(Áset Naymanbayúlynyng ghasyr janalanghan sayyn janalanyp, eskirmeytin poeziyasy)

Áset sóz joq Arqa betining Maghjanmen qatar túratyn eng úly eki aqynynyng biri. Onyng әnshiligi, sazgerligi el jýregin qydyra danqqa bólenip, aityskerligi qúptalyp, jazba aqyndyghy zerttelmey qalghan.

Aqyndyq, әnshilik sazgerlik degen ýsh úly jolgha qatar shapqan zaman sanlaghynyng osy últtyng ishinde ómir sýrui tandanarlyq qúbylys, jaratushynyng bizge bergen meyirim-yqylasynyng bir týri boldy.

Áset Naymanbayúlynyng ghasyr janalanghan sayyn janalanyp eskirmeytin poeziyasy bar. Key aqyn uaqyt ótken sayyn eskirip, kóne әdebiyetke ainalyp, aramyzdan birtindep yghysyp otyrsa, Áset aqynnyng poeziyasy ózinen keyingi úrpaqtyng oqyp lәzzat aluy men aqyndardyng onyng poeziyalyq ómirsheng tústaryn ýirenip, óz poeziyasyn jetildiruine kýsh beruimen de ghúmyr jasyn jalghastyra bermek.

Áset aqynnyng qarakesek sózderin әr jyldarda tókken poeziyasynan bólektep alyp, oghan tandanyspen qarap otyryp, sizding de osy qarakesek sózderden dәm tatuynyzdy qaladyq. Ánnen, sózden әrqashan halqyna dәm tatyryp, susynyn qandyryp 55 jyl ghúmyr keshken Áset aqyn Qyzylaray jotasynda tuyp Arqanyng alybyna ainalghanymen, songhy 6 jyly Qytay asyp Erenqabyrgha bókteri men Ilening júmsaq topyraghynda ótkendikten, ony Altay-Tarbaghatay, Jetisu әn mektepterining ókili retinde qarastyrugha bolady.

Aqynnyng lyqsyghan tolqyn sózderi key óleninde buyrqanyp bir býiirden soqqylap túrsa, endi bir ólenderinde marjan sózderi siyrep, әr jerde jyltyldap kóz jauyn alady. Sondyqtan, biz injui siyregen ólenderinen sol az injudi terip alyp, tolqyny toqsan uyqty ýidi tenseltken, tolaghay sózi topyrlay qalghan ólenderin barynsha tútasymen qamtugha tyrysyp, aqyn ólenderining qarakesek sózderin Qarataudyng basyna aparyp jiyp qoyyp, Mәdiyding Qazaq әn ónerindegi eng shoqtyqty әnning biri bolghan «Qarakesek» әnimen osy úly ólenderding toqtamay taghy neshe ghasyr ghúmyr jalghastyruy ýshin, aqyn ólenderine sol әnmen dúgha oqyp, qarap otyrsaq ghaniybet bolar edi.

Aqyn eng songhy ómirmen qoshtasu óleninde «Ayhaygha qayran dauysym erinbegen» degen әrqashan aihay turaly aitqymyz keletin aituly sózdi aityp berip ketedi. «Asau әn jetegine jýrmegen son» dep aitylghanynday, adamzat bitken ózi sýisingen asau әnderdi jetegine jýrgize almay, ishten qonyrsyp tynyp jatpaushy ma edi?!

«Osy óleng adastyrdy-au aqyr sonda» dep «dertke — dәrmen, kónilining gýli» bolyp kelgen jan-joldasy ólenin qiyaryn bilmey, oghan úrsaryn bilmey otyryp qalghan aqyn ajal aldynda shamdanyp ony da sóz etpey ótpeydi. «Osy óleng adastyrdy-au aqyr sonda» dep ajalsyz-aq, әr túmangha shalynghan býgingining aqyndary da aitatyn sóz, eskirgisi kelmeytin sóz.

Aqynnyng «Qysymet» әni retinde belgili bolghan ólenindegi sony soqpaqtar uaqyt altynymen jyltyray týsedi. «Búlbúlmyn dauysym kókte damyldaghan» degen sózi búlbúldy da, әuendi de bir uaqytta qalqytyp, kórkemdik toqtay bastaghanda, kózding túsyna qaray әkelip qoyghan eng ghajap joldardyng biri. Ile-shala aitylatyn «Kómekey kók qauyzyn әnmen ashsa» degen sózi ózining kómeyin de, aspannyng kómeyin de bir uaqytta әnmen ashqan ayauly tandy aldyna әkelmey me?! Qanday ghalamat sózder edi.

«Kómekey kók qauyzyn әnmen ashsa, Tógilip meruert-marjan sauyldaghan» degen isharasy kómekeyining qauyzyn ashyp tógilgen meruert-marjan әuenning bir uaqytta aspan tanynan tógilip, kók monshaq núrlardyng әlemge sauyldauyn da elestetpey me?!

Qazaq dýnie tanymynda «Jel iyesi — Mayda» degen miftik úghym bar. Aqyn ózining әn men ólendegi jorghalay basyp jortqanyn, mamyrlap mayda jelispen jelgenin, qalauynsha erkelep, ónerde búlghanday basqanyn «Jorghamyn, júrttan ozghan jortarmanmyn, Maydamyn, mayda jelis mamyrlaghan» dep әshekeyleydi. «Jelqabyz, sol ortanyng zar jaghymyn» dep taghy de jel minezge salyp suyryla sóileydi.

«Jelqabyz, sol ortanyng zar jaghymyn,

Tolqytyp, toqsan bunaq әnge salghan»: Toqsan bunaq әndi tolqytyp túrghan ishtegi kýshting ózine ghana tәn jel ekenin aipara aityp, sol du-du jelimen kóterile ekpindeydi. Sol kezde biyik asqardy terbep, aspangha órlep, sary dalany kýnirentken bir әuen shyghady. Múny qyrannyng shanqyly deu kerek pe, jelding biyikte qana kezdesetin gulegen sazdy kýshi deu kerek pe, múnyng anyghyn aita almaymyz. Biraq, Áset aqyn búl ýdegen ýndi, belgisiz kýshti «meniki» deydi:

«Asqaq әn aspangha órlep, asqar terbep,

Kýnirentken sary dalany kýnder jalghan!»

Ásetting júldyzy jarqyraghanda barlyq quanysh әueli ayalap ósirgen әkesine kelmey me? Ákesi — Naymanbay shal. Sonda Áset «әkemning mandayy jarqyrady» dey salmay, «Nayman shal — aiy tughan mandayshadan» dep óz mandayyna ornaghan aidyng әkesi otyrghan ýiding mandayshadan jarqyrap kórinip túrghanyn ólenge qalay qosady?! Ásetting kózi búl dýniyening didaryn mýlde basqa qyrymen kóredi. Dala-kól tabighattaryn «my dala, menireu shól, kýmis kólder» dep әdemi bir jipke tizip ótedi. Óris-qonystardy da әdemi yqshamdap, oqyrmangha oramdy maghyna berip ótedi: «Qúm — qystau, ólke — kókteu, ózen — kýzeu, Jaylauym — jalpaq dala, qarly taudan».

Aqyn til men әnning qozghalysyna da «Sayra til, anyra әnim inju-marjan» dep maghyna berip óte alady. Tilding sayraytyny, әnning anyraytyny osynda aitylady.

Tilding sayrauyn bәrimiz bilemiz-au! Ánning anyraytynyn aita bermeydi ekenbiz. Áset aqynnyng basqa bir óleninde «Garmony, dombyrasy sayrap túrsa» de, onyng sayraudy adam tilinen aspaptargha da kóshirip aityp túrghanynan lәzzat alasyz.

«Sóz — janbyr, dauysym — dauyl, әnim — eskek» dep sózding tógiletinin, qúiylatynyn,  dauystyng dauyl bolyp úmtylatynyn, әnning eskek bolyp esilip adam jýregin qayyqsha salyp jolgha shyghatynyn, dauyl-dauysqa sóz-janbyr qosylmay túryp, «Oynaqtap basylayyn az jeldetip» deydi Áset. Jigitting sәn-saltanatyna baylanysty minis atyna «súlu at» degen sipattamany da alghash beretin Áset. «Súlu at, kelte kiyim, kerim kerbez» dep atty súlu etip, kiyimning Napoleon kiygendegidey kelte týrining erge jinaqy, jarasymdylyghyn, kerbez qyzdy kerim dep oraghyta ainalyp ótip jymuyn tamasha tirkesterge balaymyz. «Bolghanda aqyl — oida, symbat — boyda» dep oiynda aqyl, boyynda symbat bolghan jannyng qanday tartymdy mýsin ekenin kónilge úyalatyp qyzyqtyrady.

Áset aqyn bәrine kýsh berip óz maghynasymen aitady. «Án salsan, Ásettey sal әsemdetip» deydi, әndi әsem qylyp saludy Ásetten ýireneyik. Eki kózin janbyr qylyp, qylysh qanattarymen qylang búlttardy qyrpyp ótip, balapandaryn saghynyp kele jatqan samúryqtay bolyp «shyrqatyp, shyrqau kókke kóterilip, toqtausyz aghyzyp shyghandatyp, qaytadan terbelip moynyn jazyp, qanatyn shalyqtatyp, sodan keyin bir uaqytta tipti shapshytyp, odan keyin aghyl-tegil shýmektetip, nóserletip» masayyn basqan, alanyn aspangha qaldyrghan alyp qústyng kýshi nege Ásetting әueninde jýr? Ol ózi samúryqtyng bar kýshin әuenimen jútyp qoymady ma eken? «Áset әn salghanda dauysy qozykósh jerden estiledi» degen halyq anyz etken ýnning taralymyna ólerdey qúmartqan Áset osy ýnin boz ýilerding shanyraghynan aq týtindey tik úshyryp shygharghanda, osy әuenning osydan keyin qay aragha deyin qalqyp baratynyn tolyq boljap bilgen-au! Ózine berilgen sonshama kýshti, samúryq qanatynyng sabalanuyn jútyp qoyghan jayyn auyz yrghaqty tensele qozghap, ony óleninde «Shyrqatyp, shyghandatyp, shalyqtatyp, Shapshytyp, shýmektetip, nóserletip» әn salsang Ásettey sal demey me?! Sodan keyin әnshi jel yrghaqty, qús kýshin aspannan attargha qondyryp, bәrin tastap, túlpar qimylyna auysady. Orghytyp, oraghytady, basqa órleydi. Taldyryp, talyqsytady, tamyljytady әri qaray búlbúldyghyna qaytyp...

«Taldyryp, talyqsytyp, tamyljytyp,

Orghytyp, oraghytyp, basqa órletip»...

Odan keyin túlpar men aqqu qús qimyly aralasyp ketedi:

«Samghatyp, sanqyldatyp, zar jelgizip,

Úryntyp, órshelentip, bәsendetip»...

Odan keyin qúmay tazynyng qimyly men qústy yrghaqqa otyrghyzu sәtteri de irkes-tirkes әuenge úshyp, әnge qyzmet ete bastaydy: «Serpiltip, sumandatyp, seksen yrghap»... Múnyng aldyndaghy «Úryntu, órshelenu, bәsendetudin» ózi de qúmay tazygha qaratylyp ketedi, túlpargha qana emes. Erekshelikter ekeuining de ortaq menshigi, Ásetting de olargha bergen tól syny.

«Serpiltip, sumandatyp, seksen yrghap» otyru kýishining kýy tartyp otyrysyna úqsaydy. Osydan keyin týgeldey kýishi qimylyna qaratylghan «Qyryq qarpyp, toqsan tolghap, bes órletip», «Qarqyndy ýn qan qaynatyp, jýrek júlyp» jep bitken kókirek qysty jaghdaydan keyin «Jan jalmap, kónil terbep, әserletip» әketedi. Osydan keyin ol әndi ayaulysynsha qúshyp-sýiip әlpeshteydi. Onyng әni әuen shenberinen shyghyp, bostandyq alyp adam keypine enedi. «Sýie ber, suyryltam әn súluyn, Tilin bal, silekeyin shekerletip» degeninen-aq sony úghugha bolady.

Áset endi bir óleninde ónerge keudesi tolyp otyryp, «jigitting óner bolsa keudesinde» degen sózdi auyzgha alady. Múnda «ónerding orny - keude» ekenin әdemi aitady. Dombyrasyn qamys basynday búlghaqtatyp otyryp, әn men jyrgha әuestengen ónerpazdardyng bórkindegi ýki de soghan oray terbelip bayyz tappaydy. Jayynqúiryqtanyp búlghandap qozghalghan ýkili bórik, ýkili dene, ýkili dombyra, ýkili әuen osynyng bәri aqynnyng «Dombyra eki ishekti qolgha alayyn, Jayynday suda jatqan qozghalayyn» dep óner ólenin bastauyna alyp keledi. "Kókiregim meni basqara ber, úshymen qyzyl tilimning sorghalayyn" degen sóz bunaqtary da osynda buylady. Kókiregine ózin basqartyp, býkil denesi súiylyp, tilining úshynan qyzyl súiyqtyq bolyp sorghalap ketetin bolsa, Ásetting jany — sóz eken. Sóz suynan túrghan túlghasy qatyp denege ainalady eken әri súiylyp, erip, qúryp joghala da alady eken. Sondyqtan, әnmen ataghy shyqqan alyptyng "aqyn" ekenin, yaghny sóz aidaghary ekenin qaytalap aityp, onyng әruaghyna sheksiz razylyq sezimin baghyshtauymyz kerek.

«Qyzyl til erik ózinde túrghan kýnde, Qoyanday qúmnan qashqan búltarayyn». Qyzyl tili aqynnyng aityskerliginde qúmnan qashqan qoyanday búltaryp, olay oryp ótip, búlay búghyp jetip, tap bermede tarlan qylghan eken. Tili degening — onyng janyn shydatpay, ornynda otyrghyzbay, sekemshil, tynymsyz tentek etetin kýsh eken.

«Basyna ýlken maqtau ilinedi, Jigitter bolyp jýrseng bir minezdi»... Aqynnyng aqyly: "asyp-taspay nemese búghyp býgejeng qaqpay, jyltyramay, maypazdamay, ashuy men әlsizdigi bilinbey, bayyppen, adamdargha bir minezdi bolsan, aqyry janyna ýiirsektep, seni maqtaugha ilindiredi, ornyndy kóteredi" demek. Búdan keyin qazaqtyng qúndy tilin qúdirettendirgen qauym «Óner aldy — Qyzyl til» dese, Áset «jo, joq» dep basyn shayqaydy. Sheshen sóileytin jastar tabylady, alayda aqyly artyq bolmasa aqyn dәrejesinde qala bermek dep, alaqanyn kóterip toqtau salyp, «Óner aldy — aqyl» degen qorytyndy aitady. "Aqyl — әueli sýieu joldasyn, aqyrghy tireuing bolady" demek oishyldyqpen. Aqyldan keyingi bir óner dep myltyq atugha jaqsy jatyludy aitady. "Odan keyingi óner" dep myrzalyqqa say sәndi kiyine biludi atady. Odan keyin — dombyra shertip, әn aitudy atap, ózining boyyndaghy eng danqty ónerin aqyl men mergendikten, myrzalyqtan da keyindeu qoyypty. Ústalyq etudi, zergerlikti osy ónerinen keyin qoyady. «Ónerding eng jamany — etik tikken» dep kirpiyaz Áset etikting kónin jibitem dep su býrketinin, kónin tispen tartatynyn, marjan tispen etikting keyde ókshesin tartqan kezinde bolghan «Seskenip úly dene, perishte ýrikken» sәtti aityp tyjyrynatyn.

Áset adamnyng bәri birdey demeydi. Tughanda bәrimiz suyrdyng balpaghynday bolsaq ta, keyin ózimizdi ózgertemiz nemese ómir ózgertedi. «Adamnyng bireui altyn, bireui jez» degen Áset altyngha — adamnyng joldas bolugha layyqty jaqsysyn jatqyzsa, jezge — baghandy ketiretin qor men ezdi jatqyzady. Arzan adamnyng sipatyna dәl maghyna berip «Jylpyng sóz, kýreng qabaq, syp-syrghanaq» dep, esti adam onay bayqaytyn, alayda ózi bayqatpadym dep oilaytyn únamsyz beynesin jay ghana sýrip ótedi. Asaukerdey búlghaqtap jýrgenin, Iranbaqtaghy qyzyl gýldey kýndering alda qúruly túrghan tezge týspesin desen, kóz aldynnan kóshpesin deseng "qasyndaghy jamannan bir kýnde bez" deydi . Sonda bizding baqytty kýnderimizding ayaq astynan ortangy janymyzda "jaqsymyz" bolyp jýrgenderding ezdigi men qorlyghynan bolady eken. Áset sol qauipten erte saqtandyrady. «Sýikimsiz minezbenen zandanady» dep ózining sýikimsiz minezin әkimshilik adamynyng aibaty men bayyptylyghyna balap alghan adamdardyng aqylsyzdyghyn ashyp tastaydy.

«Tasyghan jas shaghynda suday kónilin», nәpsing jetektep ar-úyatyna salghan qamalyndy búzbay qoymas. "Kóp jyldardan keyingi ókinishing de osydan bolady eken" dep oy tolghaghan aqyn jastyqty súlu, bayypty etip ótkizuge bolatynyn da kónilimen úsynady. «Sharshama,  shataq jýrme, sharyqtama» dep aqyl aitady. Shataq jýru de, sharyqtap ketu de, sharshap bәrinen bosau da minezdi qoshqyldaytyn týtindi ómir ekenin aityp, aldymyzdy tosyp aramnan alshaqtatady. «Dos ta kóp dúshpanyndy azaytushy» dep "bir dosyng artqan sayyn, bir dúshpan kemip, elge syily bolasyn" demey me Áset aqyn?!

«Aqyldynyng sózinde júpary bar» dep sózge júpar bergen song oqyrman búl sózdi únatyp qalady, әr aqyldy sózinen tilining astyna júpar sebilip jatqanyn bayqaydy. Jýreginde bir talap bolghandyqtan, ózing qyzyghatyn, jaqsy biletin salada ústazdyq etip jýrgen keybir adamdardy synap qarap, mensinbey otyratyn kezdering jii bolady. Búl sening pandyghyng emes, kóniling tolmaushylyq jәne ishinde odan asyp, sol salany týzeytin talabyng bolghandyghy. «Egerde jýreginde talap bolsa» deydi Áset solarmen tenelmegen boyyndy tenep, biyikke úmtylatyn kýninning kelip qalghanyn bildirip. «Qorghanbay kókke úmtyl, boydy tenes» dep qansha myqty bolsang da basylyp qalghanyndy esine salyp, qorghanbay kókke úmtyluyndy kýtedi.

«Ghylymmen tәn tazaryp jandanady» dep Abayday kemel kenes aityp, shynymen ghylymgha berilgen basym tәnimning erekshe tazarghanyn, damylsyz izdenisten qorek alyp, múntazday agharghan, kirsizdengen ruhymdy kóremin. «Milynyng kókeyinde kózi jaryq» dep miy janyp túrghan aq shyraqtay bolyp, núry syrtyna ótip, aspannan qaraghan adamgha jer betindegi ýilerden agharyp túrghan bir shoq injudey bolyp kórinetin búl tartymdylyq mily adamnyng býkil әlemning paydasyna tughanyn, onyng izdenis jasap otyrghan kezindegi shúghylaly sәtining altyn basyn ainalyp túrghany qalay qyzyqtyrmaydy?!

Biz aqyldy adamdy ashulanbaytyn adam retinde qarap alamyz. Joq, kerisinshe aqyldy tentek bola bilu kerek. «Aqyldy az ashuly, kóp pikirli» dep ashudyng aqyldyda ornymen bolatynyn, kóp pikirli, ghibratty jan bolugha úmtylysyn qysqa qyp jetkizedi. «Bilimdining azyghy - shiyki nadan» dep bilim qughan jan ózining búghan deyingi nadandyghyn jep tauysyp, týgetip, osy bir ziyandy aimaqtardy kókireginen tazartady eken. «Oysyz kóz kórmek ýshin ýnilmeydi» dep kózde oy bolmasa, onyng qúr dóngelengen bez ekenin, hanandyq sipatqa әrqashan jaqyn túratynymyzdy aityp seskendirip, bosap ketpeuimizdi qadaghalaydy. Bir oyansang boldy ghoy, әri qaray oisyz kózge oy kirse "bilsem, kórsem" dep kóz ýnilip, jaqsylyq qyz jasauynday jinala bermek.

«Kýdirde kýni boyy úzay berme» dep kýdir, kýngirt ótip jatqan ómirinning әr kýnimen kólenke quyp jýre bermey, toqtap, oilanyp, artyna qarap ómirindi dúrystap al deydi. «Aynadan ózin kórip, kózin kórmey» dep belgili jaman minezge ie adamdy qana emes, adam bitkenning ózinen kóri, kózine ýnilip, ghúmyr jayly ózine súraq qoyyp, óz jan dýniyesining súraqtarynan qashqan adamnyng ózine jauap berip, ómirin bayyppen rettey alatynyna senimin bildiredi.

Basymyzgha baqyt qonghanyn qalaymyz, «bәri de ayaq astynan bolsa ghoy» dep. Ol baqyttyng basynyzgha qonbay qoymaytyn sýiikti ereksheligi jayly Áset aqyn mynaday qúpiya jolyn aitady:

«Biyliging berekeli bolsa kórkem,

Basyna túra almaydy baqyt qonbay». Búl er men әiel demey, adam balasynyng sýiispenshilik, mahabbat, otbasy ústanymdary men basqa oryndardaghy ústanymy, jýris-túrysyn adamnyng ózi qadaghalauyn «ózine biylik jýrgizu» dep baghalaydy Áset aqyn. Biz aldy-artymyzgha qaramay, basymyz aughan jaqqa bet aludy «óz biyligim — óz qolymda» dep adasamyz. Aqyn kerisinshe «ózine berekeli biylik etudin» jolyn núsqap, baqytty basyna qalay qondyru jayly aqylyn aitady.

Áset aqyn adamnyng sәuleli ghúmyryn qarap kórip, әr sәulege shomylghan kezenderining qadiri bilinbey ótkenin, onyng qanday jaryq qúshtarlyqqa ie kezender ekenin esine salyp oilandyrady. Asyl uaqyttaryn ótkizip alghan oily jandar opyq jese, sol kezenderding auzyna kelip qalghan biz siyaqty jastargha auyr salmaq salyp, ómirdi qay baghytpen alyp jýru keregi turaly jana sheshimder qabyldauymyzgha múryndyq bolady. «Kózding núry, kónilding buynday» dep 5~6 jasar baldyrghan shaghymyzdyng qúndylyghyn, shabyttyng ózindey ayauly minsiz qalpyn kórsetkende qozghalaqtap, jýregimiz bir lobylyp qalady. Barlyq aghalar «qayran jiyrma bes» dep janyp túrghan ot shaghyn qasterlep eske alady. Alayda, sol 25 jasyn ómirining basqy túsyna ýnsiz moladay qaldyryp ketip jatqan adam kóp. Áset aqyn sol 25 jastyng ózinde jay adam bolsang jastyghyndy janalyghy az kýiinde solghyn ótkizetinindi, asyl bop tughan bolsang óz ortannyn, elding tuy, bayraghy bolatynyndy boljaydy. Sol kezde ózine osy súraq keledi. Sen óz ortannyng tuy boldyng ba? Joq, 25 jasyndy jay qana qúr dýrmekpen ótkizip aldyng ba? Qalay bolghanda da óz ortannyng tuy boluyng kerek:

«Qanjarday qayrap alghan jiyrma bes,

Ayt pen toydyng asyl bolsang tuyndaysyn».

Kýnde qylysh suyratyn bayypsyz shaghymyzdyng kuәsi bolyp jýrmiz. Alayda, qyryq jastyng bayyptylyghyn dәl surettey almay kelemiz. Payghambar jasy 63 jas emes, 40 jas. Payghambarlardyng basym kóbine payghambarlyq minez-qúlyq eng ornyqqan, sanasy sәulelenip, aqyly artqan 40 jasynda qonghan. Áset aqyn payghambar jasy bolghan 40 jastyng osy tolghamdy tynyshtyghyn «Qyrqynda kýnde qylysh suyrmaysyn» dep qysqa qayyrady.

Asyl sózing bolsada , aqyn bolyp tughanynmen seni mensinbeytin adamdar kimder eken? «Aqylsyz asyl sózge inkәr bolmas» dep Áset alyp búl adamdar turaly «aqylsyzdar» degen qysqa qorytyndy aitady. Aqyndyghy asqan adam alyp ta jyghady, shalyp ta jyghady. Filosofiyalyq oy aitatyn danyshpandyq ta aqynnan tabylady, onyng boyynan ósip-órkendep, óz aldyna shynargha ainalady.

"Aqysyz adamdar" ólensiz-aq, mәnerli sózsiz-aq, sening bay qiyalgha toly kirpiyaz jýreginsiz-aq biraz sharuany tyndyryp, maqsat etken isterine jetip jatqanymen, múny aqyn ýlken sharua tyndyrdygha sanamaydy. Aqyn olardy keketip «Japalaq jýni qyzyl bolghanymen, Qaz iler aidyn kólden súnqar bolmas» dep, jýni qyzyl japalaqtardyng ne iletini belgili ekenin aityp mysqyldaydy. Sondyqtan, olargha shamdanba, renjime. Aqyn aptyghyndy basyp, ayalap kelip, osy sózderdi kiyimine meruert qylyp shegip, jayly syrmaghyna otyrghyzdy emes pe?!

"Ol kýlimdedi", "ol kýlimsiredi "dep sóileytin bizge aqyn әdeby qaghidany ýiretip, "kýlimdep túrghan ol emes, beti de emes, kýlimdegen onyng jany" dep sóileudi tereninen ýiretedi. «Tolqidy jýrek nege, jan kýlimdep?»... Áueli jýrek tolqidy eken, sodan keyin baryp jan kýlimdeydi.

Alyp Ásetting ózin kim dep ataghany bizdi qyzyqtyra týsedi. Ózin aqyn dedi me, әnshi dedi me?! Áset tipti kenqúlashtanyp, ózin "sal" dep atapty. Yaghni, bir boyynda kóp óner toghysqan óner iyesining atauy búl. Saldyng eng basty ereksheligi — myrzalyq. Ór-Altayda myrzalyghymen aty shyqqan Bóstek, Mýiizbay, Qúrym saldardy esimizge oraltamyz. Ózin kim dep esepteytini turaly aqyn «Án saldym jas kýnimnen sal bolghan son» dep, boyynda bozbalalyq bar kýnnen bastap saldyqpen atyn shygharyp, qarakóz qyz qasynan ainalaqtap shygha almay, qonaq kóp bolyp ýiding ishi tarayghan ónerli kýnderin esine alyp, múrty maylanyp, sylandap qarap jymiyady. Sol bozbala shaqtyng qúshaghyndaghy Áset jýregin tolqytyp baryp, janyn kýlimdetip bizge qaraydy.

«Kóz janar súlulyqtan núr óbedi» dep kózdi toydyratyn aua emes, as emes, adamnyng súlulyghy. Aramyzdaghy súlu adamdar ýshin ony tapqan anasyna alghys aituymyz kerek, olar bizding kózdi núrgha toyghyzyp, janymyzdy tynyshtandyrushylar. Súlulyqtan núrgha toyghan janardan keyin, «Kónilge súlulyqtan gýl ónedi» eken. Súlu adamdargha toyghan kózimiz úrpaghymyzdyng әdemi boluyna óz sәulesin bóledi. Alma almadan reng alyp, adam adamnan óng alyp, jappay súlu, jigerli qauymgha ainala týsemiz.

«Qalamqas, oimaq auyz, búrang bel» dep,

Qazaqtyng bastalady nege óleni?

Qazaqtyng sózining ózi súlulyqtan bastalyp, siyqsyzdyqtan kóniling qalyp, kózing sharshaydy. Kóniline azyq bolatyn, kózine quat bolyp qúiylyp, kózindi qúzghyn kózindey quatty etetin de — kórkemdik. Boyyndy jazyp, kónilindi kenitetin súlulyqtyng biri — adamnyng kórkem jazuy. Sheber qolmen shegilgen kestedey bolyp týsedi ghoy qaraqat kózdi jazular. Sol kezde hatkerding súlu hatyna janyng túnyp, jazushygha diling erip, ishing jylyr. Sózding eng asyl jauharlaryn terip, ony qaghazgha týsirip bezendirip, júparyn anqytyp jazsan, odan artyq lәzzat bar ma jazu kiyesine jaqyn adamgha?! Ásetting qarakesek sózderin kim óz dәpterine kóshirip jazsa da, jazuy sýikek pe, әlde kórkem be — bәribir, onyng sheber sóz órnegi әrdayym qymbat, әrdayym baghaly.

Kóz sharshar siyqsyzdan kónil qajyp,

Kórkemdik — kózge quat, kónilge azyq.

Shegilgen sheber qolmen kestedey bop,

Jibermek әsem jazu boydy jazyp.

Qúshtarmyn súlu hatqa janym tónip,

Hatkerge ishim jylyr, dilim erip.

Dәrigha-ay, sodan artyq lәzzat bar ma,

Hosh hatpen jazsang sózden gauhar terip?!

Kókbóri Mýbarak

Abai.kz