Býgingi әlemde memleketterding quaty tek әskerining sany nemese ekonomikasynyng kólemimen ghana ólshenbeydi. Aqparatqa ie bolu, qoghamdyq pikirdi qalyptastyru jәne adamdardyng sanasyna yqpal etu – qazirgi zamannyng eng manyzdy strategiyalyq artyqshylyqtarynyng birine ainaldy. Eger ótken ghasyrlarda memleketter jer ýshin, tabighy baylyq ýshin nemese әskery ýstemdik ýshin kýresse, býgingi tanda kýresting basty alany – aqparat kenistigi. Sondyqtan HHI ghasyrdy «aqparattyq soghys dәuiri» dep atau beker emes.

Aqparattyq soghys – búl qaru qoldanbay-aq qarsylastyng qoghamdyq sanasyna, sayasy sheshimderine, mәdeny qúndylyqtaryna jәne últtyq birligine yqpal etuge baghyttalghan әreketterding jiyntyghy. Onyng maqsaty – adamdardyng oiyn ózgertu, qoghamda kýmәn men senimsizdik tughyzu, memleketterding ishki túraqtylyghyn әlsiretu nemese naqty bir sayasy maqsatqa qol jetkizu. Múnday soghysta tank te, zymyran da mindetti dep aita almaymyz. Bir ghana jalghan aqparat, qoldan jasalghan beynerolik nemese әleumettik jelidegi úiymdastyrylghan nauqan milliondaghan adamnyng pikirine әser ete alady.

Aqparattyq yqpal etu tәsilderi adamzat tarihynda kóneden bolghanymen, sifrlyq tehnologiyalardyng qarqyndy damuy búl ýderisti mýlde jana dengeyge kóterdi. Internettin, әleumettik jelilerding jәne mobilidi qúrylghylardyng keng taraluy aqparattyng taralu jyldamdyghyn birneshe ese arttyrdy. Kezinde bir janalyqtyng әlemge jetui ýshin birneshe kýn nemese apta qajet bolsa, býginde birneshe sekund jetkilikti. Búl mýmkindik qogham ýshin de, memleketter ýshin de jana mýmkindiktermen qatar jana qauipterdi de ala keldi.

Qazirgi kýnderi әlemde kýnine milliardtaghan aqparat almasady. Alayda sol aqparattyng bәri birdey shynayy emes. Jalghan janalyqtar, búrmalanghan derekter, manipulyasiyalyq materialdar jәne arandatushylyq kontent aqparattyq kenistikting ajyramas bóligine ainaldy. Keyde ótirik aqparattyng taralu jyldamdyghy shynayy aqparattan әldeqayda joghary bolady. Sebebi adamdar emosiya tudyratyn, sensasiyalyq nemese qorqynysh úyalatatyn aqparatqa kóbirek nazar audarady.

Aqparattyq soghystyng basty ereksheligi – onyng kózge kórinbeytindiginde. Memleketke shabuyl jasalyp jatqanyn qogham birden angharmauy mýmkin. Biraq úzaq uaqyt boyy jýrgizilgen aqparattyq yqpal adamdardyng qúndylyqtaryna, tarihy jadyna, sayasy ústanymyna jәne últtyq birligine әser etedi. Sondyqtan qazirgi zamannyng qauipsizdigi tek әskery qorghanyspen ghana demeyik, aqparattyq qauipsizdikpen de tyghyz baylanysty.

Songhy jyldary jasandy intellektining damuy aqparattyq soghystyng mýmkindikterin odan әri keneytti. Býginde adamnyng dauysyn ainytpay kóshiretin, onyng beynesin shynayy etip jasaytyn tehnologiyalar keninen qoldanyla bastady. Múnday qúraldar arqyly jalghan súhbattar, qoldan jasalghan beynematerialdar nemese eshqashan aitylmaghan mәlimdemelerdi shynayy etip kórsetu mýmkindigi artty. Eger qogham múnday aqparatty syn túrghysynan qabyldamasa, onyng saldary óte auyr boluy yqtimal.

Áleumettik jeliler de qazirgi aqparattyq soghystyng negizgi qúraldarynyng birine ainaldy. Búryn qoghamdyq pikirdi qalyptastyruda teledidar men gazet jetekshi ról atqarsa, býginde milliondaghan adam aqparatty TikTok, Instagram, Facebook, X nemese Telegram siyaqty platformalardan alady. Búl platformalardyng algoritmderi qoldanushynyng qyzyghushylyghyna qaray aqparat úsynyp, onyng kózqarasyn kýsheytui mýmkin. Sonyng saldarynan adamdar әrtýrli pikirlermen tanysudyng ornyna ózine úqsas aqparattyq ortada qalyp qoyady. Múnday qúbylys qoghamdaghy polyarizasiyany kýsheytip, ózara týsinistikti әlsiretedi.

Aqparattyq soghys tek memleketter arasynda ghana emes, ekonomika salasynda da jýrgiziledi. Kompaniyalar óz bedelin qorghau ýshin aqparattyq strategiyalardy qoldanady. Qarjy naryqtarynda jalghan aqparattyng taraluy aksiyalardyng qúnyna әser etui mýmkin. Keyde әleumettik jelilerdegi birneshe jazbanyng ózi milliardtaghan dollarlyq shyghyngha alyp keletini belgili. Demek, aqparat qazirgi kýnderi ekonomikalyq qúralgha da ainaldy.

Qazaqstan ýshin de aqparattyq qauipsizdik jaghdayy erekshe manyzgha iye. Jaghrapiyalyq ornalasuy, ashyq aqparattyq kenistigi jәne sifrlyq tehnologiyalardyng qarqyndy damuy elimizding aqparattyq tәuelsizdigin nyghaytudy talap etedi. Qazaqstan azamattary әlemning әrtýrli aqparat jýielerin paydalanady. Búl jaghday bir jaghynan aqparat alu mýmkindigin keneytse, ekinshi jaghynan syrtqy aqparattyq yqpaldyng kýshengine de jaghday jasaydy.

Sondyqtan últtyq aqparattyq kenistikti damytu – memleketting manyzdy mindetterining biri. Sapaly jurnalistikany qoldau, otandyq búqaralyq aqparat qúraldarynyng bәsekege aitarlyqtay qabilettiligin arttyru, memlekettik tildegi sapaly kontent kólemin kóbeytu – aqparattyq qauipsizdikting manyzdy baghyttary. Eger qogham ózine qajetti senimdi aqparatty últtyq aqparat qúraldarynan alsa, jalghan mәlimetterding yqpaly da kemiy týsedi.

Aqparattyq qauipsizdikting taghy bir manyzdy elementi – mediasauattylyq. Qazirgi zamanda әrbir azamat aqparatty qabyldaumen qatar ony talday bilui qajet. Aqparattyng qaydan shyqqanyn, onyng maqsaty qanday ekenin, derekting senimdiligin baghalay alu – qazirgi adamnyng negizgi daghdylarynyng biri. Mektepten bastap mediasauattylyq mәdeniyetin qalyptastyru – bolashaq úrpaqty aqparattyq manipulyasiyalardan qorghaudyng tiyimdi joly.

Sonymen qatar, kiyberqauipsizdik jaghdayy da aqparattyq soghystyng ajyramas bóligine ainaldy. Memlekettik aqparattyq jýielerdi qorghau, jeke derekterding qauipsizdigin qamtamasyz etu, sifrlyq infraqúrylymdy nyghaytu – últtyq qauipsizdikting jana talaptary. Qazirgi uaqytta kóptegen memleketter arnayy kiyberqauipsizdik ortalyqtaryn qúryp, sifrlyq qorghanys jýielerin jetildiruge milliardtaghan qarjy bólip keledi.

Aqparattyq soghysta jeniske jetuding eng tiyimdi joly – qoghamnyng birligi men senimi. Eger azamattar óz memleketine, zanyna jәne qoghamdyq instituttaryna sense, syrtqy aqparattyq yqpaldyng әseri әldeqayda tómen bolady. Kerisinshe, qoghamda senimsizdik pen alauyzdyq kýsheygen jaghdayda kez kelgen jalghan aqparat tez taralyp, túraqsyzdyqqa әkelui mýmkin.

Býginde aqparat – jay ghana habar demeyik, últtyq qauipsizdikting manyzdy qúramdas bóligi. Sondyqtan memleket te, qogham da, әrbir azamat ta aqparattyq mәdeniyetti qalyptastyrugha jauapkershilikpen qarauy tiyis. Aqparattyq kenistiktegi tәrtip pen jauapkershilik elding túraqtylyghy men damuyna tikeley yqpal etedi.

HHI ghasyrdaghy eng quatty qaru – oq-dәriden góri, adamnyng sanasyna әser etetin aqparat. Ol shekaradan esh kedergisiz ótedi, milliondaghan adamgha bir mezette jetedi jәne qoghamdyq pikirdi qalyptastyrady. Sondyqtan býgingi zamannyng basty talaby – aqparatty tútynushy ghana emes, ony saralay alatyn, shyndyq pen jalghandy ajyrata biletin sanaly qogham qalyptastyru. Osynday qogham ghana aqparattyq soghystyng kez kelgen týrine tótep berip, ózining últtyq mýddesin senimdi qorghay alady.

Beysenghazy Úlyqbek,

Qazaqstan Jurnalister Odaghynyng mýshesi

Abai.kz