Qazaq tilinde sózdi qalay aitu keregi men qalay jazudyng ara-jigi birshama mәsele tughyzyp keledi. Biraq búl mәsele tiyanaqty qaralmaghandyqtan, oqigha qualap sheshudi әdetke ainaldyrghanbyz.

Mәselen, jazuda qyrkýiek dep tanbalanatyn sóz auyzsha tilde «qyrgýiek» bolyp aitylady. Sol siyaqty kókónis sózi de tabighy aitymda «kógónýs» bolyp dybystalady. Biz búlardy jazuda bir týrde, auyzsha sóileude ekinshi týrde qoldanamyz.

Búl — qate emes. Búl — sóileu men jazudyng tabighaty birdey emestigining kórinisi. Jәne de aitym men jazymdy tútastyryp, birynghay etu onay emes. Bylay tartsang – ógiz óledi, olay tartsang – arba synady.

Jaqynda orfografiyadaghy osynday mәselelerdi retteu maqsatynda jana Sózdik shygharu úsynylyp, búl bastama últtyq joba retinde baghalandy. Sózdik, әriyne, kerek. Biraq osy jerde bir saual tuyndaydy:

Bizge taghy bir sózdik kerek pe, әlde odan da jýieli sheshim kerek pe?

Sózdik pe, qosymta ma?

Qazaq tilining orfografiyalyq sózdigi búrynnan bar. Ol әr jyldary tolyqtyrylyp, týzetilip, qayta basylyp keledi. Biraq sózdikterding birneshe ret janarghanyna qaramastan, dúrys jazu mәselesi tolyq sheshilgen emes.

Mәsele sózdikting qajetsizdiginde emes. Sózdik dúrys núsqany kórsetedi. Al býgingi adamgha keyde dúrys núsqany kórsetuden de búryn, ony dәl jazyp otyrghan kezinde úsynu qajet. Zaman talaby — sol.

Kompiuterde mәtin terip otyryp, «qyrgýiek» dep jazsaq, programdyq qamtyma  birden «qyrkýiek» dep úsynsa she? «Kógónýs» dep jazsaq, «kókónis» dep týzetuge mýmkindik berse she? Til tútynushysyna (potrebiyteli yazyka)  keregi sol emes pe? Jәne damyghan tilderding búl qoldanysqa engenine de 30-gha juyq jyl boldy.

Mine, bizge qosymta (orys. prilojeniye, aghylsh. application/app; orfografiyalyq teksergish — spell checker, qazaqsha: qosymsha, qoldanba – dәieksiz týrde qoldanysta) kerek.

Múnday qúral kóptegen tilderde kýndelikti qoldanysta bar. Word sekildi mәtindik redaktorlarda qate jazylghan sóz belgilenip, dúrys núsqasy úsynylady. Qazaq tilinde de múnday jýie boluy keregin aitqanymyzgha birneshe jyl boldy.

Biraq onyng aldynda sheshiluge tiyis bir mәsele bar: qosymta neni dúrys dep tanidy?

Osy súraq bizdi sózdikten әri qaray, tilding teoriyalyq negizine alyp keledi.

Aytym men jazym

Qyrkýiek → qyrgýiek.
Kókónis → kógónýs.

Búl mysaldar qazaq tilining dybystyq jýiesinde sóz ishindegi dybystardyng bir-birine yqpal etetinin kórsetedi. Ásirese dauystylardyng ýndesimi men dauyssyzdardyng ózara yqpaly auyzsha aitymda anyq bayqalady.

Biraq jazu aitymdy sózbe-sóz kóshire almaydy.

Eger әr sózdi qalay estilse, solay jazatyn bolsaq, qazirgi jazuymyz týbegeyli ózgerer edi. Jazym betimen ketui yqtimal. Onyng ýstine bir sózding aitymy sóileu jyldamdyghyna, dybystardyng kórshilestigine, sóileushining ereksheligine qaray da qúbyluy mýmkin.

Sondyqtan orfografiyanyng mindeti — aitylghan dybysty mehanikalyq týrde tanbalau emes, belgili bir teoriya men qaghidagha negizdelgen tilding túraqty jazba túlghasyn qalyptastyru. Al biz endi sauatsyz tútushynyng jetegine kóbirek ere bastady. Demek ne әreket búrys, ne qaghidamyz dәieksiz.

Biraq búl jerde kelesi súraq tuyndaydy:

Aytymdaghy qanday ózgeris jazuda kórsetiledi, al qanday ózgeris kórsetilmeydi?

Mine, mәselening ghylymy ózegi osynda.

Fonografiya mәselesi

Dybys pen tanbanyn, aitym men jazymnyng araqatynasy — jay ghana emle mәselesi emes. Búl — qazaq tilindegi fonografiyanyng teoriyalyq mәselesi.

Qazaq tilining tabighy aitymynda ýndesim, yqpal, yqshamdalu siyaqty fonetikalyq qúbylystar jýredi. Biraq olardyng barlyghyn jazugha týsiru mindetti emes.

Demek, bizge tek «dúrys jazylatyn sózderdin» tizimi emes, aitym men jazymnyng araqatynasyn retteytin jalpy prinsipter jýiesi qajet.

Bir sózding dúrys núsqasyn sózdikke engizuge bolady. Al erteng jana termiyn, jana atau nemese búryn sózdikte bolmaghan jana tildik túlgha payda bolsa she?

Ony qalay jazamyz?

Eger prinsip belgili bolsa — jauap tabamyz. Eger prinsip anyq bolmasa — taghy da jeke sózding jazyluyn ghana anyqtaugha mәjbýr bolamyz. Sol ýshin sózdik ózgertemiz.

Sondyqtan orfografiyalyq sózdik — mәselening bastauy emes. Ol teoriyalyq negizde jasalghan praktikalyq qúral boluy kerek.

Tizbek qayda?

Osydan tilbilim jýiesining búdan da ýlken mәselesi kórinedi.

Tilbilimde teoriya → praktika → úqtyru → taratu degen tútas tizbek boluy kerek.

Teoriya — tildik qúbylystyng ghylymy negizin anyqtaydy.

Praktika — sol negizde ereje, sózdik, anyqtamalyq jәne tildik baza qalyptastyrady.

Úqtyru — qabyldanghan normany tildi tútynushygha týsindiredi.

Taratu — sol normany kýndelikti qoldanysqa engizedi.

Al bizde keyde osy tizbek teoriya → sózdik degen jerde ýzilip qalady.

Sózdik shyghady. Biraq onyng aldynda qanday teoriyalyq ózgeris bolghany, nege belgili bir sóz búrynghydan basqasha jazylatyny, qanday prinsipting negizge alynghany kópshilikke әrdayym týsinikti bola bermeydi.

Sóitip, til tútynushy jana orfografiyalyq normamen ayaq astynan betpe-bet keledi. «Qyrgýiek» pen «kógónis» te osylargha mysal.

Ózgeris nege tosyn?

Orfografiyalyq sózdik ózgerse, onyng ózgergenin halyqqa aldyn ala týsindiru qajet jәne ony dәiektep, sauatty týrde negizdeu kerek. Áytpese, tilding abyroyy tútynushy aldynda aqtarylady, sosyn ol tilge kýmәn kóbeyedi, tútushylar (nosiyteli) qatary seldireydi.

Qay sózder ózgerdi?

Nege ózgerdi?

Qanday ghylymy prinsip negiz boldy?

Búl ózgeris bir sózge ghana qatysty ma, әlde tútas sózder tobyna ortaq pa?

Jana norma qashannan bastap qoldanylady?

Búl súraqtargha jauap jana sózdik shyqqannan keyin emes, oghan deyin berilui kerek.

Óitkeni til — qauly shyqqan kýni ózgerip ketetin tehnikalyq jýie emes. Adamdardyng jazu daghdysy úzaq jyldar boyy qalyptasady.

Keshe dúrys bolghan sózding býgin basqasha jazyluy mýmkin. Biraq til tútynushy (potrebiyteli yazyka) odan birden «nege?» dep súraydy. Oghan qaqy bar. Ári oghan ghylymy túrghydan týsinikteme berilui kerek.

Kim jauapty?

Osy jerde jauapkershilik mәselesi de tuyndaydy.

Orfografiyalyq normany kim jasaqtaydy? Kim bekitedi? Kim týsindiredi? Kim ony qoldanysqa engizedi?

Búl súraqtardyng jauaby anyq boluy kerek.

Til tútynushy orfografiyalyq normany ózi jasap otyrghan joq. Ol ghalymdardyng zertteuine, sózdikke, oqulyqqa, resmy qújatqa sýienedi. Endeshe sol normany jasaghan jýie onyng qoghamgha týsinikti týrde jetkiziluine de jauapty boluy qajet. Oqulyqqa, oqu baghdarlamasyna engen әrbir jana úghym, jana sóz dereu týsindirushi men taratushynyng kýshimen óz ornyn tabuy kerek. Jәne ol túraqty kórnekti oryndaghy saymanda túruy kerek. Eshkim «aydaladaghy joghalghan qozyny izdeudin» mashaqaityna týspeui shart!

Jana norma qabyldanghan kezde onyng búrynghy núsqamen aiyrmashylyghyn kórsetetin salystyrmaly kesteler, týsindirmeler, mysaldar, oqu materialdary jasaluy kerek.

Sonda ózgeris halyqqa «jana sózdik shyqty» degen janalyq retinde emes, «myna ghylymy sebeppen myna norma ózgerdi» degen týsinikti ýderis retinde jetedi.

Biraq býgingi sifrlyq zamanda úqtyrudyng ózi jetkiliksiz. Normany taratudyng jana tәsili qajet.

Adam qazaq tilin qazir kitaptan ghana oqymaydy. Ol kompiuterde, telefonda, әleumettik jelide, elektrondyq poshtada, týrli mәtindik redaktorlarda jazady.

Sondyqtan qazaq tilining orfografiyalyq normasy sol ortalardyng bәrine mýltiksiz әri búltaqsyz enui kerek.

Ol ýshin ghylymy negizdelgen sifrlyq orfografiyalyq baza jasalyp, onyng negizinde «Dúrys jazu» qosymtasy әzirlense, mәsele mýlde basqa dengeyge kóteriledi.

Paydalanushy «qyrgýiek» dep jazdy delik. Qosymta birden «qyrkýiek» núsqasyn úsynady.

«Kógónýs» dep jazsa, «kókónis» núsqasyn kórsetedi.

Qate jalghanghan qosymshany bayqaydy. Kýmәndi túlghany belgileydi. Qajet bolsa, nege olay jazylatynyn týsindiredi.

Búl qúral Word-ta, brauzerde, mobilidi qúrylghyda jәne qazaqsha mәtin teriletin basqa da sifrlyq ortada júmys isteuge tiyis.

Sonda:

Sózdik — normany kórsetedi.

Qosymta — normany qoldanugha kómektesedi.

Al ekeuining negizinde teoriyalyq jýie men sifrlyq tildik baza túrady.

Últtyq joba qanday boluy kerek?

Eger orfografiya mәselesi últtyq joba retinde qolgha alynatyn bolsa, ony bir ghana sózdik shygharumen shektemegen jón. Shektelse – ozyq emes, ýzik sharua bolghany.

Ol mynaday tútas jýie boluy mýmkin:

teoriya → orfografiyalyq praktika → úqtyru → sifrlyq taratu.

Yaghny aldymen qazaq tilining dybystyq jýiesi men jazu jýiesining araqatynasy ghylymy túrghydan naqty anyqtalady.

Sodan keyin sol prinsipterge sýiengen orfografiyalyq baza men sózdik jasalady.

Odan keyin ózgerister halyqqa aldyn ala týsindiriledi.

Al eng sonynda búl norma adamnyng kýndelikti jazuyna sifrlyq týrde engiziledi.

Sonda biz orfografiyany kitap sóresinde ne portalda qaldyrmaymyz. Ony adamnyng kýndelikti jazu әreketine ainaldyramyz.

Bәlkim, býgingi últtyq jobagha qoyylatyn basty súraq osy shyghar:

Taghy bir sózdik kerek pe, әlde dúrys jazugha kómektesetin tútas jýie kerek pe?

Sózdik kerek.

Biraq sózdikpen bitpeytin júmys bar. Búl — sifrlyq shapshang dәuir.

Serik Erghaliy

Abai.kz