen aktermen әngimeleskendi jaqsy kóremin. Birge otyryp shay ishemiz, erkin sóilesemiz. Sol kezde onyng oilau jýiesin, minezin, dýniyetanymyn baqylaymyn.

Óitkeni men ýshin keyipker eng aldymen adamnyng ishinen tuady. Al syrtqy beynesi keyin keledi. Sondyqtan akter tandaghanda da әueli onyng janyn izdeymin, sodan keyin ghana keyipkerin kóremin.

– Al endi spektakliding sәtti shyghuy ne nәrsege baylanysty?

– Meninshe, spektakliding sәtti shyghuyna bir ghana nәrse әser etpeydi. Ol – birneshe dýniyening toghysynan payda bolatyn tiri aghza siyaqty.

Eng aldymen – dramaturgiya. Óitkeni bәri jaqsy mәtinnen bastalady. Qazir zamanymyzdyng tynysyn dәl basatyn qazirgi dramaturgterding shygharmalaryn qoyghym keledi. Biraq songhy kezde oqyp jýrgen dýniyelerimning kóbi meni qanaghattandyrmaydy. Oqighasy bar shyghar, biraq dramaturgiyanyng óz tabighaty, ishki qaqtyghysy, sahnalyq tynysy jetispey jatady.

Odan keyin muzyka. Muzyka spektakliding ishki yrghaghyn qalyptastyrady. Keyde bir ghana muzykalyq sheshim býkil qoyylymnyng atmosferasyn ózgertip jiberedi.

Ssenografiyanyng da róli óte ýlken. Búl jaghynan bizde әli de mәsele bar dep oilaymyn. Rejisserding oiyn týsinip, ony sahnalyq kenistikke ainaldyra alatyn kәsiby ssenograftar kóp emes. Al rejisser men ssenograftyng shygharmashylyq ýndestigi spektakliding taghdyryn sheshetin sәtter bolady.

Biraq osynyng bәrinen búryn akter túrady. Eger rejisser men akterding arasynda senim bolmasa, shygharmashylyq baylanys ornamasa, eng myqty dramaturgiyanyng da, eng әdemi ssenografiyanyng da kýshi az. Óitkeni spektakli sahnada akter arqyly ómir sýredi.

Taghy bir manyzdy nәrse – rejisserding ishki dayyndyghy. Búghan deyin de aittym ghoy, eger aitarym bolmasa nemese shabytty sezinbesem, spektakli qoigha kirispeymin. Teatrda jospar oryndau ýshin spektakli jasaugha bolmaydy. Qoyylym rejisserding de, akterding de ishinde pisip-jetilgen kezde ghana ómirge kelui kerek.

Sondyqtan jaqsy spektakli kezdeysoq tumaydy. Ol dramaturgiyadan, akterden, muzykadan, ssenografiyadan ghana emes, solardyng bәrin bir arnagha toghystyratyn shygharmashylyq energiyadan tuady. Men ýshin teatrdyng eng ýlken qúpiyasy da – osy.

– Jalpy, býgingi teatr tónireginde Sizdi qanday mәsele tolghandyrady?

– Men úzaq uaqyt boyy qazaq dramaturgiyasyna bet búrmadym. Onyng da sebebi boldy. Bir festivalide Áuezovting «Qarakózin» qoyghanym ýshin óte auyr syn estidim. Sol oqighadan keyin biraz jyl qazaq dramaturgiyasynan alystap kettim.

Arada on jylday uaqyt ótken song ghana qayta oraldym. Búl joly da Áuezovke keldim. Biraq piesasyn emes, ýsh әngimesining jelisi boyynsha spektakli qoydym.

Sol kezde bir nәrseni anyq týsindim. Qazir meni eng kóp alandatatyn mәsele – sahnadan sózding joghalyp bara jatqany. Naqtyraq aitsam, qazaq tilining kórkemdigi, sózding әuezi, mәtinning astary birtindep әlsirep bara jatqanday.

Aqtóbede «Qobylandyny» qoyghan kezde piesagha emes, tikeley eposqa sýiendim. Jyrdyng óz mәtinin paydalanyp, spektaklige jyrshy engizdim. Sonda kózim jetkeni – keyde epostyng ózi piesadan әldeqayda bay. Óitkeni onda qazaq tilining tabighy әuezi, sózding salmaghy, kóne sózderding tereng maghynasy saqtalghan. Bir ghana kóne sózding ózinde birneshe qabat mәn jatady. Meni qyzyqtyratyny da – osy.

Meninshe, qazaq dramaturgiyasynyng tabighaty da dәl osynday kópqabatty oidy talap etedi. Al qazir kóp jaghdayda bәri tura maghynasynda aitylyp jatady. Akterler de soghan úmtylady. Al men ýshin sózding ekinshi, ýshinshi qabaty manyzdy. Bar oiyn betke aityp salghannan góri, astarlap jetkizu әldeqayda әserli. Óitkeni astarlap sóileu – qazaqtyng tabighatyna tәn qasiyet. Ókinishke qaray, sol ereksheligimizdi birtindep joghaltyp bara jatqandaymyz.

Qazir kóptegen spektaklide rejisserler biydi, plastikany nemese týrli vizualdy effektilerdi negizgi oidyng aldyna shygharyp jatady. Al mening armanym – kerisinshe. Bir kýni sahnada eshqanday dekorasiyasyz, muzykasyz, tek akter men sóz ghana qalghan spektakli qoyghym keledi. Óitkeni qazaq tilining әuezi men sózding quatynyng ózi kórermendi bauraugha jetkilikti. Teatrdyng eng ýlken kýshi de – osynda dep oilaymyn.

Múny sheteldik festivaliderge barghanda anyq sezinemin. Olar eng aldymen bizding tilimizdi tyndaydy. «Qobylandy» spektaklin Parijde qoyghanymyzda fransuz kórermenderi: «Qazaq tilining әuezi erekshe eken», – degen edi. Búl – bizding eshkimge úqsamaytyn ereksheligimiz.

Sondyqtan qazaq bolghan song eng aldymen tilimizdi maqtan tútuymyz kerek. Biz – sózi әndey tógiletin halyqpyz. Biraq songhy kezde sol sózden góri biyge, syrtqy formagha kóbirek den qoyyp ketkendeymiz. Áriyne, búl – mening jeke pikirim. Ózim de keyde biydi qoldanamyn. Biraq ol eshqashan sózding ornyn baspauy kerek.

Taghy bir oilandyratyn mәsele – sahnadan «Úly mәrtebeli akterdin» de birtindep alystap bara jatqany.

Biz Sholpan Jandarbekova, Sәbira Mayqanova siyaqty alyp túlghalardy ýnemi aityp jýremiz. Olar óz dәuirining jaryq júldyzdary boldy. Biraq jyldar óte kele sol akterlik mektepting ózi әlsirep bara jatqanday әser qaldyrady.

Qazir obraz tudyratyn akterden góri, berilgen tapsyrmany oryndaushy akterler kóbeyip ketkendey. Jas akterler keledi, biraq olardyng kóbi róldi әrekettik taldau arqyly ashugha mashyqtanbaghan. Sonyng saldarynan spektakli dayyndau barysynda kóp qiyndyqqa kezdesemiz.

Óitkeni bizde bәri óte jyldam. Bir aidyng ishinde qoyylym dayyn boluy kerek. Al akterding ózi keyde: «Rejisser búl mizanssenany ne ýshin berdi? Múnyng astarynda ne jatyr?» degen súraqtargha jauap tauyp ýlgermeydi. Uaqyttyng tyghyzdyghynan rejisserding aitqanyn oryndap shyghugha ghana mәjbýr bolady.

Al akter óz әreketining ishki sebebin tolyq týsinse, ony kórermen de mindetti týrde sezedi. Qalay bolghanda da, rejisser kórermenmen akter arqyly sóilesedi. Sondyqtan rejisser qanshalyqty daryndy bolsa da, aktersiz eshtene jasay almaydy.

Sol sebepti býgingi teatrdaghy eng ýlken alandauym – sahnadan sózding de, úly akterding de birtindep alystap bara jatqany.

Al Gýljamal Qazaqbaeva, Lidiya Kәdenova siyaqty aktrisalarmen júmys isteu – men ýshin ýlken baqyt. Óitkeni olar keyipkerdi syrtynan emes, ishinen jaratady. Keyde jastar da dәl solay júmys istese eken dep oilaymyn. Bәlkim, múnday oilar adam tәjiriybe jinaghan sayyn kóbirek keletin shyghar.

– Sahnalaytyn shygharmanyzdy qalay tandaysyz?

– Men shygharmany eng aldymen ózimning dýniyetanymym men ómirdi qabyldauym arqyly tandaymyn. Óitkeni rejisser tek teatrdyng ishinde ghana ómir sýrmeui kerek. Ol qoghamdy baqylap, adamdardyng taghdyryn sezinip jýrui qajet.

Men janalyqtardy ýnemi qaraymyn. Ómirde bolyp jatqan oqighalargha beyjay qaray almaymyn. Mysaly, Áuezovke qayta oraluyma Atyrauda bolghan jan týrshigerlik qylmys sebep boldy. Bir er adamnyng óz otbasyndaghy tórt adamdy óltirip, keyin olardyng mәiitin jasyrghany turaly habardy oqyghanda qatty kýizeldim.

Sol oqighadan keyin Múhtar Áuezovting әngimelerin qaytadan oqyp shyqtym. Sonda adamnyng shyn mәninde qanshalyqty qorghansyz ekenin taghy bir ret sezindim. Adam eshtenege kepil bola almaydy. Aqyrynda sýienetin jalghyz kýsh – Qúday. Qalghanynyng bәri – ótkinshi.

Sondyqtan men qoyghan ýsh әngimeni bir ghana taqyryp biriktiredi. Ol – adamnyng adamgha jasaytyn jauyzdyghy.

Meni qylmystyng ózi emes, adamnyng sonday qatygezdikke qalay baratyny qyzyqtyrady. Adamnyng ishinde ne boluy kerek? Qanday jara, qanday qasiret ony sonday sheshimge jetkizedi? Mine, meni osy súraqtar tolghandyrady.

Qazir soghys jýrip jatyr. Kýn sayyn adamdar qaza tauyp jatyr. Otbasyndaghy zorlyq-zombylyq kóbeyip keledi. Biz, teatr adamdary, osynyng bәrinen syrt ainalyp kete almaymyz. Óitkeni biz de osy qoghamnyng bir bólshegimiz.

Meninshe, teatrdyng mindeti – kórermenge aqyl aitu emes. Biraq ony oilandyrugha mindetti. «Qorghansyz» spektaklin qoiyma da dәl osy oy týrtki boldy.

Sondyqtan men shygharmany ózimdi mazalaghan taqyryptardan izdeymin. Sol súraqtargha jauap bere alatyn piesa nemese proza tabugha tyrysamyn. Ókinishke qaray, qazirgi dramaturgiyadan ózim izdegen dýniyeni jii kezdestire bermeymin.

Negizi, adam ózgergen joq dep oilaymyn. Ózgergeni – uaqyt pen forma ghana. Al qoghamdaghy mәseleler sol kýiinde qaldy.

Taghy bir nәrse meni kópten beri tolghandyrady. Nege qazaq әdebiyetinde әiel taghdyry turaly shygharmalar óte kóp? «Qarakóz», «Qamar súlu», «Baqytsyz Jamal», «Úlpan», «Aqbilek»... Nege biz kóbine qoghamnyng qasiretin әiel taghdyry arqyly aityp kelgenbiz?

Bir qyzyghy, sol әiel obrazdarynyng bәrin әielder emes, er jazushylar jasaghan. Búl meni әrdayym tanghaldyrady. Er adam әielding jan әlemin sonshalyqty tereng qalay tanydy? «Qarakózdegi» nemese «Úlpandaghy» әiel psihologiyasyn qalay dәl jetkizdi? Búl – men ýshin әli kýnge deyin jauaby tabylmaghan súraqtardyng biri.

– Endeshe orayy kelip túrghanda súrayyn, Siz ýshin myqty әiel kim? Qanday boluy kerek?

– Meninshe, әrbir myqty әielding ishinde kishkentay qyz bala ómir sýredi. Biz ony kóbine bayqamaymyz.

Men «Gedda Gablerdi» qoyghan kezde de dәl osyny kórsetkim keldi. Syrt kózge óte qaysar, eshkimge syr bermeytin, bәrin baqylap túrghanday kórinetin әielding ishinde de qorqynyshy bar, nәziktigi bar, erkelegisi keletin kishkentay qyz jatady.

Men ýshin myqty әiel degen – qatal әiel emes. Myqty әiel – sabyrly әiel.

Áyelding eng ýlken kýshi – tóziminde dep oilaymyn. Eger adamnyng boyynda tózim bolsa, ol ómirding kez kelgen synaghynan óte alady. Naghyz qaysarlyq ta sol tózimnen bastalady.

Biraq qansha jerden qaysar bolyp kórinsek te, ishimizdegi әlgi bala eshqayda joghalyp ketpeydi. Ol keyde qorghanghysy keledi, keyde erkelegisi keledi, keyde jay ghana bireuge sengisi keledi. Meninshe, múnyng esh úyaty joq. Kerisinshe, sol balany joghaltpaghan әiel ghana jýregin de joghaltpaydy.

Óitkeni әielding kýshi onyng qataldyghynda emes, nәziktigin saqtay biluinde. Ómir qansha jerden synasa da, meyirimin joghaltpay, qayta túryp, algha jýre aluynda. Men ýshin naghyz myqty әiel – dәl sonday әiel.

– Sizge sheteldik shygharmalardy sahnalaghan kóbirek únay ma, әlde qazaq dramaturgiyasy jaqyn ba?

– Búl óte qiyn súraq.

Qoishy rejisser retinde aitsam, shetel dramaturgiyasyna erkinirek baramyn. Óitkeni onda shygharmashylyq erkindik kóbirek, rejisserding qiyalyn shekteytin tosqauyl azdau.

Al jan dýniyeme jaqyny – qazaq dramaturgiyasy. Songhy jyldary qazaq shygharmalaryn kóbirek qoya bastaghannan keyin onyng mening tabighatyma әldeqayda jaqyn ekenin týsindim. Sebebi men qazaqpyn. Búl shygharmalardy ishki týisigimmen qabyldaymyn.

Biraq bir mәsele bar. Keyde biz qalyptasqan stereotipterding shenberinen shygha almay qalamyz.

Men ýshin sahnadaghy eng manyzdy dýnie – akterding tabighaty. Ár halyqtyng akterlik bolmysy әrtýrli. Orys akterining tabighaty basqa, týrik akteriniki basqa, qazaq akteriniki mýlde bólek. Men rejisser retinde dәl osy ereksheliktermen júmys istegendi jaqsy kóremin.

Sondyqtan men Shekspirdi qoysam da, ony qazaqy dýniyetanymmen qoyamyn. Búl akterlerge últtyq kiyim kiygizemin degen sóz emes. Ángime – keyipkerding ishki әlemin qazaq akterining tabighaty arqyly jetkizude.

Meninshe, últty oinau mýmkin emes. Sahnada basqa últqa úqsaugha tyrysu kóbine jasandylyqqa әkeledi.

Mysaly, qazaq teatrynda Chehov qoyylghanda akterlerding orys bolyp oinaugha tyrysatynyn jii kóremin. Biraq qazaq eshqashan orys bola almaydy. Sol siyaqty orys akteri de qazaqty dәl qazaqtay oinay almaydy.

Ár halyqtyng dýniyetanymy әrtýrli. Biz – sayyn dalanyng perzentimiz. Sol kendik, sol erkindik bizding tabighatymyzgha singen. Al orys mәdeniyetining psihologiyasy basqa kenistikte qalyptasqan. Sondyqtan sahnada últtyng syrtqy beynesin emes, onyng dýniyetanymyn jetkizu kerek.

Sankt-Peterburgte biliktilikti arttyru kursynda jýrgenimde ústazymyz: «Men qazaq akterlerin jaqsy kóremin», – dedi. «Nege?» dep súradym. Sonda ol: «Senderding intuisiyalaryng óte kýshti. Kóp nәrseni týsindirmey-aq sezesinder», – dep jauap berdi.

Meninshe, búl – bizding últtyq kodymyz. Dalanyng kendigi, kóshpeli mәdeniyet, salt-dәstýrimiz – bәri bizding týisigimizge әser etken.

Osyny keyin taghy bir mәrte sezindim. Federiko Garsia Lorkanyng «Qandy toyyn» Albaniyadaghy festivalige aparghanda Týrkiyadan kelgen teatrtanushy maghan: «Búl spektakli óte qazaqy shyqqan eken», – dedi. Men ýshin búl – eng ýlken maqtaudyng biri. Óitkeni men dәl soghan úmtylamyn.

Shynayy óner adamnyng ishki bolmysynan tuady. Al sahnadaghy eng jaman nәrse – ótirik. Kórermendi aldaugha bolmaydy. Qazir kórermen óte sauatty, óte talghampaz.

Sondyqtan qazaq dramaturgiyasy maghan qazir әldeqayda jaqyn. Óitkeni ol arqyly men ózimdi de, óz halqymdy da shynayy sóilete alamyn dep oilaymyn.

Bir nәrseni anyq bayqaymyn: qazaq kórermeni qazaq dramaturgiyasyn erekshe jaqsy kóredi. Óitkeni ol shygharmalardan óz taghdyryn, óz minezin, óz dýniyetanymyn kóredi.

– Qazaq teatrlaryna sheteldik rejisserlerdi shaqyryp, qoyylym qoygha kózqarasynyz qanday?

– Meninshe, sheteldik rejisserlerdi shaqyrudyng manyzy bar. Biraq olardyng últtyq teatrgha kelip, óz elining emes, bizding últtyq dramaturgiyamyzdy qoyghanyn qalaymyn.

Óitkeni syrt kóz әrqashan jana kózqaras alyp keledi. Biz ýirenip ketken dýniyeni olar mýlde basqa qyrynan kórsete alady.

Mysaly, Áuezov teatryndaghy «Qorqyttyng kóri» spektaklin Litvadan kelgen rejisser qoydy. Ol qoyylym maghan qatty әser etti. Litvalyq teatr mektebining estetikasy men qazaq dýniyetanymy óte tabighy ýilesken edi. Sol spektaklidi kórgende syrt kózding últtyq materialdy qalay janasha oqy alatynyn anyq sezindim.

Sondyqtan sheteldik rejisserlerdi shaqyru kerek dep esepteymin. Biraq olardy jay ghana spektakli qoy ýshin emes, qazaq dramaturgiyasyn jana qyrynan tanytu ýshin shaqyrghan dúrys.

Eger olar Chehovty nemese óz elinde de qoya alatyn shygharmalardy sahnalasa, onda múnday shygharmashylyq baylanystyng mәni azayady. Al eger «Qaragózdi», «Aqbilekti», «Úlpandy» nemese basqa últtyq shygharmalardy qoysa, ózimen birge qazaq dramaturgiyasyn da halyqaralyq kenistikke alyp shyghady. Múnday tәjiriybeden biz tek útamyz.

Kezinde әlem Dostoevskiydi de, Chehovty da tek kitap arqyly emes, teatr arqyly kenirek tanydy. Biz de osy baghytta oilanuymyz kerek.

Qazir biz de osy ústanymmen júmys istep jatyrmyz. Sheteldik rejissermen birden: «Bizge óz dramaturgiyamyz manyzdy», – dep kelistik. «Aqbilekti» tandadyq. Óitkeni bizge onyng óz shygharmasyn qoyghany emes, qazaq әdebiyetine ózining rejisserlik kózqarasyn úsynghany manyzdy.

Ózim de múnday tәjiriybeni bastan ótkerdim. Mysaly, Ázerbayjangha shaqyrghanda olar birden últtyq dramaturgiyasyn úsyndy. Týrkiyada da dәl solay boldy. Eki elding de ústanymy bir: «Bizge óz shygharmamyzdy sizding kózinizben sóiletiniz».

Meninshe, búl – óte dúrys kózqaras.

Sondyqtan men sheteldik rejisserlerdi shaqyrudy qoldaymyn. Biraq onyng naqty maqsaty boluy kerek. Biz óz dramaturgiyamyzdy tanytuymyz qajet. Biz rejisserdi shaqyrghan son, shygharmashylyq talapty da ózimiz qonymyz kerek. Óitkeni bizding basty maqsatymyz – óz dramaturgiyamyzdy әlemge tanytu.

– Rejisser retinde, qazir endi kórkemdik jetekshi retinde teatrgha qatysty aitar úsynys tileginiz bar ma?

– Mening eng ýlken tilekterimning biri – teatrlardyng demeushileri kóbeyse eken.

Óitkeni búl – teatrdyng bolashaghy ýshin óte manyzdy. Meninshe, uaqyt óte kele biz de Europadaghy modelige jaqyndaymyz. Kóptegen elderde memleket últtyq teatrlar men opera teatrlaryn ghana qarjylandyrady. Al qalghan teatrlardyng basym bóligi demeushilerding qoldauymen júmys isteydi.

Mening oiymsha, Qazaqstan da birtindep osy jýiege keledi. Óitkeni memleket sheksiz kóp teatrdy, sheksiz kóp shygharmashylyq újymdy jalghyz ózi qarjylandyra berui mindet emes.

Osynday ózgeris bolsa, teatrlarda shygharmashylyq erkindik te kóbeyedi. Eng bastysy – tabighy bәsekelestik qalyptasady. Búl akterlerding de, rejisserlerding de, jalpy shygharmashylyq ortadaghy adamdardyng kәsiby ósuine yqpal etedi.

Biraq oghan jetu ýshin teatr menedjmentin damytuymyz kerek.

Qazir bizding teatrlardyng kóbi demeushilermen jýieli júmys istey almaydy. Al iri kompaniyalar әldeqashan XXI ghasyrdyng talaptarymen júmys istep jatyr. Olar seriktestikting de, investisiyanyng da, brend qalyptastyrudyng da tetikterin jaqsy biledi. Ókinishke qaray, teatr men biznes arasyndaghy osy kópir bizde әli tolyq qalyptasqan joq.

Meninshe, búghan teatr menedjmentining endi ghana damyp kele jatqany da әser etedi.

Mysaly, Mәskeudegi Vahtangov teatrynda demeushiler óte kóp. Onyng diyrektory tek әkimshilik basshy emes, kәsiby teatr menedjeri әri produser. Óitkeni menedjerding mindeti – teatrdyng shygharmashylyq әleuetin dúrys tanystyryp, oghan qoldau taba bilu.

Qalay bolghanda da, teatr da kórermenge úsynylatyn mәdeny ónim.

Biz әli kýnge deyin kenestik jýiening oilau daghdysynan tolyq aryla qoyghan joqpyz. Bar jauapkershilikti memleketke artyp ýirenip qalghanbyz. Al XXI ghasyrda teatr da bastamashyl boluy kerek. Óz seriktesin izdeui kerek, óz mýmkindigin ózi keneytui kerek.

Sonda ghana teatrlar arasynda shynayy bәsekelestik qalyptasady. Dengey kóteriledi. Jana jobalar dýniyege keledi. Sheteldik festivaliderge kóbirek shyghugha mýmkindik tuady. Eng bastysy – qazaq teatryn әlemge kenirek tanytugha jol ashylady. Meninshe, teatrdyng bolashaghy memleketke ghana emes, qogham men biznesting ortaq jauapkershiligine de sýiengen kezde әldeqayda berik bolady.

– Jaqsy rejisser bolu ýshin eng aldymen ne qajet? Al óziniz sol qajettilikti nemen tolyqtyryp jýrsiz?

– Meninshe, rejisser ýshin eng manyzdysy – intellekt. Odan keyin ómirlik tәjiriybe keledi. Óitkeni rejissura tek teoriya emes. Adamdy, qoghamdy, ómirdi týsinbey túryp, ýlken spektakli jasau qiyn.

Sondyqtan ózim ýnemi oqugha, izdenuge tyrysamyn. Men ýshin kitap oqu – rejisserlik júmystyng bir bóligi.

Eng sýiikti jazushym – Dostoevskiy. Ásirese «Idiot» romanyn qayta-qayta oqimyn. Tipti qazir de júmys ýstelimning ýstinde jatady. Keyde kitapty kez kelgen jerinen ashyp, bir tarauyn qayta oqyp shyghamyn. Ár oqyghan sayyn búryn bayqamaghan jana bir oidy tabatyn siyaqtymyn.

Kino ónerinde Andrey Tarkovskiydi erekshe jaqsy kóremin. Onyng filimderin qansha ret kórsem de jalyqpaymyn. Ár qaraghan sayyn janasha qabyldaymyn.

Qazir Vladimir Nabokovtyng «Lolitasyn» qaytadan oqyp jýrmin. Songhy kezde osy shygharmany sahnalau turaly oy jii mazalay bastady. Mýmkin, aldaghy uaqytta «Lolitany» qoigha da tәuekel etermin.

Sonday-aq Mihail Bulgakovtyng «Master men Margaritasy» – men ýshin erekshe roman. Ony óte jaqsy kóremin. Biraq ony sahnalaugha әzirge batylym jetpeydi. Óitkeni búl óte kýrdeli shygharma. Onyng filosofiyalyq salmaghy da, sahnalyq sheshimi de onay emes. Onyng ýstine bizding kórermen de әzirge búl romandy tolyq qabyldaugha dayyn emes siyaqty. Ásirese Shaytan baly siyaqty simvolikalyq kórinisterdi sahnagha shygharu ýlken jauapkershilik. Sondyqtan әzirge búl romannan oqyrman retinde ghana lәzzat alyp jýrgendi jón kóremin.

Meninshe, rejisser ýnemi ózin tolyqtyryp otyruy kerek. Kitaptan da, kinodan da, ómirding ózinen de ýirenudi toqtatpauy qajet. Óitkeni rejisserding eng basty kapitaly – onyng ishki әlemi.

– Songhy súraq. Ónerdegi missiyanyz qanday?

– Meninshe, mening ónerdegi eng basty missiyam – talantty akterlerdi ashu. Olargha jol kórsetu.

Men eshqashan akterge aqyl aityp, ózimdiki ghana dúrys dep ýiretkim kelmeydi. Kerisinshe, onyng boyyndaghy mýmkindikti ashqym keledi. Óitkeni rejisserding eng ýlken jenisi – óz spektaklinde bir ghana akterding búryn ashylmaghan qyryn kórsete aluy.

Mysaly, festivaliderde bireu kelip: «Qanday keremet aktrisa! Qanday tamasha oinady!» – dep aitsa, men soghan shyn quanamyn. Sol sәtte ózimdi baqytty rejisser sezinemin.

Men shygharmashylyqta eshqashan qyzghanyshpen ómir sýrgen emespin. Men ýshin eng manyzdysy – adam. Onyng jany, onyng ishki әlemi.

Sol sebepti mening taghy bir ýlken armanym bar. Bir kýni muzykasyz spektakli qoyghym keledi. Sahnada tek akter, sóz jәne kenistik qana bolsa deymin. Men ýshin teatrdyng eng ýlken qúdireti de – osynda.

Ázirge oghan tolyq dayynmyn dep aita almaymyn. Bәlkim, maghan әli de ómirlik tәjiriybe kerek shyghar. Mýmkin, on jyldan keyin sol spektaklige kelermin. Ony uaqyt kórsetedi.

Jalpy, men tynyshtyqty jaqsy kóremin. Shygharmashylyq ta tynyshtyqty jaqsy kóredi dep oilaymyn.

Sondyqtan premiera kýni óz spektakliimdi kórmeymin. Saltanatty qabyldaulardy, banketterdi, kópshilik aldynda úzaq sóilegendi únatpaymyn. Tipti kórermen aldyna taghzym jasaugha shyghudyng ózi maghan onay emes.

Óitkeni men ýshin syrtqy danqtan góri ishki әlemim qymbat.

Men sol ishki әlemimdi, ishimdegi kishkentay balany joghaltyp almaugha tyrysamyn. Óitkeni rejisserdi algha jeteleytin de, jana dýniyege jeteleytin de – dәl sol bala dep senemin. 

– Ángimenizge raqmet! Sahnadaghy sózding de, akterding de qadirin aishyqtaytyn qoyylymdarynyzdy kórermen әli talay tamashalaydy dep senemiz. Shygharmashylyq shabyt pen tolayym tabys tileymiz! 

Súhbattasqan – Júldyz Kapezova, teatrtanushy

Abai.kz