اڭگىمە

تەمىر قالاسىنىڭ تۇرمەسىنىڭ قاراڭعى اباقتىسىندا قۋعىن-سۇرگىن جىلدارى قامالعان بارساي كوزىن جۇمىپ، ءۇنسىز وتىردى.

ىشكە كىرگەن ساقشىلار ونى تاڭەرتەڭ ەسەپكە العاندا، ءاردايىم سىرتتا وتىراتىنىن كورىپ، اڭ-تاڭ بولاتىن.

— مىنانىڭ ءبىر سيقىرى بار، — دەپ كۇبىرلەسەتىن ساقشىلار.

تۇندە قاماعان دا، ەسىكتى بەكىتكەن وزدەرى. بىراق تاڭ اتا بەرە، ول تەمىر قاقپانىڭ ار جاعىنان، تۇرمە الاڭىنان تابىلاتىن. ءبىر كۇنى تەمىر قالاسىنا جوعارى جاقتان وكىل كەلدى.

— بۇيرىق قاتال! تۇتقىنداردى الاڭعا جيناڭدار!

ولار تۇتقىنداردى الاڭعا شىعارىپ، جيىلىس وتكىزىپ، ءبارىن ايداپ اكەتپەكشى بولىپتى. ساقشىلار تۇتقىنداردى ساپقا تۇرعىزا باستادى.

بارساي ەشكىمنىڭ جەتەگىنە كونبەگەن كۇيى جۇگىرىپ بارىپ، الاڭ ورتاسىندا تۇرعان ستالين ەسكەرتكىشىن قۇشاقتاپ الادى دا:

— ستالين اعا! — دەدى داۋىسى جارقىن شىعىپ. — مەنىڭ جازىعىم جوق! مىنالار مەنى جازىقسىز قامادى.

تۇتقىنداردىڭ ءبارى ءۇرپيىپ، ءبىر-بىرىنە قارادى. باسقارما باسشىسى قاباعىن ءتۇيدى.

— اكەلىڭدەر انانى! — دەپ ءامىر ەتتى ەكى قاراۋىلعا. ەكەۋى بارسايدى قولىنان تارتا بەرگەندە، الىپ ەسكەرتكىش ءسال قوزعالىپ، تەڭسەلدى دە، ءالسىز سىقىر ەستىلدى.

سولداتتار جالت قارادى. باسقارما باسشىسىنىڭ كوزى شاراسىنان شىقتى.

— توقتاڭدار! — دەدى ايعايلاپ. — ستالين جولداستىڭ ەسكەرتكىشىن ءبۇلدىرىپ الامىز.

— مىنانى نەگە قاماعان؟ — دەدى وكىل تۇتىگىپ.

— مۇنى «ارقاسى بار ادام» دەپ قاماعان، — دەدى. — سوعىس باستالعاندا تىلدا قالىپ، اۋىلدىڭ مالىن باققان. رۋى — قاراكەسەكتىڭ جولانى.

— بوساتىڭدار! كوسەمنىڭ ءمۇسىنى جۇلىنىپ كەتە جازدادى.

ول تۇرمە قاقپاسىنان اسىقپاي شىعىپ، ارتىنا قاراماستان ۇزاپ بارا جاتتى.
1928 جىلدىڭ جازىندا اۋدان ورتالىعى بولىپ تۇرعان جارقامىستاعى ءبىر ۇيدە باسقارمالار جينالىپ، كەڭ داستارحان جايىلادى.

قۇرت، ماي، جال-جايا، قازى-قارتا — بارلىعى تاباققا تولتىرىلعان. قوناقتار اڭگىمە-دۇكەن قۇرىپ، قىمىز ءىشىپ وتىرعان شاقتا ەسىكتىڭ الدىندا ءبىر سۇلبا پايدا بولدى. بۇل — بارساي ەدى. ول ءۇنسىز عانا تورگە كوز تاستاپ، اسىقپاي كەلىپ، ەسىكتىڭ جانىنا قولىن جۋادى. باسقارمالار وعان ءمان بەرگەن جوق، ەشقايسىسى «تورلەت!» دەمەدى. بارساي بولسا جانىنداعى بوس ورىنعا جايعاسىپ، تاباققا قولىن سوزدى.

سول-اق ەكەن، كۇتپەگەن وقيعا بولدى. ىستىق سورپاعا مالىنىپ تۇرعان سەمىز جىلىكتەر ءدىر ەتتى دە، باقا-شايانعا اينالىپ، تاباق ىشىندە سەكىرە جونەلدى.

باسىن شايقاپ ءماز بولعان بارساي باقا-شاياننىڭ ءبىرىن قاعىپ جىبەرىپ، ەتتى الا بەردى. بويى تىتىركەنىپ، ءبىر باسقارما ورنىنان اتىپ تۇردى شوشىپ. باسقالارى دا قاشىپ ۇلگەردى. بارساي جىميىپ، ەتتى جايباراقات جەي بەردى.

جارقامىس اۋىلىندا ءبىر كۇندەرى ەرەكشە جاعداي بولدى. باسقارمالار ول كەزدە ونىڭ ونەر كورسەتۋىن سۇراپ، باقسى بارسايدى قولقالاعان. ەلدىڭ ءبارى جينالىپ، قادالعىش كوزدەرى بارسايدا ەدى.

ول سيىردىڭ الدىنان كىرىپ، ارتىنان شىعىپ، ارتىنان كىرىپ، الدىنان شىعىپ جاتتى. اۋىل ادامدارى تاڭ-تاماشا بولىپ، تاڭىرقاپ تۇردى.

ءبىر ساتتە بارساي سيىردىڭ ىشىنە كىرىپ، شىقپاي قالىپتى. جۇرت دۇرلىككەن داۋىستارىمەن شۋلاپ كەتتى.

— ياپىرىم-اي! بارساي شىقپاي قالدى.

الدەن ۋاقىتتا اقبۇلاق اۋىلىنان ءبىر اتتى ادام كەلگەن. ول كەلىپ، جۇرتتىڭ نەگە داۋرىعىپ تۇرعانىن سۇراپتى.

— نەگە شۋلاپ جاتىرسىڭدار؟

— بارساي سيىردىڭ ىشىنە كىرىپ، شىقپاي جاتىر، — دەپ ايتىپتى جۇرت.

— انە، سيىردىڭ استىندا وتىر عوي! — دەپ جاۋاپ بەرگەن اتتىلى ادام.

بارساي سول ساتتە سيىردىڭ استىنان اتىپ تۇرىپ:

— تاپ اكەڭنىڭ اۋزى! — دەپ داۋىستاپتى. جۇرتتىڭ ءبارى ءۇنسىز قالدى. بىراق كەيىن بارساي ءوز قاتەسىن ايتىپ وتىراتىن.

— مەن ءبىر سوزدەن قاتەلەستىم.

— مەن ىشىمنەن ايتام: «يا، قۇداي، وسى جەردە تۇرعان جارقامىس حالقىنىڭ كوزىن بايلا!» — دەگەنىمدە، تەك جارقامىس حالقىنىڭ كوزى بايلانعان ەدى.

اقبۇلاقتان كەلگەن بۇل اتتى ادامنىڭ كوزى بايلانعان جوق. مەن «ءامما» دەپ ايتقانىمدا، بۇكىل دۇنيەجۇزىنىڭ كوزىن بايلايتىن ەدىم، — دەگەن ەكەن.

قۇسمۇرىن تاۋىن جايلاعان اۋىل مالىن ارالاپ كەلە جاتقان باسقارما جاراۋ اتتىڭ ۇستىندە، يىعىندا مىلتىق، قاسىندا توبەتى مەن تازىسىن ەرتىپ، «ءالاۋلىم!» دەپ اندەتىپ كەلە جاتىپ، سوقىرقۇدىقتىڭ تۇسىندا بارسايمەن كەزدەسىپ قالادى.

بارسايدىڭ دا يىعىندا مىلتىق، استىندا جاراۋ ات، قاسىندا قاسقىر الاتىن سىرتتان توبەتى بار بولاتىن.

ەكى ادامنىڭ جولى ءتۇيىسىپ، يتتەرىنىڭ اراسىندا توبەلەس باستالادى. باسقارمانىڭ توبەتى جەڭىلىپ بارا جاتقاندا، باسقارما اشۋلانىپ، بارسايدىڭ ءيتىن اتىپ تاستايدى. بارساي دا اشۋمەن مىلتىعىن الىپ، باسقارمانىڭ ءيتىن اتىپ تاستادى.

— اكەڭنىڭ اۋزى، باسقارما! — دەپ ايعايلادى بارساي.
ودان كەيىن ءوز ءسوزىن جالعاستىرىپ:

— مىنا جاقتان يت گەرمان قىرىپ جاتقاندا سوعىس اشىپ ەدى، ەندى سەن قىرماقسىڭ با ءبىزدى؟ — دەپ مىلتىعىن باسقارماعا تىرەگەن.

باسقارما قورقىپ، شوشىپ كەتتى. بارسايدىڭ ءتۇرى سۇستى بولاتىن: ورتا بويلى، كەڭ جاۋىرىندى، قۇلاعى قالقيعان، بوتقىل بەت، جونى كۇجىرەيگەن، كوزدەرى وتكىر. ول باتىل ءارى قايسار ادام ەدى. باسقارما سول ساتتە قانداي دا ءبىر ارەكەت جاساۋعا قورقىپ، مىلتىقتىڭ استىندا قالىپ، نە ىستەرىن بىلمەي، ءۇنسىز قاشىپ قۇتىلعان.

ەلۋىنشى جىلداردىڭ ىشىندە جارقامىسقا جاقىن جاتقان قاراجارعا كوز بايلاۋشى، سيقىرشى ونەرپازدار كەلىپ، ەل الدىنا ونەر كورسەتپەك بولعان ەكەن. بىراق ولاردىڭ ونەرى جۇرمەي تۇرىپ قالادى. سوندا جۇرگىزۋشىسى:

— ارالارىڭنان ءبىر ادام شىقسىن، ونەرىمىز جۇرمەي تۇر، — دەيدى.

بارساي ورنىنان تۇرىپ شىعا سالىسىمەن، الگى ونەردىڭ ءارى قاراي جالعاسىپ كەتكەنىن ەل ايتىپ وتىراتىن.

بارسايدىڭ ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارى ەل ىشىندە ءوتتى. مۇقىرىدا جەرلەنگەن.
ال، قىزعان كوسەۋدى قىپ-قىزىل بولعانشا قىزدىرىپ الىپ، ونى تىلىمەن جالاپ وتىرعانىن اكەم ءوز كوزىمەن كورگەن. ءتىپتى، بارسايدىڭ ەكى بالاسىنىڭ دا سول كوسەۋدى جالايتىنىن ايتىپ وتىراتىن.

عالىمجان كوشەربايۇلى

Abai.kz