Birneshe kýn búryn Múnarmedia Aqparat Agenttigi  óte ózekti mәseleni júrtshylyqtyng nazaryna úsyndy. Búl mәsele «tyng iygerudi» jýzege asyrghan Kenes  ýkimeti kezinen bastalyp, elimiz tәuelsizdik alghannan keyin tәuelsiz Qazaqstannyng eng basty shiyelenisti problemalarynyng birine ainaldy. Memleket ony neshe týrli joldarmen sheshuge tyrysty. Biraq, qolgha alynghan memlekettik jobalardyng barlyghy derlik kýtkendey nәtiyjege  jete almady.

Sondyqtan, Abai kz búl mәselening asa manyzdy ekenin eskere kele, osy maqalany jariyalau, ony ózektendiru qajet dep tapty:

Soltýstikten Astanagha aghylghan halyq

Búl urbanizasiyanyng tabighy prosesi ghana emes, búl ‑ ónirlik sayasattyng dúrys jýrmey jatqanyn kórsetetin dabyl. Qazaqstanda demografiya turaly sóz bolghanda, әdette halyq sanynyng óskeni aitylady. Biraq jalpy últtyq kórsetkishting ar jaghynda el ýshin әldeqayda manyzdy basqa prosess jýrip jatyr. Halyq kóbeyip jatqan joq, kerisinshe geografiyalyq túrghydan qayta bólinip jatyr. Birneshe ónirding halqy azayyp ekonomikalyq jәne әleumettik әleuetinen aiyryluda.

Kóshkender kóbinese Astana, Almaty, Shymkent siyaqty iri qalalargha shoghyrlanuda.

Búl da jay ghana urbanizasiya emes. Búl Qazaqstannyng aumaqtyq kenistigining ózgerui. Al Astananyng halqynyng sany 1,5 millionnan asty desedi. Tek 2026 jyldyng alghashqy alty aiynda elordagha ishki kóshi-qon esebinen 32,7 myng adam kelgen. Búl resmy derek ghana. Al beyresmy derekterde jylyna astanagha 100 mynnan asa adam kóship barady eken. Qostanay oblysynda beyresmy 300 mynnan astam ghana qaldy degen derek bar. Búl últtyq qauipsizdik mәselesi...

Astana halyqty tartyp jatqan joq.

Soltýstik halyqty ústap qala almay jatyr. Mәselening týpki mәni osynda. Adam tughan auylynan Astanagha beker kóshpeydi. Tughan elin, jerin tastap ketu onay emes. Ol júmys, balasynyng mektebi, medisina, túrghyn ýi, jol, qauipsizdik jәne bolashaq izdep kóshedi. Eger tughan auylynda júmys bolmasa, mektep jabylsa, jol jóndelmese, auruhanagha jetu qiyn bolsa, jastardyng qalagha ketui – zandy qúbylys. Sondyqtan әkimdikter «halyq qalagha kóship jatyr» dep statistikagha beyjay qarap otyrmauy kerek edi. Ákimning mindeti – halyqtyng qayda kóshkenin tirkeu emes, kóshu sebebin anyqtau jәne toqtatu. Jaghday jasau.

Býgin Aqmola, Qostanay, Soltýstik Qazaqstan oblystary ýshin búl eng manyzdy memlekettik mәselening birine ainaluy kerek edi... Mysaly, Aqmola oblysynyng Birjan sal audanyndaghy Andyqoja batyr auylynyng jaghdayy – ýlken problemanyng shaghyn kórinisi. Kezinde tirshiligi qaynaghan auylda qazir halyq azayyp, mekteptegi bala sany qysqaryp, júmys oryndary joghaldy. Auylgha aparatyn jol mәselesi de ondaghan jyl boyy tolyq sheshilmegen. Bir auyldyng taghdyry siyaqty kóringenimen, búl jerde memlekettik sayasatqa qarsy júmystyng nәtiyjesi dep baghalaugha bolady.

Biz auyldardy saqtap qalamyz ba, әlde olardyn tabighiy jolmen joyyluyna qarap otyramyz ba?

Býgingi  «Mektep azaydy – mektepti jabamyz» degen logika auyldy óltiredi. Auylda 100 bala qaldy. Mektepti jabamyz. Mektep jabylghan song jas otbasylar ketedi. Halyq azayady, balalar san kemiydi. Sodan keyin felidsherlik punkt tiyimsiz bolady. Dýken jabylady. Kәsipker kelmeydi. Salyq týsimi azayady. Aqyrynda auyldyng ekonomikalyq negizi joyylady. Búl – depopulyasiyanyng túiyq shenberi.

Halyqaralyq tәjiriybe dәl osy qauipti kórsetedi

OECD-ning 2025 jylghy zertteuinde halyq azayghan ónirlerde salyq bazasynyng taryluy, enbek kýshi men maman tapshylyghy, infraqúrylymdy ústau shyghynynyng ósui bayqalatyny aitylady.  Eng qauiptisi – halyqtyng azangy qyzmet sapasyn tómendetip, investisiyany azaytady. Astana ýshin búl auyr jýk, auyr salmaq. Áleumettik problema. Yaghny bir әkimder әleumettik problemadan qashyp, astanagha óz mәselelerin jýktep qoyyp otyrady. Sonda búl әkimder qanshalyqty tiyimdi júmys jasauda degen súraq tuyndaydy...

Bir qaraghanda, halyqtyng Astanagha kelui – elordanyng ekonomikalyq tartymdylyghynyng belgisi syndy kóringenmen, shekten tys shoghyrlanudyng ekinshi jaghy da bar. Halyq kóbeygen sayyn jana mektep, balabaqsha, emhana, jol, injenerlik jeli, qoghamdyq kólik, túrghyn ýy qajet. Búl – budjetke qosymsha salmaq. Astanagha kelgen әrbir otbasy – bir jaghynan enbek resursy, ekinshi jaghynan jana әleumettik infraqúrylymgha súranys. Eger qala syrtqa qaray baqylausyz jayyla berse, kólik keptelisi, injenerlik jelilerding úzyndyghy, mektep tapshylyghy jәne túrghyn ýy baghasynyng ósui siyaqty mәseleler kýsheyedi.

OECD de urbanizasiya kezinde josparsyz qala ekspansiyasy kólikke, auyl sharuashylyghy jerlerine, qoghamdyq qyzmetterge jәne úzaq merzimdi ekonomikalyq túraqtylyqqa qosymsha qysym týsiretinin atap kórsetedi.

Sondyqtan Astananyng shamadan tys ósuin soltýstik ónirlerding mәselesinen bólek qaraugha bolmaydy. Búl – bir mәselening eki jaghy. Soltýstiktegi halyqtyng ketui – Astananyng shamadan tys ósuine ainalyp otyr. Álem búl problemany qalay sheship jatyr?

Álemdik tәjiriybede halyq sany azayyp jatqan ónirlerge «bәrin búrynghyday saqtap qalamyz» degen tәsil de, «halyq bәribir ketedi» dep qol silteuge jol bermeydi. OECD elderi songhy jyldary place-based policy, yaghny әr ónirding ózining ereksheligine qaray sayasat jýrgizu tәsiline kóbirek kónil bólip otyr.

Auyldyng ekonomikasyn sol jerding naqty mýmkindigine – auyl sharuashylyghyna, óndeuge, turizmge, energetikagha, sifrlyq ekonomikagha nemese logistikagha sýienip damytu úsynylady. Japoniya halyq azayyp jatqan ónirler ýshin «Compact + Network» qaghidatyn qoldanuda.

Yaghny barlyq eldi mekendi búrynghy qalpynda ústap túru ýshin, túrghyndardyng negizgi qyzmetterge qoljetimdiligin saqtay otyryp, әleumettik nysandardy yqsham ornalastyru jәne olardy kólik jelisimen baylanystyru kózdeledi. Japoniyanyng qazirgi aumaqtyq sayasatynda búl tәsil әkimshilik shyghyndy azaytyp, túrghyndargha qyzmet kórsetudi saqtaugha baghyttalghan.

Koreya da auyldardyng bosauyn tek demografiyalyq mәsele retinde emes, enbek ónimdiligi, óndiris, infraqúrylym jәne aimaqtyq ekonomika mәselesi retinde qarastyrady. Qazaqstangha da osynday jana kózqaras qajet. 

Soltýstikke әkim emes, ekonomikalyq strategiya kerek!

Soltýstik oblystargha kezekti әkim taghayyndau jetkiliksiz. Búl ónirlerge demografiyalyq-ekonomikalyq strategiya qajet. Ákimning enbegi qansha milliard tenge budjet qarajatyn iygergenimen emes, qansha investisiya tartqanymen, jana júmys oryndaryn ashu jәne halyq sanyn saqtap qalu, dotasiyadan shyghu jәne auyl,, audan infraqúrylymyn damytu kórsetkishimen ólshenui kerek.

Eger әkim basqarghan bes jyl ishinde audan halqy myndaghan adamgha azaysa, auyldar jabylsa, jastar kóshse, investisiya kelmese – múny jay ghana «demografiyalyq prosess» dep týsindiru dúrys emes. Búl – basqaru sapasynyng kórsetkishi.

Soltýstikke «auyl saqtaushy» emes, jana ekonomikalyq modeli kerek.

Aqmola, Qostanay jәne Soltýstik Qazaqstan oblystarynyng negizgi artyqshylyghy – auyl sharuashylyghy, jer, astyq, mal sharuashylyghy, óndeu ónerkәsibi, kólik-logistika jәne Astanagha jaqyndyghy zor mýmkindik beredi. Biraq shiykizat óndiretin auyl eshqashan túraqty júmyspen qamtudyng tolyq modeline ainalmaydy. Bizge egin → óndeu → dayyn ónim → eksport degen tolyq óndiristik tizbek kerek. Egindi milliondap tonna aldyq degenmen odan ónim jasap satpasa búl kórsetkish emes.

Mal ósiretin auylda tek mal satylmauy kerek. Onda jem óndirisi, et óndeu, sýt óndirisi, veterinariyalyq qyzmet, logistika, qaptama, agrotehnologiya siyaqty ondaghan kәsip payda boluy tiyis. Sol kezde auyldyng ekonomikasy budjet transfertine emes, óndiris pen jeke tabysqa sýienedi.

Eng qauiptisi – soltýstikting demografiyalyq «qartayyp» barady. Jastar ketken jerde tek halyq sany azaymaydy. Eng aldymen enbekke qabiletti, bilimdi, kәsipkerlikke beyim adamdar ketedi. Auylda kóbine egde adamdar qalady. Búl birneshe jyldan keyin mektep mәselesin ghana emes, medisina, әleumettik qamsyzdandyru jәne enbek naryghy mәselesin de kýsheytedi. Sondyqtan býgingi kóshi-qon – ertengi ekonomikalyq mәsele. Al ertengi ekonomikalyq mәsele – odan keyingi últtyq qauipsizdik mәselesi. Sol sebepti soltýstik ónirlerding demografiyalyq jaghdayyna tek әkimdik dengeyinde qarau jetkiliksiz.

Etnikalyq kóshi-qon sayasaty da jana zamangha beyimdelui kerek.

Qazaqstan syrttan, onyng ishinde etnikalyq qazaqtardy elge tartu sayasatyn jýrgizip otyr.Biraq jana kóship kelgen adamdy halyq azayyp jatqan soltýstik audangha aparyp, oghan júmys, túrghyn ýy jәne әleumettik jaghday jasalmasa, ony úzaq merzimge ústap qalu qiyn. Adamdy kartadaghy bos audangha ornalastyru jetkiliksiz. Naqty ekonomikalyq sayasat kerek. Júmys orny bar jerde – adam qalady. Mektep bar jerde – otbasy qalady. Jol bar jerge – kәsipker keledi. Naryq bar jerde – auyl ómir sýredi. Sondyqtan kóshi-qon sayasaty men ónirlik ekonomikalyq sayasat bir-birinen bólek bolmauy kerek.

Soltýstiktegi ýsh oblysqa erekshe memlekettik baghdarlama qajet. Dúrysy, Aqmola, Qostanay jәne Soltýstik Qazaqstan oblystary ýshin jeke «Soltýstik Qazaqstannyng demografiyalyq jәne ekonomikalyq túraqtylyghy – 2035» últtyq baghdarlamasyn әzirleu qajet. Baghdarlamada bes negizgi baghyt boluy tiyis. Birinshisi – halyqty ústap qalu. Ákimning KPI jýiesine halyqtyng taza kóshi-qon kórsetkishi engizilui kerek. Ekinshisi – auyl ekonomikasyn qayta qúru. Budjettik subsidiyagha ghana sýienetin modeliden óndeu ónerkәsibi men jeke investisiyagha negizdelgen modelige kóshu qajet. Ýshinshisi – mektep pen әleumettik infraqúrylymdy saqtau. Mektepting jabyluy tek ekonomikalyq tiyimdilikpen sheshilmeui kerek. Onyng auyldyng bolashaghyna әseri eseptelui tiyis. Tórtinshisi – Astana manyndaghy aglomerasiyalyq sayasat. Astanagha jaqyn auyldardyng baqylausyz ósuine jol bermey, elorda men Aqmola oblysynyng ortaq kólik, túrghyn ýi, mektep jәne injenerlik infraqúrylym jospary jasaluy qajet. Besinshisi – әkimderding jeke jauapkershiligi. Ákimdik kezenining sonynda «qansha qarajat iygerildi?» degen súraqtan búryn. «Siz basqarghan kezde ónirde qansha adam qaldy jәne qansha jana júmys orny payda boldy?» degen súraq qoyyluy kerek.

Soltýstikke jana buyn menedjerleri kerek!

Soltýstik oblystardy basqarugha tek әkimshilik tәjiriybesi bar apparat mamandaryn jiberu jetkiliksiz. Búl ónirlerge ekonomikany, agrarlyq óndiristi, investisiyany, logistikany jәne demografiyany týsinetin jana buyn menedjerleri qajet. Óitkeni qazirgi mәsele – әkimshilik basqaru emes. Búl – ónirding ekonomikalyq modelin qayta qúru mәselesi. Qazaqstannyng soltýstigi bosap, halyq Astanagha kóship jatsa, ony tek auyldyng problemasy dep qarau – strategiyalyq qatelik. Sebebi Qazaqstannyng aumaqtyq tútastyghy kartadaghy shekaramen ghana ólshenbeydi. Ol sol aumaqta túratyn adamnyng sanymen, ekonomikalyq belsendiligimen jәne bolashaqqa degen senimimen ólshenedi.

Soltýstikte adam qalmasa, mektep qalmaydy!

Mektep qalmasa, auyl qalmaydy. Auyl qalmasa, ekonomika әlsireydi. Al ekonomika әlsiregen jerde halyqty ústap qalu barghan sayyn qymbattay beredi. Sondyqtan býgin soltýstik ónirlerge júmsalghan әrbir tengeni jay ghana budjet shyghyny emes, Qazaqstannyng demografiyalyq jәne ekonomikalyq qauipsizdigine salynghan investisiya retinde qarau kerek.

Al Astanagha aghylghan halyqty toqtatudyng eng dúrys joly – Astananyng qaqpasyna tosqauyl qong emes. Adamnyng tughan jerinen ketuine sebep bolmaytynday jaghday jasau. Búl – әkimderding de, Ýkimetting de, ortalyq memlekettik organdardyng da ortaq jauapkershiligi.   

Redaksiya atynan: Qazir soltýstýktegi halyq  sanyn kóbeytumen Burahan Daqanov ózining «Tәuekel» qoghamdyq qory arqyly ainalysuda. Odan ózge de birneshe jekelegen azamattar ainalysuda.  Biraq qoghamdyq qor eshqashan «Soltýstýkke arnalghan ekonomikalyq modelidi» jýzege asyra almaydy. Óitkeni, ol joba memleketting strategiyalyq damuymen sәikestenui tiyis. Bolmasa, búl salada esh nәtiyjege jetu mýmkin emes.

Ábdirashit Bәkirúly

Abai.kz