Barsay
Ángime
Temir qalasynyng týrmesining qaranghy abaqtysynda qughyn-sýrgin jyldary qamalghan Barsay kózin júmyp, ýnsiz otyrdy.
Ishke kirgen saqshylar ony tanerteng esepke alghanda, әrdayym syrtta otyratynyn kórip, an-tang bolatyn.
— Mynanyng bir siqyry bar, — dep kýbirlesetin saqshylar.
Týnde qamaghan da, esikti bekitken ózderi. Biraq tang ata bere, ol temir qaqpanyng ar jaghynan, týrme alanynan tabylatyn. Bir kýni Temir qalasyna joghary jaqtan ókil keldi.
— Búiryq qatal! Tútqyndardy alangha jinandar!
Olar tútqyndardy alangha shygharyp, jiylys ótkizip, bәrin aidap әketpekshi bolypty. Saqshylar tútqyndardy sapqa túrghyza bastady.
Barsay eshkimning jetegine kónbegen kýii jýgirip baryp, alang ortasynda túrghan Stalin eskertkishin qúshaqtap alady da:
— Stalin agha! — dedi dauysy jarqyn shyghyp. — Mening jazyghym joq! Mynalar meni jazyqsyz qamady.
Tútqyndardyng bәri ýrpiyip, bir-birine qarady. Basqarma basshysy qabaghyn týidi.
— Ákelinder anany! — dep әmir etti eki qarauylgha. Ekeui Barsaydy qolynan tarta bergende, alyp eskertkish sәl qozghalyp, tenseldi de, әlsiz syqyr estildi.
Soldattar jalt qarady. Basqarma basshysynyng kózi sharasynan shyqty.
— Toqtandar! — dedi aighaylap. — Stalin joldastyng eskertkishin býldirip alamyz.
— Mynany nege qamaghan? — dedi ókil týtigip.
— Múny «arqasy bar adam» dep qamaghan, — dedi. — Soghys bastalghanda tylda qalyp, auyldyng malyn baqqan. Ruy — Qarakesekting Jolany.
— Bosatyndar! Kósemning mýsini júlynyp kete jazdady.
Ol týrme qaqpasynan asyqpay shyghyp, artyna qaramastan úzap bara jatty.
1928 jyldyng jazynda audan ortalyghy bolyp túrghan Jarqamystaghy bir ýide basqarmalar jinalyp, keng dastarhan jayylady.
Qúrt, may, jal-jaya, qazy-qarta — barlyghy tabaqqa toltyrylghan. Qonaqtar әngime-dýken qúryp, qymyz iship otyrghan shaqta esikting aldynda bir súlba payda boldy. Búl — Barsay edi. Ol ýnsiz ghana tórge kóz tastap, asyqpay kelip, esikting janyna qolyn juady. Basqarmalar oghan mәn bergen joq, eshqaysysy «tórlet!» demedi. Barsay bolsa janyndaghy bos oryngha jayghasyp, tabaqqa qolyn sozdy.
Sol-aq eken, kýtpegen oqigha boldy. Ystyq sorpagha malynyp túrghan semiz jilikter dir etti de, baqa-shayangha ainalyp, tabaq ishinde sekire jóneldi.
Basyn shayqap mәz bolghan Barsay baqa-shayannyng birin qaghyp jiberip, etti ala berdi. Boyy titirkenip, bir basqarma ornynan atyp túrdy shoshyp. Basqalary da qashyp ýlgerdi. Barsay jymiyp, etti jaybaraqat jey berdi.
Jarqamys auylynda bir kýnderi erekshe jaghday boldy. Basqarmalar ol kezde onyng óner kórsetuin súrap, baqsy Barsaydy qolqalaghan. Elding bәri jinalyp, qadalghysh kózderi Barsayda edi.
Ol siyrdyng aldynan kirip, artynan shyghyp, artynan kirip, aldynan shyghyp jatty. Auyl adamdary tan-tamasha bolyp, tanyrqap túrdy.
Bir sәtte Barsay siyrdyng ishine kirip, shyqpay qalypty. Júrt dýrlikken dauystarymen shulap ketti.
— Yapyrym-ay! Barsay shyqpay qaldy.
Álden uaqytta Aqbúlaq auylynan bir atty adam kelgen. Ol kelip, júrttyng nege dauryghyp túrghanyn súrapty.
— Nege shulap jatyrsyndar?
— Barsay siyrdyng ishine kirip, shyqpay jatyr, — dep aitypty júrt.
— Áne, siyrdyng astynda otyr ghoy! — dep jauap bergen attyly adam.
Barsay sol sәtte siyrdyng astynan atyp túryp:
— Tap әkenning auzy! — dep dauystapty. Júrttyng bәri ýnsiz qaldy. Biraq keyin Barsay óz qatesin aityp otyratyn.
— Men bir sózden qatelestim.
— Men ishimnen aitam: «Ya, Qúday, osy jerde túrghan Jarqamys halqynyng kózin bayla!» — degenimde, tek Jarqamys halqynyng kózi baylanghan edi.
Aqbúlaqtan kelgen búl atty adamnyng kózi baylanghan joq. Men «Ámmә» dep aitqanymda, býkil dýniyejýzining kózin baylaytyn edim, — degen eken.
Qúsmúryn tauyn jaylaghan auyl malyn aralap kele jatqan basqarma jarau attyng ýstinde, iyghynda myltyq, qasynda tóbeti men tazysyn ertip, «әlәulim!» dep әndetip kele jatyp, Soqyrqúdyqtyng túsynda Barsaymen kezdesip qalady.
Barsaydyng da iyghynda myltyq, astynda jarau at, qasynda qasqyr alatyn syrttan tóbeti bar bolatyn.
Eki adamnyng joly týiisip, itterining arasynda tóbeles bastalady. Basqarmanyng tóbeti jenilip bara jatqanda, basqarma ashulanyp, Barsaydyng iytin atyp tastaydy. Barsay da ashumen myltyghyn alyp, basqarmanyng iytin atyp tastady.
— Ákenning auzy, basqarma! — dep aighaylady Barsay.
Odan keyin óz sózin jalghastyryp:
— Myna jaqtan it german qyryp jatqanda soghys ashyp edi, endi sen qyrmaqsyng ba bizdi? — dep myltyghyn basqarmagha tiregen.
Basqarma qorqyp, shoshyp ketti. Barsaydyng týri sústy bolatyn: orta boyly, keng jauyryndy, qúlaghy qalqighan, botqyl bet, jony kýjireygen, kózderi ótkir. Ol batyl әri qaysar adam edi. Basqarma sol sәtte qanday da bir әreket jasaugha qorqyp, myltyqtyng astynda qalyp, ne isterin bilmey, ýnsiz qashyp qútylghan.
Eluinshi jyldardyng ishinde Jarqamysqa jaqyn jatqan Qarajargha kóz baylaushy, siqyrshy ónerpazdar kelip, el aldyna óner kórsetpek bolghan eken. Biraq olardyng óneri jýrmey túryp qalady. Sonda jýrgizushisi:
— Aralarynnan bir adam shyqsyn, ónerimiz jýrmey túr, — deydi.
Barsay ornynan túryp shygha salysymen, әlgi ónerding әri qaray jalghasyp ketkenin el aityp otyratyn.
Barsaydyng ómirining songhy jyldary el ishinde ótti. Múqyryda jerlengen.
Al, qyzghan kóseudi qyp-qyzyl bolghansha qyzdyryp alyp, ony tilimen jalap otyrghanyn әkem óz kózimen kórgen. Tipti, Barsaydyng eki balasynyng da sol kóseudi jalaytynyn aityp otyratyn.
Ghalymjan Kósherbayúly
Abai.kz