قايبىر جىلى (انىعىراق ايتسام، 2018 جىلدىڭ كوكتەمى) اكەيدەن مۇراعا قالعان قىستاۋلىق قورانىڭ شاتىرىن جاڭالاۋ كەرەك بولىپ، اۋىلعا باردىم. اۋىلعا بارىپ، قولى شەبەر، قارا جۇمىسقا ابدەن ىسىلعان جىگىتتەرمەن سويلەستىم. «باۋىرلار، «وسىلاي دا وسىلاي» «قاسەن قوجالىعىنداعى» قورانىڭ توبەسىن جاباۋعا جاردەم قىلىڭدار. قۇرىلىس ماتەريالدارى، انە-مىنە، قالادان كەلىپ قالادى. تاۋداعى ءبىزدىڭ ۇيگە بارىپ جاتاسىڭدار. ءتورت ۋاقىت تاماقتارىڭ دايىن تۇرادى. مونشانى قالاعان ۋاقىتتارىڭدا جاعىپ، تۇسە بەرىڭدەر. ەڭبەكاقىلارىڭدى جاقسىلاپ تولەيمىز. جۇمىس بىتكەن سوڭ، باس-باسىڭا جانە ءبىر قوي، قىسقا قاراي ورتاقتاسىپ سويىپ الىڭدار – اۋلەتىمىزدىڭ اتىنان ءبىر جىلقى «اتايىق». «كورەمىز»، – دەدى ولار. سول «كورەمىزبەن» باۋىرلارىم ناقتى جاۋاپتارىن ايتپاي ءجۇرىپ الدى. مەن ەندى اۋىلعا قوڭىراۋ شالىپ، ۇستا ساكەنمەن سويلەسەيىن:

– برات، نە شەشتىڭدەر؟ بريگاداڭ دايىن با؟

– دايىن ەمەس.

– ەندەشە سەنىڭ بريگاداڭ دايىن بولعانشا، كۇتەيىن.

– كۇتپەي-اق قوي.

– نەگە؟

– جۇمىس اۋىر عوي، قازىر ەشكىم اۋىر جۇمىس ىستەگىسى كەلمەيدى.

– اۋىر بولعاندا... قورانىڭ توبەسىن اشىپ، قايتا جابۋ كەرەك.

– ءوي، سەندەردىڭ قورالارىڭ تىم ۇزىن. بالكىلەرى دە جۋان، ءالى شىرىمەگەن سياقتى عوي. ونىڭ ءبارىن بۇزىپ، ورتاسىنا ءتۇسىرۋ كەرەك، سوسىن، قورادان سۇيرەپ شىعارۋ كەرەك. تەحنيكا بولماسا، بولمايدى.

– تەحنيكا جاعىنا الاڭ بولما، جيەندەرگە ايتايىن، تراكتورلارىمەن كەلىپ، تازالاپ، كۇرەپ بەرسىن.

– اي، سوندا دا... سونىڭ قاجەت جوق.

– نەنىڭ قاجەتى جوق؟

– جۇمىستىڭ دەيمىن.

– اۋ، تەگىن ەمەس، اقىلارىڭدى تولەيمىن دەپ وتىرمىن. كىسى اقىسىن جەمەۋگە اكەمىز ۇيرەتكەن. ءبىر اۋىلدامىز، سۇراعان اقشالارىڭدى بەرمەي، ءبىز ءبىر جاققا قاشىپ كەتپەيمىز عوي.

– قازىر اۋلداعى جىگىتتەر جۇمىسقا شىقپايدى.

– سوندا نە ىستەيدى؟ بالا-شاعاسىن قايتىپ باعىپ ءجۇر؟

– ءبىرازىنىڭ ايەلى مەكتەپتە مۇعالىم. ءبىرازى بالالارىنا پوسوبيە الادى. كەيبىرىنىڭ پەنسيونەر اكە-شەشەسى بار دەگەندەي. ال، كوبى قالاعا تاكسابايتتايد. ءبىر كۇندە كەمى 10-15 مىڭ تەڭگە تاۋىپ جىبەرەدى. سونداي اقشا تاۋىپ جۇرگەن جىگىتتەر اي بويى ايدالاداعى قورانىڭ توبەسىن جاماپ جۇرمەيدى، ءبىلدىڭ بە؟!. قالادا تۇرادى ەكەنمىن دەپ، سەن، بىراتيشكا، اسا كوپ نەعىلا بەرمە، اقشا تابۋدىڭ جولىن ءبىز دە بىلەمىز. ءتۇسىندىڭ بە؟

– جاقسى، ءتۇسىندىم.

سودان، امال كەم، اۋىلعا گاستاربايتەر وزبەك اعايىنداردى الىپ بارۋعا تۋرا كەلدى. وزبەك تۋعاندار قالانىڭ بازارىنان «قۇرىلىستا پايدالاناتىن قۇرال-جابدىقتار مەن ەكى قاپ كۇرىش، پالەنباي كيلو ءسابىز، پياز، سۋماي، جارتى قاپ ناسىباي» الىڭىز دەدى. ىشىندەگى ءبىر قىلجاقباستاۋ جىگىت، «اكا، اروقني ءدا ءوليىڭ» دەپ، قوسىپ قويدى))) ءبارىن الدىم.

وزبەكتەر الىس قىستاۋعا بارعان كۇننىڭ ەرتەڭىندە بىلەكتەرىن سىبانىپ تاستاپ جۇمىسقا كىرىستى دە، 700-800 قوي مەن 100 باستاي ءىرى-قاراعا ارنالعان بۇرىنعى «سابەتسكي قورانى» سابىرەمەننىي قىلىپ جاڭالاپ بەردى. وي، جاساڭ! اقشاعا دا اسا كوپ اۋىز اشا بەرمەيدى ەكەن وزدەرى. تاعى دا جاساڭ!

ال، وسىدان تۇيىندەپ ايتپاعىم نە؟ ايتپاعىم: قازاقتىڭ جاستارى ء(بارى ەمەس، ارينە) جان قيناپ جۇمىس جاسامايتىن جالقاۋ، كوكجاسىق بولىپ بارادى. جەڭىل ءجۇرىپ، جەلىپ ءجۇرىپ كوپ اقشا تاۋىپ، تەز بايۋعا قۇمار. سونداعى كاسىبى – الىپ ساتۋ. قالا بەردى – كونەتوز ماشينالارىنىڭ ارتىنان كوك ءتۇتىنىن توگىپ قالا مەن اۋىل اراسىندا ادام تاسۋ. ەڭكەيىپ ەڭبەك ەتكىسى كەلمەيدى.

وسى كۇنى ءبارىمىز: «ويبوي، قازاقتىڭ جەرىنە قىتاي قاپتاپ كەتتى!» – دەپ بوزبوران بولىپ ءجۇرمىز. ارينە، جاتىپ ىشەتىن جالقاۋ ەلدىڭ جەرىنە قىتاي قاپتايدى.

«بابالارىمىز باتىر بولعان»، «بابالارىمىزدان قالعان بايتاق جەر» دەگەندى ايتقاندا، ەلىرىپ، ەشكىكوزدەنىپ كەتەتىنىمىز تاعى بار. سونى ايتىپ وتىرىپ بابالاردان اماناتقا قالعان بايتاق جەردى قولدان بەرۋگە ءۇنسىز كەلىسكەندەيمىز. وعان باستى سەبەپ: تاعى دا قايتالاپ ايتايىن – جالقاۋلىعىمىز.

قازىر قىتاي ينۆەستورلارى كەلىپ اۋىلشارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وندىرەتىن كاسىپورىندار سالىپ جاتىر. ماقتا مەن ەگىستىك القاپتارىنا دا تۇمسىق سۇقتى. قىتاي جەردى تاقتايداي قىلىپ تەگىستەپ، كۇردەلى تىڭايتقىشتاردى مەيىلىنشە قوسىپ، مول ءونىم الادى ەكەن. العان شيكى ءونىمدى جاقىن ماڭداعى كاسىپورىندارعى جەتكىزىپ، وڭدەيتىن كورىنەدى. مىنە، سول كاسىپورىندارعا قازاقتىڭ جاستارى جۇمىس ىستەۋگە بارمايدى. نەگە؟ ويتكەنى، قىتاي ءتارتىپتى قاتتى قاداعالايدى ەكەن. قىتايدىڭ ءتارتىبى بويىنشا جۇمىسقا كەشىگىپ كەلۋگە بولمايدى. ءىشىپ كەلۋگە بولمايدى. ءجون-جوسىقسىز جۇمىستان سۇرانۋعا بولمايدى. ۇرىس-كەرىس شىعارۋعا بولمايدى.

كوردىڭىز بە، قىتايدىڭ «بولمايدىسى» كوپ. ال، قازەكەڭ ءۇشىن «بولمايدى» دەگەن تالاپ بولمايدى. ول ەركىن-ءجۇرىپ تۇرۋى كەرەك. ول ۇيقىسى قانعانشا، تالتۇسكە دەيىن تالىپ ۇيىقتاپ جاتۋى كەرەك. جۇمىسقا كەلگەننەن كەيىن تۇستىك ءىشۋى كەرەك. تەمەكى شەگۋى كەرەك. ءتىسىن شۇقۋى كەرەك. تاعى باسقا قاجەتتىلىكتەرىن وتەپ بىتىسىمەن، ەرتەرەك ۇيىنە قايتۋى كەرەك. ايلىق قولعا تيەر-تيمەستەن جۋ كەرەك. قازاققا ءبارى كەرەك، بىراق، جان قينايتىن جۇمىس پەن ءتارتىپ، تالاپ كەرەك ەمەس.

وسى «اناۋ كەرەك»، «مىناۋ كەرەكپەن» قازەكەم دالاسى مەن قالاسىن جۇمىستان قاجىمايتىن قىتەكەڭدەرگە بەرىپ-اق جاتىر. اقىرى «كەرەكتەر» تۋرالى ءسوز قوزعادىق پا، وندا وسى ۋداي اششى شىندىقتى دا مويىنداۋىمىز كەرەك.

ال، قىتاي نەگە قاپتاۋدا؟ قىتاي ينۆەستورلارى قازاق اراسىنان شارۋا مەن جۇمىسشى تاپپاعان سوڭ، ءوز ەلىنىڭ ازاماتتارىن ءۇيىپ-توگىپ، قاپتاتىپ اكەلىپ جاتىر. ولار مامان حانزۋدىڭ قاسىنا ءبىر «جامان حانزۋدى» ىلەستىرىپ اكەلسە، ۇكىمەتى قوسىمشا اقى تولەيدى. جاعدايىن جاسايدى. شەتەلدەرگە ينۆەستيتسيا سالۋعا بارىنشا مۇمكىندىك تۋعىزا تۇسەدى. مىنە، ماسەلە قايدا؟ دەمەك، بىزگە دە ءبىر شەشىمدى قيمىل-ارەكەت، پارمەنى كۇشتى بۇيرىق، ءتىپتى، زاڭ قاجەت!

ول نە دەسەڭىز ايتايىن: ايماقتاردا، وڭىرلەردە قىتاي ينۆەستورلارى اشىپ تاستاعان، نەمەسە جاڭادان سالىپ جاتقان كاسىپورىنداردىڭ بارىندە سول ايماقتا، سول وڭىردە تۋىپ-وسكەن قازاق ازاماتتارىن جۇمىس ىستەۋگە ماجبۇرلەۋ كەرەك. ەل ءىشىن تارتىپكە، ەڭبەكقورلىققا قايتادان بەيىمدەۋ كەرەك. ايتپەسە... مىنا تۇرىمىزبەن... جەرگىلىكتى اكىم-قارالار – ءبىر، جالقاۋ جۇرت قولدان ەكى بەرىپ... جەرىمىزدەن ايىرلىپ قالاتىن سياقتىمىز... (قۇداي ساقتاسىن!).

بۇل – مەنىڭ جەكە پىكىرىم. بالكىم، ارتىق كەتىپ وتىرعان دا بولارمىن. قىتاي ينۆەستورلارى، مۇمكىن، قازاق جاستارىن شارۋا ماڭىنا ادەيى جولاتپايتىن شىعار؟ ولاي بولسا، ءبىزدىڭ جاۋاپتى ورگاندار ماسەلەگە ءۇڭىلىپ، تۇبەگەيلى ءمان بەرسىن.

مەنىڭ تىلەگىم: ەڭبەك ەتۋدەن قاشپايىق، دالانى دا، قالانى دا ءوزىمىز يگەرەيىك. قىتايدان بولسىن، باسقادان بولسىن ۇيرەنەتىمىزدى ۇيرەنەيىك تە، دۇنيە بايلىعىمىزعا ءوزىمىز يە بولايىق.

داۋرەن قۋات

Abai.kz