Memlekettik tilding mәrtebesi zang jýzinde ghana emes, kýndelikti memlekettik basqaru isinde de kórinis tabuy tiyis – dep oilaymyz. Osyny, qúrmetti biylik iyesi, údayy baqylap, iske asyrugha kýsh saluy qajet. Kerek bolsa, tiyisti memlekettik organdargha eskertu jasap otyruy jón.  

Tilding shynayy bedeli onyng merekelik jiyndarda qanshalyqty әdemi aityluymen emes, memlekettik mekemelerding kýndelikti júmysynda qanshalyqty keng qoldanyluymen ólshenedi. Azamattyng ótinishine beriletin jauapta, memlekettik organnyng qaulysynda, qyzmettik hatta, jinalystyng hattamasynda, resmy bayandamada memlekettik tilding orny aiqyn bolghany jón.

Qazaqstan Respublikasynyng Konstitusiyasynda qazaq tili memlekettik til retinde bekitilgen. «Qazaqstan Respublikasyndaghy til turaly» zang memlekettik tilding memlekettik basqaru, zang shygharu, sot isin jýrgizu jәne is qaghazdaryn jýrgizu salalaryndaghy qoldanyluyna qúqyqtyq negiz qalaydy. Demek, memlekettik tilding damuy tek mәdeny nemese aghartushylyq baghyttaghy jaghdayda ghana emes, memlekettik apparattyng qyzmet sapasyna tikeley qatysty mindet.

Memlekettik qyzmetkerding júmysy – halyqpen jәne memlekettik instituttarmen baylanys ornatu. Onyng әrbir sózi men jazghan qújaty azamatqa memleketting ýnin jetkizedi. Eger memlekettik organnyng resmy qújattary, ishki hat almasuy men jinalystary negizinen memlekettik tilde jýrgizilse, búl tilding ómirshendigin arttyrady. Al memlekettik til tek audarma jasalatyn nemese saltanatty jaghdayda qoldanylatyn til dengeyinde qalyp qoysa, onyng basqaru jýiesindegi tabighy orny tolyq ornyqpaydy.

Sondyqtan memlekettik qyzmetshiler ýshin qazaq tilin bilu – qosymsha artyqshylyq demeyik, kәsiby damudyng manyzdy bóligi. Ásirese halyqpen tikeley júmys isteytin, normativtik qújattar әzirleytin, memlekettik sayasatty týsindiretin qyzmetkerlerding tildik biliktiligine erekshe mәn berilui qajet.

Qaghazdaghy talaptan kýndelikti daghdygha deyin

Memlekettik tilding qoldanysyn keneytu turaly sóz bolghanda, eng aldymen is qaghazdaryn jýrgizu jaghdayy oigha oralady. Sebebi qújat – memlekettik basqarudyng negizgi tetigi. Qanday da bir sheshimning jobasy, azamatqa joldanghan jauap, memlekettik organnyng aqparattyq haty nemese qyzmettik jazba til arqyly resimdeledi. Osy qújattardyng memlekettik tilde sapaly әzirlenui qazaq tilining resmy qarym-qatynas qúraly retindegi ornyn bekemdeydi.

Qazaqstan Respublikasynyng Ýkimeti men Premier-Ministrining Kensesi memlekettik tilding is jýzindegi qoldanysyn qalyptastyratyn manyzdy buyn sanalady. Ýkimet qaulylarynyng jobalary, ministrlikterding úsynystary, memlekettik baghdarlamalar men vedomstvoaralyq tapsyrmalar qazaq tilinde sauatty әzirlenip, tiyisti dengeyde qoldanylsa, búl tómengi memlekettik organdargha da ong yqpal etedi. Memlekettik tildegi sapaly qújat – basqaru sheshimining týsinikti әri birizdi oryndaluyna yqpal etetin faktor.

Ministrlikterdegi tildik jauapkershilik

Memlekettik tilding keninen qoldanyluy ministrlikter men vedomstvolardyng kýndelikti qyzmetinen de kórinui tiyis. Árbir memlekettik organ óz salasyna qatysty qújattardy qazaq tilinde әzirleuge, azamattardyng ótinishterine memlekettik tilde jauap beruge jәne qyzmettik kommunikasiyada qazaq tilining ýlesin arttyrugha úmtylghany jón.

Mysaly, Qazaqstan Respublikasynyng Sauda jәne integrasiya ministrligi, Shaqqaliyev Arman Abayúly, ministrlikting júmysyn kóbinese qazaq tilinde jýrgizuge tyrysuy kerek-aq. Búl azamat ministrlikting júmysyn kóbinese orys tilinde jýrgizedi. Sonysy bizge únamaydy. Sauda sayasaty, ishki sauda, eksportty damytu, tútynushylardyng qúqyqtaryn qorghau jәne tehnikalyq retteu siyaqty halyqtyng kýndelikti ómirine tikeley qatysty baghyttarda júmys isteydi. Búl salalarda memlekettik tilding qoldanysy erekshe manyzdy. Kәsipkerlerge arnalghan týsindirmeler, sauda erejeleri, tútynushylardyng qúqyqtaryna qatysty aqparattar, memlekettik qoldau sharalary men sifrlyq jýielerdi paydalanu jónindegi núsqaulyqtar qazaq tilinde týsinikti әri qoljetimdi boluy kerek.

Sonymen qatar, Qazaqstan Respublikasynyng Qarjy ministrligi, ministr Takiyev Mәdy Tókeshúly da ministrlik júmysyn memlekettik tilde jýrgizuge kýsh saluy qajet. Búl sala, salyq, keden, memlekettik satyp alu jәne memlekettik qarjy salalaryndaghy qújattarmen júmys isteydi. Osy baghyttarda qoldanylatyn terminder men týsindirmelerding qazaq tilinde boluy, azamattar men kәsipkerler ýshin asa manyzdy. Mysaly, salyqtyq mindettemeler, elektrondyq shot-fakturalar, memlekettik satyp alu rәsimderi jónindegi aqparattar memlekettik tilde naqty әri qarapayym týsindirilse, búl tek til sayasatyna ghana emes, memlekettik qyzmetterding qoljetimdiligine de qyzmet etedi.

Sol siyaqty, Qazaqstan Respublikasynyng Ádilet ministrligi, qúqyqtyq aqparattyng halyqqa týsinikti boluyna yqpal etetin manyzdy organ. Sondyqtan, Ádilet ministri Sәrsembaev Erlan Jaqsylyqúly, osy zannamalyq aktilerding qazaq tilindegi mәtinderining sapasyna, qúqyqtyq terminderding birizdiligine jәne azamattargha arnalghan týsindiru materialdarynyng qoljetimdiligine jәne búlardyng memlekettik tilde boluyna yqpal etui kerek.

Taghy bir aitarymyz, Astana qalasynyng әkimdigi elorda túrghyndaryna qala infraqúrylymy, túrghyn ýi-kommunaldyq sharuashylyq, qoghamdyq kólik, abattandyru jәne әleumettik mәseleler boyynsha kóptegen qyzmet kórsetedi. Osy baghyttarda qazaq tilindegi habarlandyrular, resmy týsindirmeler, sifrlyq servister men azamattargha arnalghan aqparattardyng sapaly boluy memlekettik tilding qoghamdyq kenistiktegi qoldanysyn kýsheytedi.

Memlekettik qyzmetkerge qoyylatyn talap

Memlekettik tilde júmys jýrgizu degenimiz – qújatty qazaqsha jazumen ghana shektelmeydi. Ol oidy memlekettik tilde jýieli jetkizu, kәsiby terminderdi dúrys paydalanu, azamatpen týsinikti sóilesu, resmy stilidi saqtau jәne tildik qatelerge jauapkershilikpen qarau degendi bildiredi.

Búl rette memlekettik qyzmetshilerding tildik biliktiligin arttyrugha jaghday jasau manyzdy. Qyzmetkerlerge arnalghan qazaq tili kurstary tek grammatikany ýiretumen shektelmey, naqty kәsiby mindetterge baghyttaluy kerek. Mysaly, zangerge – qúqyqtyq mәtin әzirleu, ekonomistke – taldamalyq anyqtama jazu, baspasóz qyzmetkerine – resmy aqparat dayyndau, memlekettik qyzmet kórsetu mamanyna – azamatpen qazaq tilinde tiyimdi qarym-qatynas ornatu daghdylary qajet.

Memlekettik tilding qoldanysyn keneytu ýshin basshynyng ústanymy da manyzdy. Eger mekeme basshysy qazaq tilinde sóileuge, qújattardy memlekettik tilde әzirleuge jәne qyzmetkerlerdi osy baghytta qoldaugha mәn berse, újymnyng júmys mәdeniyetine әser etedi. Tildik orta eng aldymen kýndelikti әdetten qalyptasady. Mysal retinde keltiretin bolsaq, «Atameken» Últtyq kәsipkerler palatasy, óz júmystaryn, jinalystaryn memlekettik tilde jýrgizui jón-aq edi. Degenmen, búlar memlekettik tilde júmys jýrgizbek túrmaq, Qazaqstandaghy bar kәsipkerlikti mýlde tyghyryqqa tiredi. Biylik iyesinen súraytynymyz! Osy úiymynyng jetekshisin jәne orynbasarlaryn júmystarynan bosatyp, qazir kәsipkerlikpen ainalysyp, ýlken jetistikterge jetken azamattar men azamtshalardy taghayyndau jón bolar. Tipti, talay jyl búryn Qytaydan kelgen qandastardyng arasynda da, osy salada aitarlyqtay jetistikterge jetken adamdardy taghayyndasanyz halyqqa ýlken kómek. Olar eldi aralap jýrip, qalay biznes jýrgizudi ózderi elge kórseter edi. Sonda, elimizde orta jәne shaghyn biznes dýrkirep algha basar dep oilaymyz.      

Qazaq tilining bolashaghy – ony qanshalyqty jii madaqtaytynymyzda emes, ony qanshalyqty kóp qoldanatynymyzda. Memlekettik qyzmetkerding qazaq tilinde sauatty sóilep, naqty qújat әzirleui – elding tildik bolashaghyna qosylghan kýndelikti ýles. Memlekettik til memlekettik basqarudyng shynayy tiline ainalghanda ghana onyng mәrtebesi qoghamdyq sanada da, praktikalyq ómirde de tolyq ornyghady.

Memlekettik tilde júmys jýrgizu – mindet qana emes, memleketke qyzmet etuding mәdeniyeti.

Beysenghazy Úlyqbek,

Qazaqstan Jurnalister Odaghynyng mýshesi

Abai.kz