I

قۇرمەتتى وقىرمان قاۋىم، سىزدەردىڭ قولدارىڭىزعا ۇسىنىلىپ وتىرعان «رايىمبەك باتىردىڭ اق اتانى»( تاريح رومان),« ارعى اتام رايىمبەك قول باستاعان»( مونوگرافيا) اتتى ەكى كىتاپ ۇزاق جىلعى ىزدەنىستىڭ جەمىسى.

سوناۋ 1970 جىلداردىڭ ورتا شەنىندە، بالا كەزىمدە ەل ىشىندە شەشەن، شەجىرەشى اتالعان اتام سارسەنبايدىڭ سەنىڭ اكەڭ-توقتاسىن، ونىڭ اكەسى-سارسەنباي، سارسەنبايدىڭ اكەسى-بايسال، ونىڭ اكەسى-ابدۇشكىر، ونىڭ اكەسى-مالقارا، مالقارانىڭ اكەسى-ءاجى. ول كىسى قازاققا اتى اڭىزعا اينالعان رايىمبەك باتىردىڭ بالاسى دەپ شۇبىرتا ايتقان اتاتەك شەجىرەنىڭ ءبىر ۇزىگى ەسىمدە مىقتاپ ساقتالىپ قالعان ەدى. ەندى ويلاسام اتامنىڭ ماعان ايتقان «جەتى اتانى» ۇيرەتۋدىڭ العاشقى ءداستۇرلى تاربيەسى ەكەن. مەنىڭ بالا كەزدەگى شەجىرەلىك ساۋاتىم وسىدان باستالدى. وسىدان كەيىن ءبىرتالاي جىل ءوتتى، ات جالىن تارتىپ، ازامات بولىپ قاتارعا قوسىلعاننان كەيىن ەل ىشىندە ايتىلعان رايىمبەك باتىر تۋرالى اڭىز-اڭگىمەلەردى قۇمارتا تىڭدايتىن بولدىم.

حالقىمىزدىڭ تاريحىنىڭ تامىرى تىم تەرەڭدە جاتىر. سان عاسىر قويناۋىنان سىر شەرتكەن تاريح پاراعىنا زەر سالار بولساق قازاق حالقى سان-ساناقسىز جويقىن ۇرىستاردى، قان كەشكەن زار زاماندى، تابيعات تارتۋ ەتكەن الۋان ءتۇرلى اپات سالدارىنان قاتىگەز تاعدىردىڭ تالكەگىنە تاپ بولىپ، كەر زاماننىڭ كەسىرىنەن تاريحىمىزعا كوپ جاماۋ-جاسقاۋ ءتۇسىپ، حالىق ءوزىنىڭ ءتىلىن، شەجىرەسىن، مادەنيەتىن، سالت-ءداستۇرىن، ادەبيەتىن «باسى امان، باۋىرى ءبۇتىن» كەيىنگى ۇرپاقتارعا جەتكىزە العان جوق. بۇعان ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز جازىقتى ەمەس، قايتا قالاسى مەن دالاسىن قانعا بوياعان، شاڭىراقتارىن ورتاسىنا ءتۇسىرىپ ويرانداعان، كۇلىن كوككە ۇشىرىپ، وتىن وشىرگەن، الاساپىران زامانداعى كەشەگى تاريح ءوزى جاۋاپتى.

تالاي قاندى وقيعالاردى باستان كەشىرگەن قازاق حالقى XV عاسىردىڭ ورتا مەزگىلىنە كەلگەندە كەرەي سۇلتان مەن جانىبەك سۇلتاننىڭ باستاۋىندا قازاق تايپالارىنىڭ باسىن قوسىپ جەتىسۋ جەرىندە قازاق حاندىعىن قۇردى. العاش كەرەي حاندىق تاققا وتىرسا، ودان كەيىن ءاز-جانىبەك حان بولىپ، قازاق حاندىعىنىڭ بيلىك تىزگىنىن قولىنا الدى.

ارادا ءۇش عاسىر ءوتىپ XVIII عاسىرعا كەلگەندە قازاق حالقى اسا اۋىر تاعدىردى باستان كەشىردى. سول اۋمالى-توكپەلى قاسىرەتتى زاماندا ءبىر ءبولىم ەل تىزگىنىن ۇستاعان حان، سۇلتانداردىڭ ەل باسقارۋدا السىزدىك كورسەتكەندىكتەن اتا جاۋ جوڭعارلار قازاقتىڭ شۇرايلى جەرىن باسىپ الىپ، اتامەكەنىمىزدى ات تۇياعىمەن تاپتادى. حالقىمىزدىڭ تاعدىرى قىل ۇستىندە تۇرعان قيىن-قىستاۋ كەزدەردە ۇلى جۇزدەن تولە بي، ورتا جۇزدەن قاز داۋىستى قازىبەك بي، كىشى جۇزدەن ايتەكە بي تۇتاس قازاقتىڭ باسىن قوسىپ جوڭعارلارعا قارسى سوعىس اشۋ شەشىمىن جاسادى. ەل تاعدىرى ءۇشىن كۇرەسكەن قانگەلدى، قابانباي، بوگەنباي، رايىمبەك، ناۋرىزباي، بەردىقوجا، وتەگەن، كەرەي جانىبەك، بايسەيىت، مالاي ت. ب. باتىرلار كوكىرەك كەرىپ العا شىعىپ، اتا جاۋ جوڭعاردى تاس تالقان ەتىپ جەڭىپ، ەلدىك پەن ەرلىكتىڭ ايباتىن اسىردى.

حالىق باسىنا اۋىر كۇن تۋعان كەزەڭدە «ارعىماق اتتىڭ جالىندا، بۋرا تۇيەنىڭ قومىندا» كۇي كەشىپ، اتا جاۋىمەن ەرلىكپەن شايقاس جاساعان حاس باتىردىڭ ءبىرى– رايىمبەك تۇكەۇلى. رايىمبەك ءبىر تايپا ەلدىڭ باتىرى عانا ەمەس، تۇتاس الاشتىق مارتەبەگە كوتەرىلگەن بيىك تۇلعا. رايىمبەك تۇكەۇلىن تانۋدا مىنانداي ەكى تۇيىنگە نازار اۋدارعان ءجون. ءبىرى– باس قولباسشىنىڭ جورىق جولىنداعى ەرەن ەرلىگى ونىڭ قازاق حالقىنا داڭقى تاراعان ءباھادۇر باتىر ەكەنىن دالەلدەيدى. ەكىنشى– رايىمبەك اللانىڭ نۇرى تۇسكەن كورىپكەل، اۋليە، اتى اڭىزعا اينالعان قايتالانباس تۇلعا.

رايىمبەك باتىر تۋرالى ەل اراسىندا كەڭىنەن تارالعان اڭىز-اڭگىمەلەر، ولەڭ-جىرلار، باتىرلىق ەپوستار، شەجىرەلىك دەرەكتەر مەنىڭ ەكى تومدىق شىعارما جازۋىما ۇلكەن نەگىز قالادى.

مەن 1990 جىلداردان باستاپ حالقىمىزدان شىققان اتاقتى اقىنداردان اسان بارمەنبەكۇلى، كودەك مارالباەۆ، قويدىم دارۋبايقىزى، شارعىن العازىۇلى ت.ب. مۇرالارىن جيناۋ بارىسىندا ايگىلى ادامداردىڭ تاريحىنا قاتىستى ماتەريالداردى دا قوسا جيناي باستادىم. قولدا بار ماتەريالدار مەن دەرەكتەردەن پايدالانىپ قانگەلدى، رايىمبەك، تازابەك، ساۋرىق، بودەن سەكىلدى جاۋ جۇرەك باتىرلار تۋرالى ماقالالار جازىپ گازەت-جۋرنالداردا جاريالادىم.

2004 جىلى قاڭتار ايىنان باستاپ ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىستىق ساياسي-ماسليحات كەڭەسىنىڭ تاريحي ماتەريالدار كوميتەتىنە قىزمەتكە كەلگەننەن كەيىن «ىلە تاريحي ماتەريالدارى» (قىتاي قازاقتارىنا ارنالعان تاريحي ماتەريالدار) اتتى جىلىنا ءبىر رەت شىعاتىن قازاقشا كىتاپتىڭ جاۋاپتى رەداكتور بولعان كەزدەرىمدە ءبىر ءداۋىردىڭ تاريح-شەجىرەسىن جاتقا ايتا الاتىن تالاي-تالاي ەل مەن جەر تاريحىنا جۇيرىك بىلەرمەن، ابىز قارتتارمەن سۇحباتتا بولىپ، كوپتەگەن قۇندى دەرەكتەر قولىما ءتۇستى. اسىرەسە، 2007 جىلى قاڭتار ايىنىڭ باسىندا ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسىنىڭ اكىمى قىزايجان سەيىلقوجاۇلى اعامىزدىڭ تاپسىرماسى بويىنشا «البان شەجىرەسى» (ابدىسامەت توقتاسىنۇلى قۇراستىرعان) اتتى كولەمدى كىتاپقا جاۋاپتى رەداكتور بولدىم. بۇل كىتاپتى بىرنەشە اي وقىپ شىققاننان كەيىن جالاڭ اتاتەك تىزبەسى جازىلعانىن بايقادىم. كىتاپتى تۇزەتۋ جانە تولىقتىرۋ بارىسىندا ءوزىم جيناعان ماتەريالداردان سۇرىپتاپ ايگىلى ادامداردان رايىمبەك تۇكەۇلى، قوجەكە نازارۇلى، تازابەك ءمۇسىلمانبايۇلى، بۇقا قابانبايۇلى، كودەك مارالباەۆ، شارعىن العازىۇلى، قۇرمانالى وسپانۇلى ت. ب. ارنايى ءبىر بولىمگە ءبولىپ «تاريحي تۇلعالار» دەگەن ايدارمەن كىتاپقا كىرگىزدىم. «البان شەجىرەسى» باسپادان شىققاننان كەيىن ەل ىشىندە جاقسى اڭىس قوزعادى.

«ەل ءىشى–التىن قازىنا»، - دەيدى دانا حالقىمىز. 2008 جىلى «اتاتەك جالعاعان– التىن شىنجىر» اتتى تاريح-شەجىرەگە بايلانىستى كولەمدى كىتابىمدى جازۋ ءۇشىن موڭعولكۇرە، تەكەس، شاپشال، توعىزتاراۋ، نىلقى، كۇنەس، قورعاس اۋداندارىن ارالاپ، ەل ىشىندەگى تاريح-شەجىرەشى، شەشەن اقساقالدارمەن، زيالى قاۋىممەن توپتىق جانە جەكەلەي 300-دەن استام اداممەن شەجىرە تۋرالى اڭگىمەدە بولدىم. وسى جولعى ساپارىمدا 400-دەن استام ۇلكەندى-كىشىلى قولجازبا شەجىرە جينادىم. بۇل قولجازبالاردا جالاڭ اتاتەك تىزبەلەر عانا ەمەس، سىرىمبەت، قانگەلدى، رايىمبەك، ديقانباي، اسان، جانعابىل، يسا، ءتاتىباي، سىبانقۇل، ەگىنباي ت. ب. تۇلعالار تۋرالى كوپتەگەن قۇندى دەرەكتەر مەن اڭىز-اڭگىمەلەر بار ەدى.

II

مەن ارعى بەتتە جۇرگەن كەزدە ەل ءىشىن كوپ ارالادىم، ءبىر تالاي قازىنالى قارتتارعا كەزدەسىپ اڭگىمەدە بولدىم. 2009 جىلى تامىز ايىنىڭ باس كەزىندە اكەم توقتاسىن بايسالوۆ ايتقان دەرەك بويىنشا تەكەس اۋدانىنىڭ شيلىوزەك اۋىلىندا تۇراتىن 83 جاسقا كەلگەن اتاقتى قيسساگەر بەكدايىر سىدىقۇلى اقساقالدان ەش باسىلىمدا جارىق كورمەگەن «رايىمبەك باتىر» اتتى كونە تاريحي قيسسانى جازىپ الدىم. مىنە، وسىنداي اڭىز-اڭگىمە، ولەڭ-جىر، قيسسالاردىڭ ءالى دە حالىق ىشىنەن مولداپ تابىلاتىنىن بايقادىم.

مەن ءومىر بويى اقشا جيناماسام دا، كىتاپتى كوپ جيعان اداممىن. «رايىمبەك باتىردىڭ اق اتانى»، « ارعى اتام رايىمبەك قول باستاعان» اتتى ەكى تومدىق ەڭبەگىمدى جازۋ ءۇشىن 200-دەن استام تاريحي، شەجىرەگە قاتىستى كىتاپتاردى تۇگەلدەي وقىپ شىقتىم.

اتا-بابالارىمىزدىڭ «حالىقسىز – تاريح جوق، تاريحسىز – حالىق جوق» دەگەن كەمەڭگەرلىك ءسوزىن تەكتەن-تەك ايتپاعان. حالقىمىزدىڭ اتا تاريحى تالاي-تالاي عاسىردى ارتقا تاستاپ، ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسقان اڭىز-اڭگىمەلەر ءوز جەلىسىن بۇزباي اۋىزشا تاريح ايتۋ ءداستۇرى ارقىلى بىزگە جەتكەن. حالقىمىزدان شىققان بىلىكتى تاريحشى، وقىمىستى، شەجىرەشى، اقىن-جازۋشىلار ىلگەرى-كەيىندى ىزدەنىس جاساپ، اڭىز-اڭگىمەلەردى تاريحي دەرەككوز رەتىندە پايدالانىپ، ءبىرتالاي سۇبەلى ەڭبەكتەر جازدى. مىسالى، سابدالى جىراۋدىڭ «رايىمبەگىم، اسىلىم» (داستان), موكەن بولىسۇلىنىڭ «رايىمبەك باتىر» (داستان), قابىلبەك ساۋرانباەۆتىڭ «رايىمبەك باتىردىڭ شايقاستارى» (شەجىرەلىك قولجازبا), مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ «رايىمبەك! رايىمبەك!» (پوەما) ت. ب. تاريحي شىعارمالاردان رايىمبەك باتىر تۋرالى رومان جازۋ بارىسىندا تاريحي وقيعالاردان، باتىرلاردىڭ جورىق جولىنداعى ەرلىكتەرىن، ادام اتتارىن، جەر-سۋ اتتارىن بەلگىلى دارەجەدە پايدالاندىم. دەسە دە، تاريحي وقيعالاردى سۇرىپتاپ سۇزگىدەن وتكىزىپ، جۇيەگە كەلتىرىپ، كومەسكى جاتقان كوپ تاريحتىڭ كوزدەرىن ارشىپ، تىڭ ىزدەنىس جاساپ، كوركەم شىعارما دەڭگەيىنە كوتەرىپ، قايتالاي جاڭعىرتىپ جازىپ شىقتىم.

رايىمبەك تۇكەۇلى – XVIII عاسىردا ءومىر سۇرگەن ەشكىم ورنىن قايتالاي المايتىن الاشقا اتى اڭىزعا اينالعان ءبىرتۋار قولباسشى، اۋليە-ابىز، شوقتىعى بيىك باتىر. قاسيەتتى ۇلى تاريحي تۇلعا تۋرالى ەڭ العاشقى بەتاشار ماقالام «ىلە جاستارى» جۋرنالىنىڭ 1994 جىلعى 4-سانىندا «رايىمبەك تۋرالى از ايال» دەگەن اتپەن جاريالاندى.

سودان بەرى ۋاقىت اتتاي جەلىپ وتىز ەكى جىل سىرعىپ وتە شىعىپتى. مەن دە رايىمبەك باتىر تۋرالى ىزدەنىسىمدى تىنباي جالعاستىرا بەردىم. بۇل مەنىڭ ۇزاق جىلعى ەڭبەگىمنىڭ جەمىسى بولعان «ارعى اتام رايىمبەك قول باستاعان» اتتى ەكىنشى كىتابىم. جيناق جالپى «قۇپياسى مول تاريح»، «اتى اڭىزعا اينالعان ادام»، «اڭىز بەن اقيقات»، «التىن ساندىق»، «شەجىرە جانە ءداستۇر»، «قايراتكەرلەر»، «شەجىرە شەرتكەن سىر» سەكىلدى جەتى بولەككە بولىنگەن. اتالعان ەڭبەكتە ەجەلگى ءۇيسىن ەلى مەن قازاقتىڭ ۇلى ءجۇز-ءۇيسىننىڭ بايلانىسىن، ەرتەدەگى يۋەبان ەلى مەن البان تايپاسىنىڭ قاتىسى بار ەكەندىگى تۋرالى تاريحي جازبا قۇجاتتار جانە شەجىرەلىك دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ سالىستىرۋ ارقىلى ىشكەرلەي زەرتتەۋ جۇرگىزدىم.

سونداي-اق كىتاپتا البان تايپاسىنىڭ الجان رۋىنان شىققان اتى ايگىلى سىرىمبەت بي، قانگەلدى باتىر، ەل ۇرانىنا اينالعان رايىمبەك، ەل تىزگىنىن ۇستاعان ديقانباي بولىس، «ەكىنشى اسان قايعى» اتالعان اسان اقىن، تىلىنە ءسوز اسىلى ۇيىعان جانعابىل شەشەن، قازاق پوەزياسىنىڭ التىن تىزگىنىن ۇستاعان مۇقاعالي، كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى التىنبەك ت. ب. تاريحي تۇلعالار تۋرالى مولىنان ماعلۇمات بەرىلدى.

رايىمبەك تۇكەۇلى قارا كوكتىڭ تۇقىمى. باباسى سىرىمبەت بيدەن تارتىپ باتىرلىق، بايلىق، مانساپ، اقىندىق ۇزىلمەگەن. رايىمبەك كوزى تىرىسىندە-اق اتاعى دۇركىرەپ حالىق اراسىندا الۋان ءتۇرلى اڭىز-اڭگىمەنىڭ ارقاۋىنا اينالعان ءباھادۇر باتىر، الاشقا داڭقى كەتكەن ارداقتى اتى ءماشھۇر تارحي تۇلعا.

جيناقتاپ ايتقاندا، «رايىمبەك باتىردىڭ اق اتانى»، «ارعى اتام رايىمبەك قول باستاعان» اتتى ەكى تومدىق ەڭبەك جازۋ بارىسىندا حالىق ىشىندە كەڭىنەن تارالعان اڭىز-اڭگىمە، ولەڭ-جىر، باتىرلىق ەپوس، شەجىرەلىك دەرەكتەردى ارقاۋ ەتە وتىرىپ، اۋمالى-توكپەلى زاماندا جاساعان رايىمبەك باتىردىڭ ەلىن، جەرىن قورعاعان ەرلىكتەرىنىڭ قىرى-سىرىن اشۋعا قۇلشىنىس جاسادىم.

قازاق ۇلتى ءوز تاريح-شەجىرەسىن ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاستىرىپ، جوعالتپاي، وشىرمەي قىمبات مۇرا رەتىندە ساقتاپ كەلگەن وركەنيەتتى حالىق. حالىق قازىناسى– قاتپارى قالىڭ، ءالى تولىق زەرتتەلمەگەن كوزى اشىلماعان كەن سەكىلدى. شىنىمدى ايتسام، رايىمبەك باتىر تۋرالى ەڭبەك جازۋدا حالىقتان جيناپ العان قازىنانى كادەگە جاراتىپ، حالىقتىڭ باعا جەتپەس قازىناسىن جاڭعىرتىپ جازىپ قايتا حالىقتىڭ وزىنە تارتۋ ەتىپ وتىرمىن.

نۇرلان سارسەنباەۆ،

جازۋشى، ەتنوگراف، قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى

Abai.kz