«Úlys mediya» portalynyng sholushysy Samal Ibraeva hanym ózining tosyn saraptamalyq oiyn jelige saldy. Áriyne, onyng aitqan oilarynyng bәrimen kelisuge bolmas, biraq, kótergen mәselesi elimizdegi qazirgi sayasy ózgeristerge janasha bagha beredi. Abai kz. sayty óz oqyrmandaryna oy salu ýshin, sol materialdyng qazaqsha óndelgen núsqasyn jariyalaudy jón kórdi. Oqynyzdar, oy qosynyzdar...

***

Aptanyng basty sayasy tendensiyasy – Qazaqstannyng sayasy qayta qúru kezeninen memlekettik basqarudyng jana modelin is jýzinde ornyqtyru kezenine ótui. Búl ózgeris endi ekonomikany basqaru jýiesine de tikeley әser ete bastady.

Osy aptada Preziydent Qasym-Jomart Toqaev Qauipsizdik kenesi apparatynyng birqatar basshylaryn taghayyndady. Al 11 qyrkýiektegi Jarlyqpen Qauipsizdik kenesi men onyng apparatynyng qyzmetin retteytin jana erejeler bekitilip, Qauipsizdik kenesi tóraghasynyng orynbasaryna beriletin ókilettikter aiqyndaldy. Óz kezeginde viyse-preziydent Karin lauazymy boyynsha Qauipsizdik kenesining qúramyna endi.

Endi Qauipsizdik kenesi tóraghasynyng orynbasary Aida Balaeva últtyq qauipsizdik, qorghanys qabileti, zandylyq pen qúqyqtyq tәrtip salalaryndaghy memlekettik organdardyng qyzmetin ýilestiredi. Sonymen qatar Qauipsizdik kenesi tóraghasynyng sheshimderi men tapsyrmalarynyng oryndaluyn baqylaydy.

Onyng qúzyretine aqparattyq jәne kiyberqauipsizdik, derbes derekterdi qorghau, sybaylas jemqorlyq pen ekonomikalyq qylmysqa qarsy kýres, azamattyq qorghau jәne halyqaralyq yntymaqtastyq mәseleleri de kiredi. Búdan bólek, Qauipsizdik kenesi apparatynyng júmysyn ýilestiru mindeti de soghan jýkteledi. Al búl apparat tikeley memleket basshysyna baghynyp, soghan esep beredi.

Osylaysha, qalyptasyp kele jatqan jana institusionaldyq arhiytekturada Aida Balaeva últtyq qauipsizdik jýiesinde preziydentten keyingi ekinshi dengeydegi túlghagha ainalyp otyr.

Qazaqstan últtyq qauipsizdik jýiesin úiymdastyrudyn qanday modelin tandady?

Qazaqstandaghy jana qúrylymdy AQSh pen Reseydegi jýielermen salystyryp qaraugha bolady. Mәselen, amerikalyq modelide viyse-preziydent Últtyq qauipsizdik kenesining mýshesi bolyp tabylady. Alayda últtyq qauipsizdik jýiesindegi negizgi ýilestirushi qyzmetti preziydentting últtyq qauipsizdik jónindegi kenesshisi atqarady. Biraq ol institusionaldyq túrghydan viyse-preziydentten joghary túrmaydy.

Reseydegi modeli búdan ózgeshe. Onda viyse-preziydent instituty joq. Al Qauipsizdik kenesi tóraghasynyng orynbasary qyzmetin atqaratyn Dmitriy Medvedev memlekettik basqaru jýiesinde aitarlyqtay sayasy salmaqqa jәne keng ókilettikke iye.

Qazaqstannyng jana modeli búl eki jýiening eshqaysysyn tolyq qaytalamaydy. Degenmen Qauipsizdik kenesi tóraghasy orynbasarynyng ókilettigin institusionaldyq túrghydan kýsheytu jәne onyng sayasy salmaghyn arttyru sipaty jaghynan Qazaqstannyng jana qúrylymy amerikalyq modeliden góri reseylik, jalpy postkenestik tәjiriybege jaqynyraq kórinedi.

Biraq Qazaqstannyng ózindik ereksheligi bar. Bizde bir mezgilde viyse-preziydent instituty da saqtalghan jәne ol lauazymy boyynsha Qauipsizdik kenesining qúramyna kiredi. Sóitip, memlekettik basqaru jýiesinde ózindik eki dengeyli konstruksiya payda bolyp otyr. Bir jaghynan, viyse-preziydent – derbes sayasy institut. Ekinshi jaghynan, Qauipsizdik kenesi tóraghasynyng orynbasary últtyq qauipsizdik salasyndaghy memlekettik organdardyng qyzmetin tikeley ýilestiretin keng mandatqa iye.

Naqty sayasy yqpal qay institutta bolady?

Ázirge jana modelige týpkilikti bagha beruge erte. Onyng shynayy sayasy salmaghyn tek zanda nemese jarlyqta jazylghan ókilettikter emes, naqty sheshim qabyldau prosesindegi róli aiqyndaydy.

Ásirese ishki sayasat, memlekettik basqaru, ekonomika jәne kýshtik qúrylymdargha qatysty manyzdy mәselelerdi sheshuge Qauipsizdik kenesi tóraghasynyng orynbasary qanshalyqty tartylatyny manyzdy.

Demek, Qazaqstandaghy institusionaldyq qayta qúru endi jana sayasy instituttardy qúrumen shektelmey, olardyng memlekettik sheshim qabyldau jýiesindegi naqty ornyn anyqtau kezenine ayaq basty.

Biylik tranziyti jәne sayasy tepe-tendik

Osy tústa Balaeva men Karinning bolashaqtaghy róline qatysty taghy bir mәsele tuyndaydy: mysaly, preziydent viyse-preziydentke memlekettik sayasattyng belgili bir baghytyn basqarudy tapsyrdy delik. Al dәl sol uaqytta Qauipsizdik kenesi tóraghasynyng orynbasaryna últtyq qauipsizdik salasyndaghy memlekettik organdardyng qyzmetin ýilestiru qúqyghy berildi. Onda mynaday prinsipti súraq tuyndaydy: últtyq qauipsizdikke qatysty mәseleler boyynsha viyse-preziydentting qyzmetin kim ýilestiredi?

Al eger viyse-preziydent memlekettegi mәrtebesi jaghynan ekinshi sayasy túlgha bolsa, odan tómen lauazymdaghy túlgha Qauipsizdik kenesining qúzyreti shenberinde oghan mindetti tapsyrma bere ala ma? Búl – әkimshilik funksiyalardy jay ghana bólu mәselesi emes. Búl – jana memlekettik basqaru jýiesindegi sayasy iyerarhiya men ókilettikter araqatynasynyn mәselesi.

Qauipsizdik kenesining jana ókilettikteri onyng últtyq qauipsizdikti qamtamasyz etudegi negizgi instituttardyng birine ainaluy mýmkin ekenin kórsetedi. Sonymen birge onyng Qazaqstannyng bolashaq sayasy modelin qalyptastyruda, sonyng ishinde biylik tranziyti mәselesinde de erekshe ról atqaruy yqtimal. Sondyqtan memlekettik biylik ishindegi sayasy ókilettikterdi bóluding jana konfigurasiyasy barghan sayyn kýrdelene týsude.

Búl jerde oqighalargha basqa sayasy túrghydan qaraugha da bolady:

Jana arhiytektura biylikting bolashaq sabaqtastyghy mәselesi әli de týpkilikti institusionaldyq sheshimin tappaghanyn kórsetui mýmkin. Preziydent negizgi memlekettik instituttar men sayasy túlghalar arasynda ózara tejemelik әri tepe-tendik jýiesin qalyptastyryp jatqan boluy yqtimal. Múnyng astarynda aldynghy biylik tranziytining tәjiriybesi jatuy mýmkin. Birinshi preziydent biylikten ketkennen keyin sayasy yqpaldyng naqty bólinisi bastapqyda oilastyrylghan institusionaldyq qúrylymnan әldeqayda kýrdeli bolyp shyqty.

Sondyqtan býgin Qazaqstanda bolashaq tranzitting dayyn modelinen góri, sayasy kýsh ortalyqtaryn tengeru jýiesi qalyptasyp jatqan boluy mýmkin. Múnday jýie preziydentke bir jaghynan memlekettik basqarudyng baqylauda boluyn qamtamasyz etse, ekinshi jaghynan jana biylik arhiytekturasynyng ishinde naqty kýshter araqatynasynyng qalay qalyptasyp jatqanyn baqylaugha mýmkindik beredi.

Qauipsizdik kenesi jana sayasy ortalyqqa ainala ma?

Aqparat kózderining mәlimetinshe, qazir Qauipsizdik kenesi janyndaghy vedomstvoaralyq komissiyalardy, saraptamalyq kenesterdi, inspeksiyalyq jәne júmys toptaryn, sonday-aq basqa da konsulitativtik-kenesshi organdardy qalyptastyru jәne janartu júmystary jýrip jatyr. Eger búl aqparat rastalsa, onda mәsele Qauipsizdik kenesining ókilettigin formaldy týrde keneytumen ghana shektelmeydi. Onyng ainalasynda komissiyalardan, sarapshylardan jәne júmys toptarynan túratyn tarmaqtalghan jýiening qalyptasuy Qauipsizdik kenesin memlekettik basqaru jýiesindegi túraqty júmys isteytin ýilestiru, taldau jәne baqylau ortalyghyna ainaldyruy mýmkin. Búl, óz kezeginde, onyng sayasy salmaghyn aitarlyqtay arttyrady.

Sondyqtan týpkilikti mәsele – qanday ókilettikting qay institutqa bekitilgeninde emes. Basty mәsele – elding strategiyalyq sheshimderi boyynsha naqty ýilestiru men sheshim qabyldau ortalyghy qay jerde bolady?

Memleket pen qogham arasyndaghy jana kommunikasiya

Memlekettik basqaru jýiesi qayta qúrylyp jatqan tústa memlekettik instituttardyng aldynda preziydent bastamalaryn jýzege asyrudyng naqty tetikterin qysqa merzim ishinde әzirleu mindeti túr. Onyng ishinde qoghamnyng minez-qúlqy men qoghamdyq qatynastardyng jana modelin qalyptastyru, memlekettik aqparattyq kommunikasiyany kýsheytu jәne zamanauy tehnologiyalardy, sonyng ishinde jasandy intellekt mýmkindikterin paydalanu arqyly halyqpen júmystyng auqymyn keneytu mәseleleri bar.

Osy jerde taghy bir manyzdy súraq tuyndaydy: Memlekettik basqarudyng jana qúraldary ashyqtyq, qoghamdyq dialog jәne demokratiyalyq kommunikasiya qaghidattarymen qanshalyqty ýilesedi?

Biylik memlekettik instituttargha preziydent bastamalaryn iske asyrudyng naqty әri tiyimdi mehanizmderin әzirleudi talap etip otyr. Biraq búl bastamalardyng is jýzinde qalay jýzege asatyny әzirge tolyq aiqyn emes. Jana memlekettik basqaru modeli qoghammen kommunikasiya jasaudyng jana tәsilderin de qajet etedi. Alayda keybir songhy sheshimder ashyqtyq pen qoghamdyq senimdi arttyru maqsatyna qanshalyqty sәikes keletini jóninde súraq tughyzady.

Mәselen, jurnalisterding Qúryltay men Ýkimet ghimarattarynda erkin jýrip-túruyna shekteu qoi, deputattarmen jәne memlekettik qyzmetshilermen jedel súhbat jýrgizu mýmkindigin shekteu – osynday mәselelerding biri. Múnday sheshimder memlekettik instituttardyng BAQ ókilderimen ózara is-qimyldyng tiyimdi әri eki tarapqa da qolayly demokratiyalyq tetikterin izdeuding ornyna, kommunikasiyanyng jabyq modeline qaray bet búryp jatqanyn kórsetui mýmkin.

Búl sharalar jurnalisterding kәsiby dayyndyghynyng jetkiliksizdigimen jәne olardyng qoyatyn súraqtarynyng sipatymen týsindirilip otyr. Áriyne, múnday ústanymgha jekelegen deputattardyng songhy kezdegi qoghamdyq kommunikasiya barysynda ózin kәsiby túrghydan kórsete almauy da sebep boluy yqtimal.

Deputat pen jurnalist arasyndaghy dialog

Armangýl Tohtomuratqa qatysty jaghday qoghamda belgili bir rezonans tughyzdy. Onyng jurnalistpen qarym-qatynasy BAQ ókilderimen tikeley kommunikasiya jasauda birqatar mәsele bar ekenin kórsetti. Áriyne, jurnalistermen júmys isteu erejelerin qatandatugha deputattardyng edәuir bóligining sayasattaghy jana túlghalar boluy jәne olardyng jariya týrde sóileu men BAQ-pen júmys isteu tәjiriybesining jetkiliksizdigi de sebep boluy mýmkin ‑ tikeley efirde nemese jurnalistermen ashyq әngime kezinde búl senimsizdikke, qate tújyrymdargha nemese qoghamdyq rezonans tughyzatyn mәlimdemelerge alyp kelui yqtimal.

Múnday jaghday jekelegen deputattardyng ghana emes, tútas partiyalardyng bedeline әser etui mýmkin. Sonymen qatar jana ókildi organ deputattarynyng kәsiby dayyndyghyna qatysty súraq tuyndaydy.

Biraq mәselening ekinshi jaghy bar: Úzaq merzimdi perspektivada jurnalisterding deputattargha qoljetimdiligin shekteu jana sayasy instituttyng ashyqtyghyna degen kýmәndi kýsheytui mýmkin. Búl әsirese jana sayasy institut – Qúryltay ýshin manyzdy. Eger Qúryltay Qazaqstandaghy sayasy ókildikting jana mәdeniyetin qalyptastyrudy kózdese, onyng deputattary tek sheshim qabyldaugha qatysyp qana qoymay, sol sheshimderdi qoghamgha ashyq týsindire bilui kerek. Olar syn-eskertpelerge jauap beruge, qolaysyz súraqtardan qashpaugha jәne erkin aqparattyq orta jaghdayynda júmys isteuge dayyn boluy tiyis.

Sondyqtan memleketting mindeti jurnalisterding «ynghaysyz súraqtaryn» azaytu emes, memlekettik organdardyng sol súraqtargha kәsiby әri dәleldi jauap beru qabiletin arttyru boluy kerek. Jana jýiening qoghamdyq syngha qanshalyqty tótep bere alatyny jәne qoghammen ashyq dialog ornata aluy – memlekettik basqarudy qayta qúrudyng shynayy mazmúnyn kórsetetin manyzdy ólshem. Óitkeni jana basqaru modeli tek instituttardyng atauyn nemese qúrylymyn ózgertu emes, memlekettik biylikting qoghammen qarym-qatynas mәdeniyetin de ózgertui tiyis.

Qúryltay jәne deputattardyng jauapkershiligi

Osy aptada Qúryltaydyng óz reglamentin bekitkeni de belgili boldy. Oghan sәikes deputattar qabyldanghan әdep normalaryn qatang saqtap, reglament talaptaryn búzbauy tiyis. Keri jaghdayda olardyng mandatynan aiyryluy mýmkin.

Búghan VIII shaqyrylymdaghy Mәjilisting jekelegen deputattarynyng parlament minberin jeke maqsatta paydalanuy týrtki bolghan boluy yqtimal.

Ardaq Nazarovqa qatysty jaghdaydy ghana eske aludyng ózi jetkilikti. Sonday-aq Mәjilisting jalpy otyrystarynda ótkir súraqtar qoyyp, mәlimdemeler jasap, deputattyq saualdar joldaghan birmandatty okrug deputattarynyng – Baqytjan Bazarbek pen Edil Janbyrshinning jaghdaylaryn da atap ótuge bolady.

Búghan búrynghy deputat Gauhar Tanashevanyng oqighasyn qosugha bolady. Ol memleket halyqqa qamqorlyq jasamaydy degen dauly mәlimdemesinen keyin deputattyq mandatynan aiyryldy.

Áriyne, deputattardyng jauapkershiligi boluy kerek. Biraq olargha shamadan tys qysym jasau, әrbir mәlimdemesin qatang baqylaugha alu halyqtyng biyliktegi ókildik institutynyng bedeline keri әser etui mýmkin. Bir qaraghanda, múnday sharalar deputattardyng populistik mәlimdemelerine tosqauyl qoidyng tiyimdi qúraly bolyp kórinui mýmkin. Alayda onyng ekinshi saldary – halyq ókili institutynyng birtindep formaldanyp ketui. Deputat halyqtyng sózin biylikke jetkizui kerek. Al biylik halyqtyng qolaysyz, tipti ótkir súraqtaryn da esty bilui tiyis.

Sayasy qayta qúrudan ekonomikalyq qayta qúrugha

Eger 2026 jyldyng alghashqy ailaryndaghy negizgi prosester konstitusiyalyq reformamen, jana Qúryltaygha saylaumen jәne memlekettik instituttardy janartumen baylanysty bolsa, osy aptadaghy oqighalar Qazaqstannyng kelesi kezenge qadam basqanyn anghartady ‑ jana sayasy arhiytektura endi ekonomikalyq mazmúnmen tolygha bastaydy. Múnda bir mezgilde birneshe manyzdy prosess jýrip jatyr.

Janartylghan Ýkimetting alghashqy otyrysy ótti. Preziydentting qazan aiyndaghy Joldauyna dayyndyq bastaldy. Qarjy sektoryna qoyylatyn jana talaptar talqylanuda. Memleketti sifrlyq transformasiyalaudy jedeldetu mәselesi kóterildi. Jana investisiyalyq sikl turaly sóz bolyp jatyr. Halyqaralyq ekonomikalyq baylanystardy keneytuge baghyttalghan qadamdar jasaluda.

Osynyng bәri qazirgi kezenning negizgi mәselesin aiqyndaugha mýmkindik beredi ‑ Qazaqstan sayasy qayta qúru kezenin ayaqtap, endi ekonomikalyq modelidi janghyrtugha kirise me?

Al eng basty súraqtar:

Qoldanystaghy memlekettik basqaru jýiesi búl auqymdy mindetti sheshuge dayyn ba?, Qazan aiyndaghy Joldaudan ne kýtemiz?

Búghan deyin sarapshylyq jәne sayasy ortada preziydentting Qazaqstan halqyna Joldauy dәstýrli týrde qyrkýiek aiynda jariyalanuy mýmkin degen boljam aitylghan bolatyn. Alayda 11 qyrkýiekte preziydent Joldaudyng 2026 jyldyng qazan aiyna auystyrylghanyn mәlimdedi. Osylaysha onyng qyrkýiekte ótkizilui jónindegi qalyptasqan dәstýr búzyldy.

Resmy emes pikirlerge qaraghanda, búghan preziydentting qyrkýiek aiyndaghy halyqaralyq kýn tәrtibining tyghyzdyghy sebep boluy mýmkin. Biraq sarapshylar Joldaudyng keyinge qaldyryluynyng basqa da sebepterin qarastyryp otyr. Solardyng biri – Ýkimet pen memlekettik instituttargha preziydent Joldauynda úsynyluy mýmkin bastamalardy iske asyrugha qajetti naqty úsynystar men qarjy kózderin anyqtau ýshin qosymsha uaqyt qajet boluy.

Búl mәsele syrtqy ekonomikalyq ahualdyng túraqsyzdyghy jaghdayynda erekshe manyzdy. Tayau Shyghystaghy, әsirese Parsy shyghanaghyndaghy ahualdyng shiyelenisui әlemdik múnay baghasynyng odan әri ósuine әkelui mýmkin. Qazaqstan ýshin búl jaghdaydyng eki jaghy bar: bir jaghynan, múnay baghasynyng ósui eksporttyq týsim men budjet kirisin arttyrady. Ekinshi jaghynan, әlemdik naryqtardaghy túraqsyzdyq últtyq valutagha, inflyasiyalyq kýtulerge jәne makroekonomikalyq sayasatqa qysymdy kýsheytui mýmkin.

Sondyqtan Joldaudy keyinge shegeru sayasy bastamalardy dayyndaumen qatar, olardyng qarjylyq jәne makroekonomikalyq negizdiligin naqty baghalaugha mýmkindik beretin qosymsha uaqyt retinde paydalanyluy yqtimal.

Eger Joldauda auqymdy ekonomikalyq jәne әleumettik bastamalar jariyalansa, onda eng aldymen olardyng qúny men qarjylandyru kózderi turaly mәsele tuyndaydy.

Búl bastamalargha qansha qarajat qajet?

Ol qarajat qaydan alynady?

Taghy bir yqtimal sebep – jana konstitusiyalyq arhiytekturada kózdelgen memlekettik instituttardy qalyptastyru júmystaryn ayaqtau qajettiligi. Atap aitqanda, jana konstitusiyalyq organ – Halyq kenesin qúru jәne iske qosu, sonday-aq Konstitusiyalyq sot, Ortalyq saylau komissiyasy, Joghary auditorlyq palata siyaqty memlekettik organdardyng basshylary men mýshelerin taghayyndau mәseleleri bar.

Konstitusiyagha sәikes, tiyisti taghayyndaular Qúryltaydyng birinshi shaqyrylymynyng alghashqy sessiyasy ashylghannan keyin belgilengen merzim ishinde jýzege asyryluy tiyis. Demek, qazan aiyndaghy Joldau memleketting jana institusionaldyq arhiytekturasy birshama tolyq qalyptasqan jaghdayda ótui mýmkin. Búl jaghdayda onyng sayasy manyzy da arta týsedi.

Joldau jay ghana kezekti jyl sayynghy preziydent ýndeui emes, jana sayasy jýiening alghashqy auqymdy is-qimyl baghdarlamasyna ainaluy yqtimal. Konstitusiyalyq ózgerister endi naqty ekonomikalyq jәne әleumettik mazmúnmen tolyqtyryluy tiyis. Sondyqtan qazan aiynda preziydentting ne aitatyny ghana emes, sol bastamalardyng qalay jýzege asatyny manyzdy. Olardyng naqty mehanizmderi, qarjylandyru kózderi, merzimderi, jauapty memlekettik organdary, tiyimdilik kórsetkishteri jәne kýtiletin ekonomikalyq әri әleumettik nәtiyjeleri aiqyn boluy qajet.

Negizgi intriga qanday?

Bizding oiymyzsha, Joldaudyng qazan aiyna auysuy memlekettik instituttargha dayyndyq ýshin qosymsha mýmkindik berip otyr. Endi olardan jana bastamalardy jariyalau ghana emes, sol bastamalardy jýzege asyrugha qarjylyq jәne basqarushylyq túrghydan dayyn bolu talap etiledi. Sondyqtan qazan aiyndaghy jariyalanatyn Joldaudyng basty intrigasy mynada: Ol Qazaqstandaghy sayasy qayta qúrudyng jalghasy bola ma, әlde elding ekonomikalyq damuynyng naqty әri tolyqqandy josparyna ainala ma? Mәselening týiini de osynda.

Maqalany qazaqsha yqshamdap audarghan – Ábdirashit Bәkirúly

Abai.kz