Tayauda Abay oblysynyng Abay audanynda aimaq basshysy Berik Uәliyding qatysuymen birneshe auqymdy sharuanyng tanystyrylymy boldy. Oblys basshysynyng bastamasymen jýzege asqan «Qaladan – auylgha» jobasy boyynsha Arhat auylyna 9 otbasy kóship kelse, Medeu eldimekeninde jana auyz su jýiesi iske qosyldy. Turizmdi damytugha baghyttalghan әleumettik nysandar qúrylysymen tanysyp, jalpy halyqpen kezdesti, birqatar túrghyndar әkimning jeke qabyldauynda boldy.

Osy birqatar is-sharanyng qatarynda oryn alghan audan ortalyghyndaghy sayabaqtyng janghyrtylyp, qayta ashyluyna jeke toqtalghandy jón kórip otyrmyz. Sebebi, búl – ótkenge qúrmet, tarih paraqtaryndaghy ýlgili isterdi qayta janghyrtu. «Taza Qazaqstan» respublikalyq ekologiyalyq aksiyasy shenberinde auyl túghyndary ýshin qolayly qoghamdyq orta qalyptastyru maqsatyndaghy bastamagha oblystyq budjetten qomaqty qarajat bólinip, qarausyz qalghan sayabaq zamanauy abattandyrylghan. Sayabaq ishi tek demealys oryny ghana emes, jasóspirimderge jekelegen sportpen ainalysugha mýmkindikter jasalghan. Futbol, voleybol sekildi kópshilikke ortaq oiyndar alany da boy kóteripti.

«Halyqtyng súranysyn eskerip, oblystyq budjetten 80 million tengege kóleminde  qarajat bóldik. Nәtiyjesinde býldirshinderden bastap, auyl ýlkenderine deyin demalatyn, salauatty ómir saltyn ústanyp, bolashaq chempiondar dayyndalatyn erekshe qoghamdyq kenistik payda boldy. Abay eli – ruhaniyattyng altyn besigi. Úly Abaydyng tughan jerinde әr nysannyng kórki men kelbeti osy ólkening mәrtebesine say boluy tiyis. Sondyqtan eldi mekenderdi kórkeytu, túrghyndargha qolayly orta qalyptastyru – oblys әkimdigining manyzdy, basty baghyttarynyng biri. Búl baghyttaghy júmysty jalghastyra beremiz», – degen ónir basshysy Berik Uәly sózining is jýzindegi kórinisine sayabaqtyng ashylyuynda kópshilikpen birge biz de kuә boldyq.

Rasynda, sayabaq ishinde jergilikti túrghyndardyng salauatty ómirin arttyrugha arnalghan futbol, voleyboldan bólek Street Workaut alandary, shahmat, tennis jәne toghyzqúmalaq ýstelderi ornatylypty. Abattandyru ayasynda 79 jaryqtandyru baghany, 24 sәndik jaryqtandyru tiregi jәne 55 LED shamdary qoyylghan. Atshaptyrym aumaq qorshalyp, ishki jayau jýrginshiler joldary men alandargha tekshetas tóselgen.

IYә, búl jerde sayabaqpen birge tarih ta janghyryp, ótken shaqqa uaqyt ózining әdil baghasyn berip jatyr. Olay deytinimiz, osy demalys aumaghynyng «Arghynbekov sayabaghy» atanuynda. «Halyq qalasa, han týiesin soyady» degendey, búryndar auyzeki aitylyp kelgen «Arghynbekov sayabaghynyn» resmiylenuine audan basshylyghy da yntaly bolsa kerek. Sayabaqtyng ashyluynda sóz alyp, batasyn bergen ardager aqyn Tólegen Janghaliyev sayabaqtyng tarihyna da toqtalyp ótti. 1993 jyldary Oral Arghynbekov osynda audan әkimi bolyp túrghanynda úly Abaydyng 150 jyldyq mereytoyynyng dayyndyghyna janyn sala kirisken. Qaladan kireberis jaqtan qaraghanda Qarauyl jalanashtanyp túr, sol ýshin sayabaq salayyq degende keybir basshylar «Oreke, túrghan jerimiz tastaq, aulamyzdaghy kýnde sugharyp otyrghan birer taldyng ózi әreng kóktep túr, mynauymyz bos әureshilik bolady», depti. Solardyng qatarynda ózi de bolghanyn jasyrmady. Ákim aitqanynan qaytpaghan song halyq bolyp kirisip, osy aumaqqa tal ekken. «Endi ne bolar eken» dep ishtey tynyp jýrgende, otyrghyzghan shybyqtar tamyrlanyp, birer jylda qalyng ormangha ainalghan. Ony surgharyp jatqan eshkim bolmasa da ózdiginen qaulap ketipti. El tan-tamasha bolghan, sonyng әserimen kezinde Tólegen agha «Oraldyng ormany» degen tolghau da jazypty.

Tólegen agha aitqanday, búl sayabaqtyng qayta janghyruy qarauyldyqtar ýshin ýlken quanysh. Óitkeni, osyndan otyz jyl búryn sayabaqtyng qúrylysy men kóshet otyrghyzugha qanshama adam qatysty. Árkim ózining qolqabysyn tiygizdi. Onyng nәtiyje bergeni kónilge merey. Sonyng bәri óz aldyna bir estelik. Sondyqtan, sayabaqtyng janghyruy – halyqtyng da tarihy sanasyn janghyrtyp túr. Al, iygilikti iske kóshbasshylyq jasap, kóregendilik tanytqan túlgha Oral Arghynbekovke sol sayabaghyn qaytaryp beru de – әdiletti sheshim.

Osy orayda, eline sinirgen enbegin eskerip, esimin úlyqtap jatqan Maqanshy jәne Abay audanynyng qúrmetti azamaty, biregey basshy Oral Arghynbekúly atqarghan isterding birazyna qysqasha toqtala ketsek. Ol ruhany qúdylyqtardy tereng úghynatyn, úghynghanyn tirliginde tútynatyn jetekshi túlghalar qatarynan. Sol sebeti de ómirden ótkenine jiyrma jyldan asa uaqyt ótse de esimi men enbegi elding jadynda. Neshe jyl ótsede halqyna sinirgen ónegeli jol óshpeydi, óristey beredi. Tarihy manyzy zor irgeli ister tyndyrghan túlghalar túghyry alasarmauy kerek.

Orekeng atqarghan aituly da aidarly júmystar az emes. Keyingige múra, úrpaqqa ónege bolarlyq dýniyelerining keybiri mynaday: Qarakerey Qabanbay batyrdyng 300 jyldyq mereytoyy men úly Abaydyng 150 jyldyq merekesi ayasynda atqarghan sharualarynyng әrqaysy jeke әngime. Jiydebaydaghy «Abay-Shәkәrim» kesenesining irgetasynan bastap kýmbezine deyingi qúrylys sharuashylyghynyng býkil mәselesin tyghyz merzimde rettep, júmysyn jýrgizgen osy Oral Aghynbekúly. Ol Abay-Shәkәrim kesenesi qúrylysynyng qasynda bastan-ayaq jýrgen birden-bir úiymdastyrushy. Bekitilgen joba boyynsha kesenening irgetasynan bastap boy kótergenge deyingi ystyq-suyghynyng bel ortasynda jýrgen. Búl ónirde búryn-sondy bolmaghan qúrylystyng qiiyn keltirip, mejelengen merzimde salynuyna bir kisidey enbek sinirgen. Qara júmysynan dara júmysyna deyingi aralyqtaghy qajettilikter uaqytynda qamtylghan. Alayda, úly aqynnyng 150 jyldyq merekesine bir qadam qalghanda Oral Arghynbekúly ornyn bosatqan. Oblys basshysy V.Chernov mәselening sebep-saldaryna nazar audarmaghandyqtan...

Odan aryraq barsaq Bórilidegi Múhtar Áuezovtyng muzeyi men Aqshoqydaghy Qúnanbay әuleti qorymynyng qúrylysynda da onyng qoltanbasy bar eken. Búl tipti Kenes zamanynyng qylyshy jalandap túrghan 1970-80 jyldardyng kezi. Eki birdey qasiyetti orynnyng býginge býlinbey jetip, el maqtanyshyna ainaluynyng arghy jaghynda Orekenning airyqsha ýlesi jatyr. Osy tektes enbekterin eskergennen bolsa kerek, sol kezdegi Semey oblysyn basqarghan Amanolla Ramazanov kópshilik aldynda O.Arghynbekúlyn «Batyr diyrektor», «Qasqabúlaqty Oral batyrdyng auyly deu kerek» dep ashyq aitypty. Ol jóninde Abay audanynyng qúrmetti azamaty Jaqan Ekibaev óz esteliginde taratyp aitady.

Estelik demekshi;

...Bar jyrtyghyn auyldyng jamaghanday,

Kelgen-ketken qyzyghyp qaraghanday.

Óz-ózinen ósip túr qalyng toghay,

Ónegesi ólmeytin aghalarday, – dep keletin Orekeng qúrmetine arnalghan tolghaular da az ees. Osy jyr joldardyng avtory, halyqaralyq syilyqtyng laureaty Tólegen Janghaliyev Qarauyldyng kireberisindegi sayabaqtyng jayqaluy – Oral Arghynbekúlynyng enbegi ekenin sheber suretteydi. Aqynnyng alghausyz kónili O.Arghynbekúlynyng halyqshyl bolmysyn ólenmen órnektep, «Abaydyng aspandaghan aqiyghy» dep somdap, ony «Abylaydan bata alghan Mamay batyrgha» balaydy. «Aqynnyng sózi – halyqtyng sózi» degen osy shyghar.

Kezinde A.Ramazanovtyng әlgindey «Batyr diyrektor» dep atauy jay aitylmaghanyn uaqyt dәleldey týsipti. Jas diyrektordyng Abay audandyq partiya komiytetining ekinshi hatshylyghyna baratyny da osy tús. Audannyng birinshi hatshysy H.Mataevpen tize qosyp әri ony ústazynday kórip júmys jasaghan bes jylda da qyruar tirlik atqarylghan. Elge sinirgen enbek elenbey qalmaq emes, búl joly da Orekene oblys basshylyghynyng nazary auypty. Amanolla Ramazanovtyng ornyna Semey oblysyna birinshi hatshy bolyp kelgen Saghidolla Qúbashev Orekenning óz aldyna audan basqara alatynyna senim artyp, Maqanshy audandyq partiya komiytetining birinshi basshylyghyna úigharym jasaydy. Soghan oray Oral Arghynbekúly respublika basshysy D.Qonaevtyng qabyldauynda bolyp parasatty túlghanyng ezuinen enshi alyp qaytqan.

Úly dalamyzdy úrpaqqa amanattauda tendessiz erlik kórsetken batyrlar Toqtamys pen Mamaydyng jәne Abaydyng aqyn shәkirti Kókbaygha mazarlar ornatuda da Orekenning orny bólek. Shәkәrim denesin qyryq jyl jasyrghan qúrqúdyq basyna belgi qoydyrghan. «Qasqabúlaq» sovhozynyng diyrektory bolghan 1970 jyldar ortasynda eki birdey tarihy oryndy «qayta tiriltti». Ol kezde basshylargha qoyylatyn basty talap – qogham malyn kóbeytu, auylsharuashylyqty damytu. Soghan qaramastan otyzdaghy jas diyrektor ol sharualardan bólek úly Abay ainalasyna qatysty esimder men qasiyetti oryndardyng qadyryn arttyrudy perzenttik paryzym dep bilgen.

Qazir aitqangha jenil bolghanymen ol kezde әlgi mәselelerge tәuekel jasau erlikpen ten. Kenes qoghamynyng dindi apiyngha balap, Qúnanbaydan «feodal» jasap, kommunizm prinsipterine bas shúlghyghan uaqyt. Partiyanyng sonday qaharly uaqytynda Oral Arghynbekúlynyng Aqshoqydaghy býlinip jatqan Qúnanbay qorymyn  janartqan. Laydan qúiylghan qabyrghalary qúlap qalghan qorymdy tabighy taspen tekshelep qalatyp, qúran-qatym týsirtken. Eki jýzdey sharshy metr aumaqty alyp jatqan qorymdy eki jarym metrdey biyiktikte taspen kóterip shyqqanyna qarap qanday kýsh júmsalghanyn baghamday beriniz. Sonyng bәri tarihy túlghanyng mәngilik mekenining bolashaghyn oilaghandyqtan bolar. Qúnanbay әuletining ruhyna degen qúrmetining taghy bir kórinisi – onyng әr jerde jerlengen úrpaqtarynyng mýrdesin әkelip osy qorymgha qayta jerletui.

Osy Qasqabúlaq sharuashylyghyn jýrgizip túrghanda keleshek ýshin qolgha alghan kelesi sharuasy – Múhtar Áuezov dýniyege kelgen Omarhan shanyraghyn qayta qalpyna keltirui. Zanghar jazushynyng 80 jyldyghy qarsanynda jermen jeksen bolyp ketken әuezovter ýiin әu bastaghy ýlgisimen qalatyp, on bólmelik aumaqtyng da pishini sol kezdegidey saqtaluyn maqsat tútqan. Búl bastamany basynan sonyna deyin әuezovter ýiin kózi kórgen aqsaqaldargha basqartqan. Nәtiyjesinde sәtti shyqqan qúrylys auyl kitaphanasyna ainalyp, arada on jyl ótkende kemenger qalamgerding 90 jyldyghynda muzeyge ainalghan. Eki birdey qasiyetti orynnyng býginge búrynghy qalpymen jetip, el maqtanyshyna ainaluynyng arghy jaghynda Orekenning osynday aituly enbegi jatyr.

Sonday-aq, Maqanshy audanyn basqarghan alty jaldan astam uaqyt ta tekke ketpedi. Sol jyldary Maqanshy barlyq kórsetkish boyynsha oblystyng aldyna shyqty. Halyq túrmysyn óteytin nysandar qúrylysy qarqyndy jalghasty. Audan men kensharlar ortalyqtarynda mәdeniyet ýileri, mektepter men emhanalar, dýkender men monshalar boy kóterdi. Audan ortalyghynda salynghan «Ana men bala», «Jenis sayabaghy» sekildi seruen alandary әli qyzmet etip túr. Orekeng múnda da últtyq ruhtyng irgetasynday iri dýniyelerding retin keltirdi. Osy ónirding ghana emes, býkil qazaqtyng maqtanyshyna ainalghan tarihy túlghalarymyz Qarakerey Qabanbay men әigili aqyn, әnshi-kompozitor Áset Naymanbaevtyng esimin úlyqtaudy basty nazargha aldy.

Oral Arghynbekúlynyng Maqanshy ónirindegi mәdeniyet pen ónerdi damytugha tereng mәn bergendigi jayynda ónertanushy qalamger, ardager agha Áben Razuev әdemilep jazghan. Osy orayda toqtalmay ketuge bolmaytyn taghy bir dýnie – onyng 1988 jyly Qytay Halyq Respublikasyna jol saluy. Kenes odaghynyng Birikken Últtar Úiymyndaghy hatshy Aqmaral Arystanbekovagha arnayy hat jazu nәtiyjesinde Baqty beketi arqyly ekijaqty tuystyq qatynasqa esik ashylghan. Búl bastama keler jyly Odaqtyq dengeyde bekitilip eki el arasyndaghy ekonomikalyq baylanysqa úlasqan. Sauda ainalymynyng nәtiyjesinde oblys budjetine qyruar qarjy týsken.

«Ghibrat qylar artynda iz qaldyrsan, Shyn baqyt, osyny úq mәngilik ólmeysin» dep Shәkәrim aitqanday, Oral Arghynbekúlynyng sonynda óshpes izi, ónegeli úrpaghy bar. Júbayy Amangýl Asanqyzy ekeui tәrbiyelegen úrpaq qoghamnyng әr salasynda enbek sinirip óz aldaryna bir-bir әuletke ainalyp keledi.

Qayrat Zekenúly,

Semey qalasy.

Surette: Oral Arghynbekov jәne sayabaq kórinisteri

Abai.kz