I

Qúrmetti oqyrman qauym, sizderding qoldarynyzgha úsynylyp otyrghan «Rayymbek batyrdyng aq atany»( tarih roman),« Arghy atam Rayymbek qol bastaghan»( monografiya) atty eki kitap úzaq jylghy izdenisting jemisi.

Sonau 1970 jyldardyng orta sheninde, bala kezimde el ishinde sheshen, shejireshi atalghan atam Sәrsenbaydyng sening әken-Toqtasyn, onyng әkesi-Sәrsenbay, Sәrsenbaydyng әkesi-Baysal, onyng әkesi-Ábdýshkir, onyng әkesi-Malqara, Malqaranyng әkesi-Áji. Ol kisi qazaqqa aty anyzgha ainalghan Rayymbek batyrdyng balasy dep shúbyrta aitqan atatek shejirening bir ýzigi esimde myqtap saqtalyp qalghan edi. Endi oilasam atamnyng maghan aitqan «jeti atany» ýiretuding alghashqy dәstýrli tәrbiyesi eken. Mening bala kezdegi shejirelik sauatym osydan bastaldy. Osydan keyin birtalay jyl ótti, at jalyn tartyp, azamat bolyp qatargha qosylghannan keyin el ishinde aitylghan Rayymbek batyr turaly anyz-әngimelerdi qúmarta tyndaytyn boldym.

Halqymyzdyng tarihynyng tamyry tym terende jatyr. San ghasyr qoynauynan syr shertken tarih paraghyna zer salar bolsaq qazaq halqy san-sanaqsyz joyqyn úrystardy, qan keshken zar zamandy, tabighat tartu etken aluan týrli apat saldarynan qatygez taghdyrdyng tәlkegine tap bolyp, ker zamannyng kesirinen tarihymyzgha kóp jamau-jasqau týsip, halyq ózining tilin, shejiresin, mәdeniyetin, salt-dәstýrin, әdebiyetin «basy aman, bauyry býtin» keyingi úrpaqtargha jetkize alghan joq. Búghan bizding ata-babalarymyz jazyqty emes, qayta qalasy men dalasyn qangha boyaghan, shanyraqtaryn ortasyna týsirip oirandaghan, kýlin kókke úshyryp, otyn óshirgen, alasapyran zamandaghy keshegi tarih ózi jauapty.

Talay qandy oqighalardy bastan keshirgen qazaq halqy XV ghasyrdyng orta mezgiline kelgende Kerey súltan men Jәnibek súltannyng bastauynda qazaq taypalarynyng basyn qosyp Jetisu jerinde Qazaq handyghyn qúrdy. Alghash Kerey handyq taqqa otyrsa, odan keyin Áz-Jәnibek han bolyp, Qazaq handyghynyng biylik tizginin qolyna aldy.

Arada ýsh ghasyr ótip XVIII ghasyrgha kelgende qazaq halqy asa auyr taghdyrdy bastan keshirdi. Sol aumaly-tókpeli qasiretti zamanda bir bólim el tizginin ústaghan han, súltandardyng el basqaruda әlsizdik kórsetkendikten ata jau jongharlar qazaqtyng shúrayly jerin basyp alyp, atamekenimizdi at túyaghymen taptady. Halqymyzdyng taghdyry qyl ýstinde túrghan qiyn-qystau kezderde Úly jýzden Tóle bi, Orta jýzden Qaz dauysty Qazybek bi, Kishi jýzden Áyteke by tútas qazaqtyng basyn qosyp jongharlargha qarsy soghys ashu sheshimin jasady. El taghdyry ýshin kýresken Qangeldi, Qabanbay, Bógenbay, Rayymbek, Nauryzbay, Berdiqoja, Ótegen, Kerey Jәnibek, Bayseyit, Malay t. b. batyrlar kókirek kerip algha shyghyp, ata jau jonghardy tas talqan etip jenip, eldik pen erlikting aibatyn asyrdy.

Halyq basyna auyr kýn tughan kezende «Arghymaq attyng jalynda, bura týiening qomynda» kýy keship, ata jauymen erlikpen shayqas jasaghan has batyrdyng biri– Rayymbek Týkeúly. Rayymbek bir taypa elding batyry ghana emes, tútas Alashtyq mәrtebege kóterilgen biyik túlgha. Rayymbek Týkeúlyn tanuda mynanday eki týiinge nazar audarghan jón. Biri– Bas qolbasshynyng joryq jolyndaghy eren erligi onyng qazaq halqyna danqy taraghan bahadýr batyr ekenin dәleldeydi. Ekinshi– Rayymbek Allanyng núry týsken kóripkel, әuliye, aty anyzgha ainalghan qaytalanbas túlgha.

Rayymbek batyr turaly el arasynda keninen taralghan anyz-әngimeler, ólen-jyrlar, batyrlyq epostar, shejirelik derekter mening eki tomdyq shygharma jazuyma ýlken negiz qalady.

Men 1990 jyldardan bastap halqymyzdan shyqqan ataqty aqyndardan Asan Bәrmenbekúly, Kódek Maralbaev, Qoydym Darubayqyzy, Sharghyn Alghazyúly t.b. múralaryn jinau barysynda әigili adamdardyng tarihyna qatysty materialdardy da qosa jinay bastadym. Qolda bar materialdar men derekterden paydalanyp Qangeldi, Rayymbek, Tazabek, Sauryq, Bóden sekildi jau jýrek batyrlar turaly maqalalar jazyp gazet-jurnaldarda jariyaladym.

2004 jyly qantar aiynan bastap Ile Qazaq avtonomiyaly oblystyq sayasiy-maslihat kenesining tarihy materialdar komiytetine qyzmetke kelgennen keyin «Ile tarihy materialdary» (Qytay qazaqtaryna arnalghan tarihy materialdar) atty jylyna bir ret shyghatyn qazaqsha kitaptyng jauapty redaktor bolghan kezderimde bir dәuirding tariyh-shejiresin jatqa aita alatyn talay-talay el men jer tarihyna jýirik bilermen, abyz qarttarmen súhbatta bolyp, kóptegen qúndy derekter qolyma týsti. Ásirese, 2007 jyly qantar aiynyng basynda Ile Qazaq avtonomiyaly oblysynyng әkimi Qyzayjan Seyilqojaúly aghamyzdyng tapsyrmasy boyynsha «Alban shejiresi» (Ábdisәmet Toqtasynúly qúrastyrghan) atty kólemdi kitapqa jauapty redaktor boldym. Búl kitapty birneshe ay oqyp shyqqannan keyin jalang atatek tizbesi jazylghanyn bayqadym. Kitapty týzetu jәne tolyqtyru barysynda ózim jinaghan materialdardan súryptap әigili adamdardan Rayymbek Týkeúly, Qojeke Nazarúly, Tazabek Mýsylmanbayúly, Búqa Qabanbayúly, Kódek Maralbaev, Sharghyn Alghazyúly, Qúrmanәli Ospanúly t. b. arnayy bir bólimge bólip «Tarihy túlghalar» degen aidarmen kitapqa kirgizdim. «Alban shejiresi» baspadan shyqqannan keyin el ishinde jaqsy anys qozghady.

«El ishi–altyn qazyna», - deydi dana halqymyz. 2008 jyly «Atatek jalghaghan– Altyn shynjyr» atty tariyh-shejirege baylanysty kólemdi kitabymdy jazu ýshin Mongholkýre, Tekes, Shapshal, Toghyztarau, Nylqy, Kýnes, Qorghas audandaryn aralap, el ishindegi tariyh-shejireshi, sheshen aqsaqaldarmen, ziyaly qauymmen toptyq jәne jekeley 300-den astam adammen shejire turaly әngimede boldym. Osy jolghy saparymda 400-den astam ýlkendi-kishili qoljazba shejire jinadym. Búl qoljazbalarda jalang atatek tizbeler ghana emes, Syrymbet, Qangeldi, Rayymbek, Diqanbay, Asan, Janghabyl, Isa, Tәtibay, Sybanqúl, Eginbay t. b. túlghalar turaly kóptegen qúndy derekter men anyz-әngimeler bar edi.

II

Men arghy bette jýrgen kezde el ishin kóp araladym, bir talay qazynaly qarttargha kezdesip әngimede boldym. 2009 jyly tamyz aiynyng bas kezinde әkem Toqtasyn Baysalov aitqan derek boyynsha Tekes audanynyng Shiyliózek auylynda túratyn 83 jasqa kelgen ataqty qissager Bekdayyr Sydyqúly aqsaqaldan esh basylymda jaryq kórmegen «Rayymbek batyr» atty kóne tarihy qissany jazyp aldym. Mine, osynday anyz-әngime, ólen-jyr, qissalardyng әli de halyq ishinen moldap tabylatynyn bayqadym.

Men ómir boyy aqsha jinamasam da, kitapty kóp jighan adammyn. «Rayymbek batyrdyng aq atany», « Arghy atam Rayymbek qol bastaghan» atty eki tomdyq enbegimdi jazu ýshin 200-den astam tarihi, shejirege qatysty kitaptardy týgeldey oqyp shyqtym.

Ata-babalarymyzdyng «Halyqsyz – tarih joq, tarihsyz – halyq joq» degen kemengerlik sózin tekten-tek aitpaghan. Halqymyzdyng ata tarihy talay-talay ghasyrdy artqa tastap, úrpaqtan-úrpaqqa jalghasqan anyz-әngimeler óz jelisin búzbay auyzsha tarih aitu dәstýri arqyly bizge jetken. Halqymyzdan shyqqan bilikti tarihshy, oqymysty, shejireshi, aqyn-jazushylar ilgeri-keyindi izdenis jasap, anyz-әngimelerdi tarihy derekkóz retinde paydalanyp, birtalay sýbeli enbekter jazdy. Mysaly, Sabdaly jyraudyng «Rayymbegim, asylym» (dastan), Móken Bolysúlynyng «Rayymbek batyr» (dastan), Qabylbek Sauranbaevtyng «Rayymbek batyrdyng shayqastary» (shejirelik qoljazba), Múqaghaly Maqataevtyng «Rayymbek! Rayymbek!» (poema) t. b. tarihy shygharmalardan Rayymbek batyr turaly roman jazu barysynda tarihy oqighalardan, batyrlardyng joryq jolyndaghy erlikterin, adam attaryn, jer-su attaryn belgili dәrejede paydalandym. Dese de, tarihy oqighalardy súryptap sýzgiden ótkizip, jýiege keltirip, kómeski jatqan kóp tarihtyng kózderin arshyp, tyng izdenis jasap, kórkem shygharma dengeyine kóterip, qaytalay janghyrtyp jazyp shyqtym.

Rayymbek Týkeúly – XVIII ghasyrda ómir sýrgen eshkim ornyn qaytalay almaytyn Alashqa aty anyzgha ainalghan birtuar qolbasshy, әuliye-abyz, shoqtyghy biyik batyr. Qasiyetti úly tarihy túlgha turaly eng alghashqy betashar maqalam «Ile jastary» jurnalynyng 1994 jylghy 4-sanynda «Rayymbek turaly az ayal» degen atpen jariyalandy.

Sodan beri uaqyt attay jelip otyz eki jyl syrghyp óte shyghypty. Men de Rayymbek batyr turaly izdenisimdi tynbay jalghastyra berdim. Búl mening úzaq jylghy enbegimning jemisi bolghan «Arghy atam Rayymbek qol bastaghan» atty ekinshi kitabym. Jinaq jalpy «Qúpiyasy mol tariyh», «Aty anyzgha ainalghan adam», «Anyz ben aqiqat», «Altyn sandyq», «Shejire jәne dәstýr», «Qayratkerler», «Shejire shertken syr» sekildi jeti bólekke bólingen. Atalghan enbekte ejelgi Ýisin eli men qazaqtyng Úly jýz-Ýisinning baylanysyn, ertedegi Yuebәn eli men Alban taypasynyng qatysy bar ekendigi turaly tarihy jazba qújattar jәne shejirelik derekterge sýiene otyryp salystyru arqyly ishkerley zertteu jýrgizdim.

Sonday-aq kitapta Alban taypasynyng Aljan ruynan shyqqan aty әigili Syrymbet bi, Qangeldi batyr, el úranyna ainalghan Rayymbek, el tizginin ústaghan Diqanbay bolys, «Ekinshi Asan Qayghy» atalghan Asan aqyn, tiline sóz asyly úiyghan Janghabyl sheshen, qazaq poeziyasynyng altyn tizginin ústaghan Múqaghali, kórnekti memleket jәne qogham qayratkeri Altynbek t. b. tarihy túlghalar turaly molynan maghlúmat berildi.

Rayymbek Týkeúly qara kókting túqymy. Babasy Syrymbet biyden tartyp batyrlyq, baylyq, mansap, aqyndyq ýzilmegen. Rayymbek kózi tirisinde-aq ataghy dýrkirep halyq arasynda aluan týrli anyz-әngimening arqauyna ainalghan bahadýr batyr, Alashqa danqy ketken ardaqty aty mәshHýr tarhy túlgha.

Jinaqtap aitqanda, «Rayymbek batyrdyng aq atany», «Arghy atam Rayymbek qol bastaghan» atty eki tomdyq enbek jazu barysynda halyq ishinde keninen taralghan anyz-әngime, ólen-jyr, batyrlyq epos, shejirelik derekterdi arqau ete otyryp, aumaly-tókpeli zamanda jasaghan Rayymbek batyrdyng elin, jerin qorghaghan erlikterining qyry-syryn ashugha qúlshynys jasadym.

Qazaq últy óz tariyh-shejiresin úrpaqtan-úrpaqqa jalghastyryp, joghaltpay, óshirmey qymbat múra retinde saqtap kelgen órkeniyetti halyq. Halyq qazynasy– qatpary qalyn, әli tolyq zerttelmegen kózi ashylmaghan ken sekildi. Shynymdy aitsam, Rayymbek batyr turaly enbek jazuda halyqtan jinap alghan qazynany kәdege jaratyp, halyqtyng bagha jetpes qazynasyn janghyrtyp jazyp qayta halyqtyng ózine tartu etip otyrmyn.

Núrlan Sәrsenbaev,

Jazushy, etnograf, Qazaqstan Jazushylar odaghynyng mýshesi

Abai.kz