«...Qapal  batyr búrynghy Taldyqorghan oblysynyn  Qapal audanyndaghy Eshkiólmes tauyndaghy Qaramola  degen  jerde jerlengen.(?) Jau keletin jolda(?)  aibat shegip jatqanday. Qapal batyr qabirin tauyp, anyqtaugha Sh. Uәlihanovtyn  «Jonghariya  ocherkteri» jazbalaryndaghy:  «Qapal stansasy Qapal batyrdyng esimimen atalghan» degen pikiri týrtki  boldy» dep jazady jazushy, jurnalist Kópbosyn Panzabekov  aqsaqal  ózinin  «El qorghany – Qapal batyr» atty maqalasynda. («Egemen  Qazaqstan»  25 qantar, 2013 jyl)

Birinshiden, kózge úratyny: avtordyng  ózi jazyp otyrghan  nysanynan mýldem beyhabarlyghy! Sebebi, «Qapal» degen stansa ómirde bolghan emes. Al Týrksib temirjolynyn  1930 jyldan iske qosylghanyn  býginde kóziqaraqty júrttyng bәri biledi.  Demek, Shoqannyn   Jonghariyagha  sapary kezinde (1858 jyly)  onday atau mýldem bolmaghan. Qapal atty stansa әli de joq! Sebebi, Qapal qayda, temirjol qayda?! Kópbosyn aqsaqal búl jaghyna kóp bas qatyryp jatpaghan boluy kerek. Álde Qopalyny  Molaly stansasymen shatastyryp aldy ma eken?..

Ekinshiden,  avtordyn: «Qaramola degen jerde  jerlengen» dep   jazuyna  esh negiz de,  dәlel de  joq. Ony keltire de almaydy. Al  avtordyng tyrnaqshanyng ishine alyp túryp, ghalymnyn   « pikiri» dep bergen sózi  (sitata)  ol jazbada mýldem  joq!  Sózimiz dәleldi boluy ýshin Shoqannyng «Jonghariya ocherkteri» jazbasynyn  K. Panzabekov keltirip otyrghan Qaramolagha qatysty túsynan ýzindi keltireyik:

«Puteshestvie moe nachalosi 28 maya  1858 g. V etot deni ya prisoedinilsya k torgovomu karavanu, kotoryy togda stoyal lagerem v urochiyshe Karamula, v 30 verstah ot goroda Kapala; karavan vyshel iz goroda  Semipalatinska  y prinadlejal kokandskim y buharskim kupsam...».

 ( Chokan Valihanov. Sobraniye  sochiyneniy. Tom 3-y. 337 str. IPK «Alatau» 2014 g.) 

Mine, týpnúsqanyng qay jerinen  «Qapal  batyr  jerlengen» degen sózdi kórip otyrsyz? Demek, avtordyn  týrtki boldy dep otyrghan jazbasy qyp-qyzyl ótirik! Ataqty ghalymnyng atyn jamylyp, úly túlghanyng asyl múrasyna qiyanat jasau, aitpaghandy aitty dep, jazbaghandy jazdy deu – qylmyspen para-par kýnә emes pe, aghayyn?!. Ghalymnyn  asyl múrasy  –   keyingi úrpaghyna qaldyrghan  ardaqty amanaty. «Amanatqa  qiyanat  jýrmeydi» degen ata-babamyzdyn  úly ósiyeti  qayda?

Búdan әri de avtor «Shoqannyng Qapal batyr turaly zertteuleri» degen syndy pikirlerdi keltiredi. Shoqannyn  molalar turaly  enbeginde bir-aq jerde  Qapal batyr molasy jәne esimi berilgen bekinis pen ózenshe jayly sóilem kezdesedi. Biraq naqty qay  bekinis, qay ózen ekeni  jәne ol qay elding batyry ekeni aitylmaydy. Qay jerge jerlengeni  jayly da sóz joq. Basqa maqalalarynda  batyr esimi mýldem kezdespeydi. Qapal batyr esimin  Qopaly  shatqaly men Qopaly ózenimen shatastyryp jýrgender kóp. Ol qazirgi Qapal eldi-mekeni túrghan jer.

Bekinis salynghan  kezde (1845-47jyldary) búzylyp ketken molalar bolghanyn  N.A. Abramov sekildi orys arheolog- zertteushileri jazady. Biraq ol molalar  monghol biyleushisiniki dep dәleldeydi.

Al Komokashiynev: «Qapal atauy  sol jerdegi  Qopaly ózenining atymen  qoyylghan. Al onyng Qapal bolyp ózgerui  orys tilining әserinen», –  dep týiindeydi. Bizdinshe, osy pikir kókeyge qonymdy әri qazaqy dәstýrimizge jaqyn. Olay deytinimiz, ata-babalarymyz búryn (otarshylar kelmey túryp), jer-su ataularyn kisi esimimen atamaghan. Kerisinshe, qazaqy  ataular  ornalasqan jerine, ne tabighy baylyghyna qaray Terekti, Qaraghayly, Qaraghandy, Jylandy, Oitoghan,  Qayyndy, Qoghaly, Molaly, Qopaly, Shúbaraghash, Aqtóbe,  Ýshtóbe, Qaratal, Kóksu, Aqsu, Qyzylaghash, Saryaghash, Qaraaghash dep kete beredi.

Sodan keyin jogharydaghy maqala avtory el qorghany dep otyrghan batyrdyng naqty qay ónirde, qay jerde shayqasqa qatysqanyn da, qanday qoldy basqarghanyn da týstep aita almaydy. Tek Esim hannyng qolbasshysy bolghanyn ghana jazady, qara qytay men jonghar jaularynan qorghady degen jalpylama aqpar bergen bolady. Qapal batyr on altynshy, on jetinshi  ghasyrda ómir sýrgen batyr bolsa, biz biletin alghashqy jonghar shapqynshylyghy 1640 jylghy Batur tayshy  bastaghan shapqynshylyq boluy mýmkin. Yaghni, әigili  Orbúlaq  shayqasy! Biraq onda Esim hannyng úly Salqam  Jәngir,  Jalantós bahadýrlermen birge aty nege atalmaydy? Álde odan da erterekte ótken batyr ma eken?.. Osydan tórt ghasyr búryn ómir sýrgen Qarasay batyrdyng esimi úrangha ainalghan. Jәne  Banjúrday  jonghar noyanyn jekpe-jekte jengenin tarihshy emes,  qarapayym qalamger biz de bilemiz. Sol siyaqty qalyng naymannyng  ortaq ruhty úranyna  ainalghan Qaptaghay batyrdyn  1456  jyly  Ábilqayyr hannan  qazaq  úlystaryn bólip әketkeni, sodan  HV ghasyrdyng ayaghyna  taman qazaqtyng  Tayyr (Tahiyr) hany men úighyr hany Qabdyrәshittin  arasynda  bolghan alapat shayqasta   qaza  tapqany  mәlim. Al, ol túlghalardan birer ghasyr berirekte  el qorghaghan batyr jayly eshqanday bir naqty derekkózinin  bolmauy kýdik, kýmәnymyzdy  arttyra  týseri sózsiz.

Avtor Kópbosyn aqsaqal  marqúm aqyn Ábilda  Aymaqtyn  dastanyndaghy  Qapal batyrdyn  Bayanjýrek tauynan ang aulaytyn tústarynan ýzindi keltiredi. Ýzindiden andaghanymyz: Batyrgha óshtesip,  izin andyp jýrgen Dósi degen sibe-solang ba, qalmaq pa,  qara qytay ma – bir    jauy  bar. Soghan  qaraghanda, «qazasy  týbi sol dúshpanynan kele me eken?» degen de kýdikti oigha qalasyz. Negizi  sol ónirding tumasy retinde  bizding biletinimiz  – Bayanjýrek tauynyng atauy jayly  el auzyndaghy anyzdar kóp  jәne san aluan. Bir emes, onyng birneshe núsqasy kezdesedi. Biraq solardyn  bәrinde basty keyipker qalmaq qontayshysy bolyp keledi.  Ataqty Qora jaylauyndaghy bir biyik «Qontәji tauy» dep atalady. Sebebi sol taudyn  úshar basynda «Qontәjining molasy» atalatyn tas oba bar.

Dastan avtorynyng kózdegeni  –  Bayanjýrekti tilge tiyek etu arqyly  Qapal batyrdy qalayda  Qapal eldi-mekenine jaqyndata  týsu siyaqty. Qapal batyr búl ónirde tuyp-ósip, el qorghaghan er, sayatker  bolsa, jergilikti aqyn-jyrshylarymyzdyng nazarynan qalaysha   qalys qalar edi?

Kezinde әigili aqyn Áset  Naymanbaev:

«Jer qayda  Kýrenbelding salqynynday,
El qayda  Qalqabaydyn  alty  úlynday?!. –

dep  jyrlaghan   kiyeli Qapal ghoy búl. IYә,  Áset әspettep jyrgha qosqan Kýrenbel  –   osy  Qapal. Al  ataqty Qalqabaydyng alty úly:  Maman,  Tolqyn, Medetbek, Quatbek, Aynabek, Qasabek. Búlardyng bәri de tarihta bolghan, eline ardaqty adamdar.  Bir ghana  «Mamaniya»  mektebin aitsaq, «Qazaqtyng Nobeli»  atanghan Mamannyng jәne onyng  úrpaqtarynyng kim bolghanyn  payymdau qiyn emes shyghar?.. Múny búl kýnde kóziqaraqty kýlli qazaq biledi.

Al, sonda  osy  ónirde  «ótken» Qapal batyr nege  atalmaydy?.. Qapal batyr esimining ne el auzynda, ne aqyndarymyzdyng tuyndylarynda  kezdespeui  kýmәn tughyzbay  qoya ma!

Osynday kýdik-kýmәni kóp, naqty dәleli joq Batyrdyng bustin kýre joldyng boyyndaghy Qapal auylyna búrylatyn kórsetkishting janyna әkelip ornatudyng ózi qanshalyqty zandy, qanshalyqty  әdil? Bizding payymdauymyzsha, búl  tarihty búrmalap, júrtty kópe-kórneu shatastyru! Múny kórgen  kez kelgen jolaushynyn:  «E-e, búl batyr  osy  ónirding tumasy eken ghoy!» degen oigha qalary  dausyz ghoy! Búl  bastama iyelerining kózdegeni de osy ekeni  Aydan anyq. Sonda búl ne? Tarihty janghyrtu  ma, әlde  shanghytu  ma?! Búl saualdyng jauabyn  berer  jan tabylar ma eken?

Bizge salsa, dәl osy  ara  qolbasshysy Qabanbay batyrdyng tapsyruymen Saryózekten Alakólge deyingi aimaqty jonghardyn  songhy  shapqynshylarynan azat etken (búl jayly tolyq  mәlimetti yutubtaghy «AK-79» kanalynan  alularynyzgha bolady) týmenbasy,  ataqty Shonay batyrdyng eskertkishi  túratyn-aq jer. Búl sózimizdi  Qúlager aqyn Iliyas  Jansýgirovtyng :

«Qalmaqty, Qontәjini  Jónkesinen
Ýrkitip, Abylay men  Shonay  shauyp,
Jónkening asyrypty  jelkesinen!» -

degen  óleng joldary  naqtylay týsedi.

Negizi, kez kelgen tarihy tújyrym osynday dәlme-dәl, aiqyn derekkózderimen týiindelip otyruy  mindet.

Búghan býgingi qazaq tarihshylary ne der eken? Bizding bilmegimiz  de –  osy.

Arasanbay Esten,

Qazaqstannyn  Qúrmettti  jazushysy, Halyqaralyq «Alash» әdeby syilyghynyn, respublikalyq Kemel Toqaev, Sayyn  Múratbekov  atyndaghy  әdeby syilyqtardyn  laureaty, «Qúrmet» ordenining iyegeri

Abai.kz