بىرنەشە كۇن بۇرىن مۇنارمەديا اقپارات اگەنتتىگى  وتە وزەكتى ماسەلەنى جۇرتشىلىقتىڭ نازارىنا ۇسىندى. بۇل ماسەلە «تىڭ يگەرۋدى» جۇزەگە اسىرعان كەڭەس  ۇكىمەتى كەزىنەن باستالىپ، ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ەڭ باستى شيەلەنىستى پروبلەمالارىنىڭ بىرىنە اينالدى. مەملەكەت ونى نەشە ءتۇرلى جولدارمەن شەشۋگە تىرىستى. بىراق، قولعا الىنعان مەملەكەتتىك جوبالاردىڭ بارلىعى دەرلىك كۇتكەندەي ناتيجەگە  جەتە المادى.

سوندىقتان، Abai kz بۇل ماسەلەنىڭ اسا ماڭىزدى ەكەنىن ەسكەرە كەلە، وسى ماقالانى جاريالاۋ، ونى وزەكتەندىرۋ قاجەت دەپ تاپتى:

سولتۇستىكتەن استاناعا اعىلعان حالىق

بۇل ۋربانيزاتسيانىڭ تابيعي پروتسەسى عانا ەمەس، بۇل ‑ وڭىرلىك ساياساتتىڭ دۇرىس جۇرمەي جاتقانىن كورسەتەتىن دابىل. قازاقستاندا دەموگرافيا تۋرالى ءسوز بولعاندا، ادەتتە حالىق سانىنىڭ وسكەنى ايتىلادى. بىراق جالپى ۇلتتىق كورسەتكىشتىڭ ار جاعىندا ەل ءۇشىن الدەقايدا ماڭىزدى باسقا پروتسەسس ءجۇرىپ جاتىر. حالىق كوبەيىپ جاتقان جوق، كەرىسىنشە گەوگرافيالىق تۇرعىدان قايتا ءبولىنىپ جاتىر. بىرنەشە ءوڭىردىڭ حالقى ازايىپ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك الەۋەتىنەن ايىرىلۋدا.

كوشكەندەر كوبىنەسە استانا، الماتى، شىمكەنت سياقتى ءىرى قالالارعا شوعىرلانۋدا.

بۇل دا جاي عانا ۋربانيزاتسيا ەمەس. بۇل قازاقستاننىڭ اۋماقتىق كەڭىستىگىنىڭ وزگەرۋى. ال استانانىڭ حالقىنىڭ سانى 1,5 ميلليوننان استى دەسەدى. تەك 2026 جىلدىڭ العاشقى التى ايىندا ەلورداعا ىشكى كوشى-قون ەسەبىنەن 32,7 مىڭ ادام كەلگەن. بۇل رەسمي دەرەك عانا. ال بەيرەسمي دەرەكتەردە جىلىنا استاناعا 100 مىڭنان اسا ادام كوشىپ بارادى ەكەن. قوستاناي وبلىسىندا بەيرەسمي 300 مىڭنان استام عانا قالدى دەگەن دەرەك بار. بۇل ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى...

استانا حالىقتى تارتىپ جاتقان جوق.

سولتۇستىك حالىقتى ۇستاپ قالا الماي جاتىر. ماسەلەنىڭ تۇپكى ءمانى وسىندا. ادام تۋعان اۋىلىنان استاناعا بەكەر كوشپەيدى. تۋعان ەلىن، جەرىن تاستاپ كەتۋ وڭاي ەمەس. ول جۇمىس، بالاسىنىڭ مەكتەبى، مەديتسينا، تۇرعىن ءۇي، جول، قاۋىپسىزدىك جانە بولاشاق ىزدەپ كوشەدى. ەگەر تۋعان اۋىلىندا جۇمىس بولماسا، مەكتەپ جابىلسا، جول جوندەلمەسە، اۋرۋحاناعا جەتۋ قيىن بولسا، جاستاردىڭ قالاعا كەتۋى – زاڭدى قۇبىلىس. سوندىقتان اكىمدىكتەر «حالىق قالاعا كوشىپ جاتىر» دەپ ستاتيستيكاعا بەيجاي قاراپ وتىرماۋى كەرەك ەدى. اكىمنىڭ مىندەتى – حالىقتىڭ قايدا كوشكەنىن تىركەۋ ەمەس، كوشۋ سەبەبىن انىقتاۋ جانە توقتاتۋ. جاعداي جاساۋ.

بۇگىن اقمولا، قوستاناي، سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارى ءۇشىن بۇل ەڭ ماڭىزدى مەملەكەتتىك ماسەلەنىڭ بىرىنە اينالۋى كەرەك ەدى... مىسالى، اقمولا وبلىسىنىڭ ءبىرجان سال اۋدانىنداعى اندىقوجا باتىر اۋىلىنىڭ جاعدايى – ۇلكەن پروبلەمانىڭ شاعىن كورىنىسى. كەزىندە تىرشىلىگى قايناعان اۋىلدا قازىر حالىق ازايىپ، مەكتەپتەگى بالا سانى قىسقارىپ، جۇمىس ورىندارى جوعالدى. اۋىلعا اپاراتىن جول ماسەلەسى دە ونداعان جىل بويى تولىق شەشىلمەگەن. ءبىر اۋىلدىڭ تاعدىرى سياقتى كورىنگەنىمەن، بۇل جەردە مەملەكەتتىك ساياساتقا قارسى جۇمىستىڭ ناتيجەسى دەپ باعالاۋعا بولادى.

ءبىز اۋىلداردى ساقتاپ قالامىز با, الدە ولاردىڭ تابيعي جولمەن جويىلۋىنا قاراپ وتىرامىز با?

بۇگىنگى  «مەكتەپ ازايدى – مەكتەپتى جابامىز» دەگەن لوگيكا اۋىلدى ولتىرەدى. اۋىلدا 100 بالا قالدى. مەكتەپتى جابامىز. مەكتەپ جابىلعان سوڭ جاس وتباسىلار كەتەدى. حالىق ازايادى، بالالار سان كەميدى. سودان كەيىن فەلدشەرلىك پۋنكت ءتيىمسىز بولادى. دۇكەن جابىلادى. كاسىپكەر كەلمەيدى. سالىق ءتۇسىمى ازايادى. اقىرىندا اۋىلدىڭ ەكونوميكالىق نەگىزى جويىلادى. بۇل – دەپوپۋلياتسيانىڭ تۇيىق شەڭبەرى.

حالىقارالىق تاجىريبە ءدال وسى قاۋىپتى كورسەتەدى

OECD-ءنىڭ 2025 جىلعى زەرتتەۋىندە حالىق ازايعان وڭىرلەردە سالىق بازاسىنىڭ تارىلۋى، ەڭبەك كۇشى مەن مامان تاپشىلىعى، ينفراقۇرىلىمدى ۇستاۋ شىعىنىنىڭ ءوسۋى بايقالاتىنى ايتىلادى.  ەڭ قاۋىپتىسى – حالىقتىڭ ازايۋى قىزمەت ساپاسىن تومەندەتىپ، ينۆەستيتسيانى ازايتادى. استانا ءۇشىن بۇل اۋىر جۇك، اۋىر سالماق. الەۋمەتتىك پروبلەما. ياعني ءبىر اكىمدەر الەۋمەتتىك پروبلەمادان قاشىپ، استاناعا ءوز ماسەلەلەرىن جۇكتەپ قويىپ وتىرادى. سوندا بۇل اكىمدەر قانشالىقتى ءتيىمدى جۇمىس جاساۋدا دەگەن سۇراق تۋىندايدى...

ءبىر قاراعاندا، حالىقتىڭ استاناعا كەلۋى – ەلوردانىڭ ەكونوميكالىق تارتىمدىلىعىنىڭ بەلگىسى سىندى كورىڭگەنمەن، شەكتەن تىس شوعىرلانۋدىڭ ەكىنشى جاعى دا بار. حالىق كوبەيگەن سايىن جاڭا مەكتەپ، بالاباقشا، ەمحانا، جول، ينجەنەرلىك جەلى، قوعامدىق كولىك، تۇرعىن ءۇي قاجەت. بۇل – بيۋدجەتكە قوسىمشا سالماق. استاناعا كەلگەن ءاربىر وتباسى – ءبىر جاعىنان ەڭبەك رەسۋرسى، ەكىنشى جاعىنان جاڭا الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمعا سۇرانىس. ەگەر قالا سىرتقا قاراي باقىلاۋسىز جايىلا بەرسە، كولىك كەپتەلىسى، ينجەنەرلىك جەلىلەردىڭ ۇزىندىعى، مەكتەپ تاپشىلىعى جانە تۇرعىن ءۇي باعاسىنىڭ ءوسۋى سياقتى ماسەلەلەر كۇشەيەدى.

OECD دە ۋربانيزاتسيا كەزىندە جوسپارسىز قالا ەكسپانسياسى كولىككە، اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىنە، قوعامدىق قىزمەتتەرگە جانە ۇزاق مەرزىمدى ەكونوميكالىق تۇراقتىلىققا قوسىمشا قىسىم تۇسىرەتىنىن اتاپ كورسەتەدى.

سوندىقتان استانانىڭ شامادان تىس ءوسۋىن سولتۇستىك وڭىرلەردىڭ ماسەلەسىنەن بولەك قاراۋعا بولمايدى. بۇل – ءبىر ماسەلەنىڭ ەكى جاعى. سولتۇستىكتەگى حالىقتىڭ كەتۋى – استانانىڭ شامادان تىس وسۋىنە اينالىپ وتىر. الەم بۇل پروبلەمانى قالاي شەشىپ جاتىر؟

الەمدىك تاجىريبەدە حالىق سانى ازايىپ جاتقان وڭىرلەرگە «ءبارىن بۇرىنعىداي ساقتاپ قالامىز» دەگەن ءتاسىل دە، «حالىق ءبارىبىر كەتەدى» دەپ قول سىلتەۋگە جول بەرمەيدى. OECD ەلدەرى سوڭعى جىلدارى place-based policy, ياعني ءار ءوڭىردىڭ ءوزىنىڭ ەرەكشەلىگىنە قاراي ساياسات جۇرگىزۋ تاسىلىنە كوبىرەك كوڭىل ءبولىپ وتىر.

اۋىلدىڭ ەكونوميكاسىن سول جەردىڭ ناقتى مۇمكىندىگىنە – اۋىل شارۋاشىلىعىنا، وڭدەۋگە، تۋريزمگە، ەنەرگەتيكاعا، تسيفرلىق ەكونوميكاعا نەمەسە لوگيستيكاعا سۇيەنىپ دامىتۋ ۇسىنىلادى. جاپونيا حالىق ازايىپ جاتقان وڭىرلەر ءۇشىن «Compact + Network» قاعيداتىن قولدانۋدا.

ياعني بارلىق ەلدى مەكەندى بۇرىنعى قالپىندا ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن، تۇرعىنداردىڭ نەگىزگى قىزمەتتەرگە قولجەتىمدىلىگىن ساقتاي وتىرىپ، الەۋمەتتىك نىسانداردى ىقشام ورنالاستىرۋ جانە ولاردى كولىك جەلىسىمەن بايلانىستىرۋ كوزدەلەدى. جاپونيانىڭ قازىرگى اۋماقتىق ساياساتىندا بۇل ءتاسىل اكىمشىلىك شىعىندى ازايتىپ، تۇرعىندارعا قىزمەت كورسەتۋدى ساقتاۋعا باعىتتالعان.

كورەيا دا اۋىلداردىڭ بوساۋىن تەك دەموگرافيالىق ماسەلە رەتىندە ەمەس، ەڭبەك ونىمدىلىگى، ءوندىرىس، ينفراقۇرىلىم جانە ايماقتىق ەكونوميكا ماسەلەسى رەتىندە قاراستىرادى. قازاقستانعا دا وسىنداي جاڭا كوزقاراس قاجەت. 

سولتۇستىككە اكىم ەمەس، ەكونوميكالىق ستراتەگيا كەرەك!

سولتۇستىك وبلىستارعا كەزەكتى اكىم تاعايىنداۋ جەتكىلىكسىز. بۇل وڭىرلەرگە دەموگرافيالىق-ەكونوميكالىق ستراتەگيا قاجەت. اكىمنىڭ ەڭبەگى قانشا ميلليارد تەنگە بيۋدجەت قاراجاتىن يگەرگەنىمەن ەمەس، قانشا ينۆەستيتسيا تارتقانىمەن، جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ جانە حالىق سانىن ساقتاپ قالۋ، دوتاتسيادان شىعۋ جانە اۋىل،، اۋدان ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ كورسەتكىشىمەن ولشەنۋى كەرەك.

ەگەر اكىم باسقارعان بەس جىل ىشىندە اۋدان حالقى مىڭداعان ادامعا ازايسا، اۋىلدار جابىلسا، جاستار كوشسە، ينۆەستيتسيا كەلمەسە – مۇنى جاي عانا «دەموگرافيالىق پروتسەسس» دەپ ءتۇسىندىرۋ دۇرىس ەمەس. بۇل – باسقارۋ ساپاسىنىڭ كورسەتكىشى.

سولتۇستىككە «اۋىل ساقتاۋشى» ەمەس، جاڭا ەكونوميكالىق مودەل كەرەك.

اقمولا، قوستاناي جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنىڭ نەگىزگى ارتىقشىلىعى – اۋىل شارۋاشىلىعى، جەر، استىق، مال شارۋاشىلىعى، وڭدەۋ ونەركاسىبى، كولىك-لوگيستيكا جانە استاناعا جاقىندىعى زور مۇمكىندىك بەرەدى. بىراق شيكىزات وندىرەتىن اۋىل ەشقاشان تۇراقتى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ تولىق مودەلىنە اينالمايدى. بىزگە ەگىن → وڭدەۋ → دايىن ءونىم → ەكسپورت دەگەن تولىق وندىرىستىك تىزبەك كەرەك. ەگىندى ميلليونداپ توننا الدىق دەگەنمەن ودان ءونىم جاساپ ساتپاسا بۇل كورسەتكىش ەمەس.

مال وسىرەتىن اۋىلدا تەك مال ساتىلماۋى كەرەك. وندا جەم ءوندىرىسى، ەت وڭدەۋ، ءسۇت ءوندىرىسى، ۆەتەريناريالىق قىزمەت، لوگيستيكا، قاپتاما، اگروتەحنولوگيا سياقتى ونداعان كاسىپ پايدا بولۋى ءتيىس. سول كەزدە اۋىلدىڭ ەكونوميكاسى بيۋدجەت ترانسفەرتىنە ەمەس، ءوندىرىس پەن جەكە تابىسقا سۇيەنەدى.

ەڭ قاۋىپتىسى – سولتۇستىكتىڭ دەموگرافيالىق «قارتايىپ» بارادى. جاستار كەتكەن جەردە تەك حالىق سانى ازايمايدى. ەڭ الدىمەن ەڭبەككە قابىلەتتى، ءبىلىمدى، كاسىپكەرلىككە بەيىم ادامدار كەتەدى. اۋىلدا كوبىنە ەگدە ادامدار قالادى. بۇل بىرنەشە جىلدان كەيىن مەكتەپ ماسەلەسىن عانا ەمەس، مەديتسينا، الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جانە ەڭبەك نارىعى ماسەلەسىن دە كۇشەيتەدى. سوندىقتان بۇگىنگى كوشى-قون – ەرتەڭگى ەكونوميكالىق ماسەلە. ال ەرتەڭگى ەكونوميكالىق ماسەلە – ودان كەيىنگى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى. سول سەبەپتى سولتۇستىك وڭىرلەردىڭ دەموگرافيالىق جاعدايىنا تەك اكىمدىك دەڭگەيىندە قاراۋ جەتكىلىكسىز.

ەتنيكالىق كوشى-قون ساياساتى دا جاڭا زامانعا بەيىمدەلۋى كەرەك.

قازاقستان سىرتتان، ونىڭ ىشىندە ەتنيكالىق قازاقتاردى ەلگە تارتۋ ساياساتىن جۇرگىزىپ وتىر.بىراق جاڭا كوشىپ كەلگەن ادامدى حالىق ازايىپ جاتقان سولتۇستىك اۋدانعا اپارىپ، وعان جۇمىس، تۇرعىن ءۇي جانە الەۋمەتتىك جاعداي جاسالماسا، ونى ۇزاق مەرزىمگە ۇستاپ قالۋ قيىن. ادامدى كارتاداعى بوس اۋدانعا ورنالاستىرۋ جەتكىلىكسىز. ناقتى ەكونوميكالىق ساياسات كەرەك. جۇمىس ورنى بار جەردە – ادام قالادى. مەكتەپ بار جەردە – وتباسى قالادى. جول بار جەرگە – كاسىپكەر كەلەدى. نارىق بار جەردە – اۋىل ءومىر سۇرەدى. سوندىقتان كوشى-قون ساياساتى مەن وڭىرلىك ەكونوميكالىق ساياسات ءبىر-بىرىنەن بولەك بولماۋى كەرەك.

سولتۇستىكتەگى ءۇش وبلىسقا ەرەكشە مەملەكەتتىك باعدارلاما قاجەت. دۇرىسى، اقمولا، قوستاناي جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارى ءۇشىن جەكە «سولتۇستىك قازاقستاننىڭ دەموگرافيالىق جانە ەكونوميكالىق تۇراقتىلىعى – 2035» ۇلتتىق باعدارلاماسىن ازىرلەۋ قاجەت. باعدارلامادا بەس نەگىزگى باعىت بولۋى ءتيىس. ءبىرىنشىسى – حالىقتى ۇستاپ قالۋ. اكىمنىڭ KPI جۇيەسىنە حالىقتىڭ تازا كوشى-قون كورسەتكىشى ەنگىزىلۋى كەرەك. ەكىنشىسى – اۋىل ەكونوميكاسىن قايتا قۇرۋ. بيۋدجەتتىك سۋبسيدياعا عانا سۇيەنەتىن مودەلدەن وڭدەۋ ونەركاسىبى مەن جەكە ينۆەستيتسياعا نەگىزدەلگەن مودەلگە كوشۋ قاجەت. ءۇشىنشىسى – مەكتەپ پەن الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمدى ساقتاۋ. مەكتەپتىڭ جابىلۋى تەك ەكونوميكالىق تيىمدىلىكپەن شەشىلمەۋى كەرەك. ونىڭ اۋىلدىڭ بولاشاعىنا اسەرى ەسەپتەلۋى ءتيىس. ءتورتىنشىسى – استانا ماڭىنداعى اگلومەراتسيالىق ساياسات. استاناعا جاقىن اۋىلداردىڭ باقىلاۋسىز وسۋىنە جول بەرمەي، ەلوردا مەن اقمولا وبلىسىنىڭ ورتاق كولىك، تۇرعىن ءۇي، مەكتەپ جانە ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىم جوسپارى جاسالۋى قاجەت. بەسىنشىسى – اكىمدەردىڭ جەكە جاۋاپكەرشىلىگى. اكىمدىك كەزەڭىنىڭ سوڭىندا «قانشا قاراجات يگەرىلدى؟» دەگەن سۇراقتان بۇرىن. «ءسىز باسقارعان كەزدە وڭىردە قانشا ادام قالدى جانە قانشا جاڭا جۇمىس ورنى پايدا بولدى؟» دەگەن سۇراق قويىلۋى كەرەك.

سولتۇستىككە جاڭا بۋىن مەنەدجەرلەرى كەرەك!

سولتۇستىك وبلىستاردى باسقارۋعا تەك اكىمشىلىك تاجىريبەسى بار اپپارات ماماندارىن جىبەرۋ جەتكىلىكسىز. بۇل وڭىرلەرگە ەكونوميكانى، اگرارلىق ءوندىرىستى، ينۆەستيتسيانى، لوگيستيكانى جانە دەموگرافيانى تۇسىنەتىن جاڭا بۋىن مەنەدجەرلەرى قاجەت. ويتكەنى قازىرگى ماسەلە – اكىمشىلىك باسقارۋ ەمەس. بۇل – ءوڭىردىڭ ەكونوميكالىق مودەلىن قايتا قۇرۋ ماسەلەسى. قازاقستاننىڭ سولتۇستىگى بوساپ، حالىق استاناعا كوشىپ جاتسا، ونى تەك اۋىلدىڭ پروبلەماسى دەپ قاراۋ – ستراتەگيالىق قاتەلىك. سەبەبى قازاقستاننىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعى كارتاداعى شەكارامەن عانا ولشەنبەيدى. ول سول اۋماقتا تۇراتىن ادامنىڭ سانىمەن، ەكونوميكالىق بەلسەندىلىگىمەن جانە بولاشاققا دەگەن سەنىمىمەن ولشەنەدى.

سولتۇستىكتە ادام قالماسا، مەكتەپ قالمايدى!

مەكتەپ قالماسا، اۋىل قالمايدى. اۋىل قالماسا، ەكونوميكا السىرەيدى. ال ەكونوميكا السىرەگەن جەردە حالىقتى ۇستاپ قالۋ بارعان سايىن قىمباتتاي بەرەدى. سوندىقتان بۇگىن سولتۇستىك وڭىرلەرگە جۇمسالعان ءاربىر تەڭگەنى جاي عانا بيۋدجەت شىعىنى ەمەس، قازاقستاننىڭ دەموگرافيالىق جانە ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىگىنە سالىنعان ينۆەستيتسيا رەتىندە قاراۋ كەرەك.

ال استاناعا اعىلعان حالىقتى توقتاتۋدىڭ ەڭ دۇرىس جولى – استانانىڭ قاقپاسىنا توسقاۋىل قويۋ ەمەس. ادامنىڭ تۋعان جەرىنەن كەتۋىنە سەبەپ بولمايتىنداي جاعداي جاساۋ. بۇل – اكىمدەردىڭ دە، ۇكىمەتتىڭ دە، ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ دا ورتاق جاۋاپكەرشىلىگى.   

رەداكتسيا اتىنان: قازىر سولتۇستۇكتەگى حالىق  سانىن كوبەيتۋمەن بۋراحان داقانوۆ ءوزىنىڭ «تاۋەكەل» قوعامدىق قورى ارقىلى اينالىسۋدا. ودان وزگە دە بىرنەشە جەكەلەگەن ازاماتتار اينالىسۋدا.  بىراق قوعامدىق قور ەشقاشان «سولتۇستۇككە ارنالعان ەكونوميكالىق مودەلدى» جۇزەگە اسىرا المايدى. ويتكەنى، ول جوبا مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق دامۋىمەن سايكەستەنۋى ءتيىس. بولماسا، بۇل سالادا ەش ناتيجەگە جەتۋ مۇمكىن ەمەس.

ءابدىراشيت باكىرۇلى

Abai.kz