Qaybir jyly (anyghyraq aitsam, 2018 jyldyng kóktemi) әkeyden múragha qalghan qystaulyq qoranyng shatyryn janalau kerek bolyp, auylgha bardym. Auylgha baryp, qoly sheber, qara júmysqa әbden ysylghan jigittermen sóilestim. «Bauyrlar, «osylay da osylay» «Qasen qojalyghyndaghy» qoranyng tóbesin jabaugha jәrdem qylyndar. Qúrylys materialdary, әne-mine, qaladan kelip qalady. Taudaghy bizding ýige baryp jatasyndar. Tórt uaqyt tamaqtaryng dayyn túrady. Monshany qalaghan uaqyttarynda jaghyp, týse berinder. Enbekaqylaryndy jaqsylap tóleymiz. Júmys bitken son, bas-basyna jәne bir qoy, qysqa qaray ortaqtasyp soyyp alyndar – әuletimizding atynan bir jylqy «atayyq». «Kóremiz», – dedi olar. Sol «kóremizben» bauyrlarym naqty jauaptaryn aitpay jýrip aldy. Men endi auylgha qonyrau shalyp, ústa Sәkenmen sóileseyin:

– Brat, ne sheshtinder? Brigadang dayyn ba?

– Dayyn emes.

– Endeshe sening brigadang dayyn bolghansha, kýteyin.

– Kýtpey-aq qoy.

– Nege?

– Júmys auyr ghoy, qazir eshkim auyr júmys istegisi kelmeydi.

– Auyr bolghanda... qoranyng tóbesin ashyp, qayta jabu kerek.

– Ói, senderding qoralaryng tym úzyn. Balkileri de juan, әli shirimegen siyaqty ghoy. Onyng bәrin búzyp, ortasyna týsiru kerek, sosyn, qoradan sýirep shygharu kerek. Tehnika bolmasa, bolmaydy.

– Tehnika jaghyna alang bolma, jiyenderge aitayyn, traktorlarymen kelip, tazalap, kýrep bersin.

– Ay, sonda da... sonyng qajet joq.

– Nening qajeti joq?

– Júmystyng deymin.

– Au, tegin emes, aqylaryndy tóleymin dep otyrmyn. Kisi aqysyn jemeuge әkemiz ýiretken. Bir auyldamyz, súraghan aqshalaryndy bermey, biz bir jaqqa qashyp ketpeymiz ghoy.

– Qazir auldaghy jigitter júmysqa shyqpaydy.

– Sonda ne isteydi? Bala-shaghasyn qaytip baghyp jýr?

– Birazynyng әieli mektepte múghalim. Birazy balalaryna posobie alady. Keybirining pensioner әke-sheshesi bar degendey. Al, kóbi qalagha taksabayttayd. Bir kýnde kemi 10-15 myng tenge tauyp jiberedi. Sonday aqsha tauyp jýrgen jigitter ay boyy aidaladaghy qoranyng tóbesin jamap jýrmeydi, bilding be?!. Qalada túrady ekenmin dep, sen, birәtishka, asa kóp neghyla berme, aqsha tabudyng jolyn biz de bilemiz. Týsinding be?

– Jaqsy, týsindim.

Sodan, amal kem, auylgha gastarbayter ózbek aghayyndardy alyp barugha tura keldi. Ózbek tughandar qalanyng bazarynan «qúrylysta paydalanatyn qúral-jabdyqtar men eki qap kýrish, pәlenbay kilo sәbiz, piyaz, sumay, jarty qap nasybay» alynyz dedi. Ishindegi bir qyljaqbastau jigit, «aka, aroqny dә oliyin» dep, qosyp qoydy))) Bәrin aldym.

Ózbekter alys qystaugha barghan kýnning erteninde bilekterin sybanyp tastap júmysqa kiristi de, 700-800 qoy men 100 bastay iri-qaragha arnalghan búrynghy «sәbetskiy qorany» sәbiremennyy qylyp janalap berdi. Oi, jasan! Aqshagha da asa kóp auyz asha bermeydi eken ózderi. Taghy da jasan!

Al, osydan týiindep aitpaghym ne? Aytpaghym: qazaqtyng jastary (bәri emes, әriyne) jan qinap júmys jasamaytyn jalqau, kókjasyq bolyp barady. Jenil jýrip, jelip jýrip kóp aqsha tauyp, tez bangha qúmar. Sondaghy kәsibi – alyp satu. Qala berdi – kónetoz mashinalarynyng artynan kók týtinin tógip qala men auyl arasynda adam tasu. Enkeyip enbek etkisi kelmeydi.

Osy kýni bәrimiz: «Oyboy, qazaqtyng jerine qytay qaptap ketti!» – dep bozboran bolyp jýrmiz. Áriyne, jatyp ishetin jalqau elding jerine qytay qaptaydy.

«Babalarymyz batyr bolghan», «babalarymyzdan qalghan baytaq jer» degendi aitqanda, elirip, eshkikózdenip ketetinimiz taghy bar. Sony aityp otyryp babalardan amanatqa qalghan baytaq jerdi qoldan beruge ýnsiz keliskendeymiz. Oghan basty sebep: taghy da qaytalap aitayyn – jalqaulyghymyz.

Qazir Qytay investorlary kelip auylsharuashylyghy ónimderin óndiretin kәsiporyndar salyp jatyr. Maqta men egistik alqaptaryna da túmsyq súqty. Qytay jerdi taqtayday qylyp tegistep, kýrdeli tynaytqyshtardy meyilinshe qosyp, mol ónim alady eken. Alghan shiyki ónimdi jaqyn mandaghy kәsiporyndarghy jetkizip, óndeytin kórinedi. Mine, sol kәsiporyndargha qazaqtyng jastary júmys isteuge barmaydy. Nege? Óitkeni, qytay tәrtipti qatty qadaghalaydy eken. Qytaydyng tәrtibi boyynsha júmysqa keshigip keluge bolmaydy. Iship keluge bolmaydy. Jón-josyqsyz júmystan súranugha bolmaydy. Úrys-keris shygharugha bolmaydy.

Kórdiniz be, qytaydyng «bolmaydysy» kóp. Al, qazekeng ýshin «bolmaydy» degen talap bolmaydy. Ol erkin-jýrip túruy kerek. Ol úiqysy qanghansha, taltýske deyin talyp úiyqtap jatuy kerek. Júmysqa kelgennen keyin týstik ishui kerek. Temeki shegui kerek. Tisin shúquy kerek. Taghy basqa qajettilikterin ótep bitisimen, erterek ýiine qaytuy kerek. Aylyq qolgha tiyer-tiymesten juu kerek. Qazaqqa bәri kerek, biraq, jan qinaytyn júmys pen tәrtip, talap kerek emes.

Osy «anau kerek», «mynau kerekpen» qazekem dalasy men qalasyn júmystan qajymaytyn qytekenderge berip-aq jatyr. Aqyry «kerekter» turaly sóz qozghadyq pa, onda osy uday ashy shyndyqty da moyyndauymyz kerek.

Al, qytay nege qaptauda? Qytay investorlary qazaq arasynan sharua men júmysshy tappaghan son, óz elining azamattaryn ýiip-tógip, qaptatyp әkelip jatyr. Olar maman hanzudyng qasyna bir «jaman hanzudy» ilestirip әkelse, Ýkimeti qosymsha aqy tóleydi. Jaghdayyn jasaydy. Shetelderge investisiya salugha barynsha mýmkindik tughyza týsedi. Mine, mәsele qayda? Demek, bizge de bir sheshimdi qimyl-әreket, pәrmeni kýshti búiryq, tipti, zang qajet!

Ol ne deseniz aitayyn: aimaqtarda, ónirlerde qytay investorlary ashyp tastaghan, nemese janadan salyp jatqan kәsiporyndardyng bәrinde sol aimaqta, sol ónirde tuyp-ósken qazaq azamattaryn júmys isteuge mәjbýrleu kerek. El ishin tәrtipke, enbekqorlyqqa qaytadan beyimdeu kerek. Áytpese... myna týrimizben... jergilikti әkim-qaralar – bir, jalqau júrt qoldan eki berip... jerimizden aiyrlyp qalatyn siyaqtymyz... (Qúday saqtasyn!).

Búl – mening jeke pikirim. Bәlkim, artyq ketip otyrghan da bolarmyn. Qytay investorlary, mýmkin, qazaq jastaryn sharua manyna әdeyi jolatpaytyn shyghar? Olay bolsa, bizding jauapty organdar mәselege ýnilip, týbegeyli mәn bersin.

Mening tilegim: enbek etuden qashpayyq, dalany da, qalany da ózimiz iygereyik. Qytaydan bolsyn, basqadan bolsyn ýirenetimizdi ýireneyik te, dýnie baylyghymyzgha ózimiz ie bolayyq.

Dәuren Quat

Abai.kz