«ۇلىس مەديا» پورتالىنىڭ شولۋشىسى سامال يبراەۆا حانىم ءوزىنىڭ توسىن ساراپتامالىق ويىن جەلىگە سالدى. ارينە، ونىڭ ايتقان ويلارىنىڭ بارىمەن كەلىسۋگە بولماس، بىراق، كوتەرگەن ماسەلەسى ەلىمىزدەگى قازىرگى ساياسي وزگەرىستەرگە جاڭاشا باعا بەرەدى. Abai kz. سايتى ءوز وقىرماندارىنا وي سالۋ ءۇشىن، سول ماتەريالدىڭ قازاقشا وڭدەلگەن نۇسقاسىن جاريالاۋدى ءجون كوردى. وقىڭىزدار، وي قوسىڭىزدار...

***

اپتانىڭ باستى ساياسي تەندەنتسياسى – قازاقستاننىڭ ساياسي قايتا قۇرۋ كەزەڭىنەن مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ جاڭا مودەلىن ءىس جۇزىندە ورنىقتىرۋ كەزەڭىنە ءوتۋى. بۇل وزگەرىس ەندى ەكونوميكانى باسقارۋ جۇيەسىنە دە تىكەلەي اسەر ەتە باستادى.

وسى اپتادا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى اپپاراتىنىڭ بىرقاتار باسشىلارىن تاعايىندادى. ال 11 قىركۇيەكتەگى جارلىقپەن قاۋىپسىزدىك كەڭەسى مەن ونىڭ اپپاراتىنىڭ قىزمەتىن رەتتەيتىن جاڭا ەرەجەلەر بەكىتىلىپ، قاۋىپسىزدىك كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارىنا بەرىلەتىن وكىلەتتىكتەر ايقىندالدى. ءوز كەزەگىندە ۆيتسە-پرەزيدەنت كارين لاۋازىمى بويىنشا قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ قۇرامىنا ەندى.

ەندى قاۋىپسىزدىك كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ايدا بالاەۆا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك، قورعانىس قابىلەتى، زاڭدىلىق پەن قۇقىقتىق ءتارتىپ سالالارىنداعى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قىزمەتىن ۇيلەستىرەدى. سونىمەن قاتار قاۋىپسىزدىك كەڭەسى توراعاسىنىڭ شەشىمدەرى مەن تاپسىرمالارىنىڭ ورىندالۋىن باقىلايدى.

ونىڭ قۇزىرەتىنە اقپاراتتىق جانە كيبەرقاۋىپسىزدىك، دەربەس دەرەكتەردى قورعاۋ، سىبايلاس جەمقورلىق پەن ەكونوميكالىق قىلمىسقا قارسى كۇرەس، ازاماتتىق قورعاۋ جانە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرى دە كىرەدى. بۇدان بولەك، قاۋىپسىزدىك كەڭەسى اپپاراتىنىڭ جۇمىسىن ۇيلەستىرۋ مىندەتى دە سوعان جۇكتەلەدى. ال بۇل اپپارات تىكەلەي مەملەكەت باسشىسىنا باعىنىپ، سوعان ەسەپ بەرەدى.

وسىلايشا، قالىپتاسىپ كەلە جاتقان جاڭا ينستيتۋتسيونالدىق ارحيتەكتۋرادا ايدا بالاەۆا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسىندە پرەزيدەنتتەن كەيىنگى ەكىنشى دەڭگەيدەگى تۇلعاعا اينالىپ وتىر.

قازاقستان ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسىن ۇيىمداستىرۋدىڭ قانداي مودەلىن تاڭدادى?

قازاقستانداعى جاڭا قۇرىلىمدى اقش پەن رەسەيدەگى جۇيەلەرمەن سالىستىرىپ قاراۋعا بولادى. ماسەلەن، امەريكالىق مودەلدە ۆيتسە-پرەزيدەنت ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ مۇشەسى بولىپ تابىلادى. الايدا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسىندەگى نەگىزگى ۇيلەستىرۋشى قىزمەتتى پرەزيدەنتتىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى كەڭەسشىسى اتقارادى. بىراق ول ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان ۆيتسە-پرەزيدەنتتەن جوعارى تۇرمايدى.

رەسەيدەگى مودەل بۇدان وزگەشە. وندا ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتى جوق. ال قاۋىپسىزدىك كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقاراتىن دميتري مەدۆەدەۆ مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندە ايتارلىقتاي ساياسي سالماققا جانە كەڭ وكىلەتتىككە يە.

قازاقستاننىڭ جاڭا مودەلى بۇل ەكى جۇيەنىڭ ەشقايسىسىن تولىق قايتالامايدى. دەگەنمەن قاۋىپسىزدىك كەڭەسى توراعاسى ورىنباسارىنىڭ وكىلەتتىگىن ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان كۇشەيتۋ جانە ونىڭ ساياسي سالماعىن ارتتىرۋ سيپاتى جاعىنان قازاقستاننىڭ جاڭا قۇرىلىمى امەريكالىق مودەلدەن گورى رەسەيلىك، جالپى پوستكەڭەستىك تاجىريبەگە جاقىنىراق كورىنەدى.

بىراق قازاقستاننىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى بار. بىزدە ءبىر مەزگىلدە ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتى دا ساقتالعان جانە ول لاۋازىمى بويىنشا قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ قۇرامىنا كىرەدى. ءسويتىپ، مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندە وزىندىك ەكى دەڭگەيلى كونسترۋكتسيا پايدا بولىپ وتىر. ءبىر جاعىنان, ۆيتسە-پرەزيدەنت – دەربەس ساياسي ينستيتۋت. ەكىنشى جاعىنان, قاۋىپسىزدىك كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قىزمەتىن تىكەلەي ۇيلەستىرەتىن كەڭ مانداتقا يە.

ناقتى ساياسي ىقپال قاي ينستيتۋتتا بولادى؟

ازىرگە جاڭا مودەلگە تۇپكىلىكتى باعا بەرۋگە ەرتە. ونىڭ شىنايى ساياسي سالماعىن تەك زاڭدا نەمەسە جارلىقتا جازىلعان وكىلەتتىكتەر ەمەس، ناقتى شەشىم قابىلداۋ پروتسەسىندەگى ءرولى ايقىندايدى.

اسىرەسە ىشكى ساياسات، مەملەكەتتىك باسقارۋ، ەكونوميكا جانە كۇشتىك قۇرىلىمدارعا قاتىستى ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشۋگە قاۋىپسىزدىك كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قانشالىقتى تارتىلاتىنى ماڭىزدى.

دەمەك، قازاقستانداعى ينستيتۋتسيونالدىق قايتا قۇرۋ ەندى جاڭا ساياسي ينستيتۋتتاردى قۇرۋمەن شەكتەلمەي، ولاردىڭ مەملەكەتتىك شەشىم قابىلداۋ جۇيەسىندەگى ناقتى ورنىن انىقتاۋ كەزەڭىنە اياق باستى.

بيلىك ءترانزيتى جانە ساياسي تەپە-تەڭدىك

وسى تۇستا بالاەۆا مەن كاريننىڭ بولاشاقتاعى رولىنە قاتىستى تاعى ءبىر ماسەلە تۋىندايدى: مىسالى، پرەزيدەنت ۆيتسە-پرەزيدەنتكە مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ بەلگىلى ءبىر باعىتىن باسقارۋدى تاپسىردى دەلىك. ال ءدال سول ۋاقىتتا قاۋىپسىزدىك كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارىنا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قىزمەتىن ۇيلەستىرۋ قۇقىعى بەرىلدى. وندا مىناداي ءپرينتسيپتى سۇراق تۋىندايدى: ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە قاتىستى ماسەلەلەر بويىنشا ۆيتسە-پرەزيدەنتتىڭ قىزمەتىن كىم ۇيلەستىرەدى؟

ال ەگەر ۆيتسە-پرەزيدەنت مەملەكەتتەگى مارتەبەسى جاعىنان ەكىنشى ساياسي تۇلعا بولسا، ودان تومەن لاۋازىمداعى تۇلعا قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ قۇزىرەتى شەڭبەرىندە وعان مىندەتتى تاپسىرما بەرە الا ما؟ بۇل – اكىمشىلىك فۋنكتسيالاردى جاي عانا ءبولۋ ماسەلەسى ەمەس. بۇل – جاڭا مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندەگى ساياسي يەرارحيا مەن وكىلەتتىكتەر اراقاتىناسىنىڭ ماسەلەسى.

قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ جاڭا وكىلەتتىكتەرى ونىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدەگى نەگىزگى ينستيتۋتتاردىڭ بىرىنە اينالۋى مۇمكىن ەكەنىن كورسەتەدى. سونىمەن بىرگە ونىڭ قازاقستاننىڭ بولاشاق ساياسي مودەلىن قالىپتاستىرۋدا، سونىڭ ىشىندە بيلىك ءترانزيتى ماسەلەسىندە دە ەرەكشە ءرول اتقارۋى ىقتيمال. سوندىقتان مەملەكەتتىك بيلىك ىشىندەگى ساياسي وكىلەتتىكتەردى ءبولۋدىڭ جاڭا كونفيگۋراتسياسى بارعان سايىن كۇردەلەنە تۇسۋدە.

بۇل جەردە وقيعالارعا باسقا ساياسي تۇرعىدان قاراۋعا دا بولادى:

جاڭا ارحيتەكتۋرا بيلىكتىڭ بولاشاق ساباقتاستىعى ماسەلەسى ءالى دە تۇپكىلىكتى ينستيتۋتسيونالدىق شەشىمىن تاپپاعانىن كورسەتۋى مۇمكىن. پرەزيدەنت نەگىزگى مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار مەن ساياسي تۇلعالار اراسىندا ءوزارا تەجەمەلىك ءارى تەپە-تەڭدىك جۇيەسىن قالىپتاستىرىپ جاتقان بولۋى ىقتيمال. مۇنىڭ استارىندا الدىڭعى بيلىك ءترانزيتىنىڭ تاجىريبەسى جاتۋى مۇمكىن. ءبىرىنشى پرەزيدەنت بيلىكتەن كەتكەننەن كەيىن ساياسي ىقپالدىڭ ناقتى ءبولىنىسى باستاپقىدا ويلاستىرىلعان ينستيتۋتسيونالدىق قۇرىلىمنان الدەقايدا كۇردەلى بولىپ شىقتى.

سوندىقتان بۇگىن قازاقستاندا بولاشاق ءترانزيتتىڭ دايىن مودەلىنەن گورى، ساياسي كۇش ورتالىقتارىن تەڭگەرۋ جۇيەسى قالىپتاسىپ جاتقان بولۋى مۇمكىن. مۇنداي جۇيە پرەزيدەنتكە ءبىر جاعىنان مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ باقىلاۋدا بولۋىن قامتاماسىز ەتسە، ەكىنشى جاعىنان جاڭا بيلىك ارحيتەكتۋراسىنىڭ ىشىندە ناقتى كۇشتەر اراقاتىناسىنىڭ قالاي قالىپتاسىپ جاتقانىن باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

قاۋىپسىزدىك كەڭەسى جاڭا ساياسي ورتالىققا اينالا ما؟

اقپارات كوزدەرىنىڭ مالىمەتىنشە، قازىر قاۋىپسىزدىك كەڭەسى جانىنداعى ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيالاردى، ساراپتامالىق كەڭەستەردى، ينسپەكتسيالىق جانە جۇمىس توپتارىن، سونداي-اق باسقا دا كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەسشى ورگانداردى قالىپتاستىرۋ جانە جاڭارتۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. ەگەر بۇل اقپارات راستالسا، وندا ماسەلە قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ وكىلەتتىگىن فورمالدى تۇردە كەڭەيتۋمەن عانا شەكتەلمەيدى. ونىڭ اينالاسىندا كوميسسيالاردان، ساراپشىلاردان جانە جۇمىس توپتارىنان تۇراتىن تارماقتالعان جۇيەنىڭ قالىپتاسۋى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىن مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندەگى تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن ۇيلەستىرۋ، تالداۋ جانە باقىلاۋ ورتالىعىنا اينالدىرۋى مۇمكىن. بۇل، ءوز كەزەگىندە، ونىڭ ساياسي سالماعىن ايتارلىقتاي ارتتىرادى.

سوندىقتان تۇپكىلىكتى ماسەلە – قانداي وكىلەتتىكتىڭ قاي ينستيتۋتقا بەكىتىلگەنىندە ەمەس. باستى ماسەلە – ەلدىڭ ستراتەگيالىق شەشىمدەرى بويىنشا ناقتى ۇيلەستىرۋ مەن شەشىم قابىلداۋ ورتالىعى قاي جەردە بولادى؟

مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى جاڭا كوممۋنيكاتسيا

مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسى قايتا قۇرىلىپ جاتقان تۇستا مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ الدىندا پرەزيدەنت باستامالارىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ ناقتى تەتىكتەرىن قىسقا مەرزىم ىشىندە ازىرلەۋ مىندەتى تۇر. ونىڭ ىشىندە قوعامنىڭ مىنەز-قۇلقى مەن قوعامدىق قاتىناستاردىڭ جاڭا مودەلىن قالىپتاستىرۋ، مەملەكەتتىك اقپاراتتىق كوممۋنيكاتسيانى كۇشەيتۋ جانە زاماناۋي تەحنولوگيالاردى، سونىڭ ىشىندە جاساندى ينتەللەكت مۇمكىندىكتەرىن پايدالانۋ ارقىلى حالىقپەن جۇمىستىڭ اۋقىمىن كەڭەيتۋ ماسەلەلەرى بار.

وسى جەردە تاعى ءبىر ماڭىزدى سۇراق تۋىندايدى: مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ جاڭا قۇرالدارى اشىقتىق، قوعامدىق ديالوگ جانە دەموكراتيالىق كوممۋنيكاتسيا قاعيداتتارىمەن قانشالىقتى ۇيلەسەدى؟

بيلىك مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارعا پرەزيدەنت باستامالارىن ىسكە اسىرۋدىڭ ناقتى ءارى ءتيىمدى مەحانيزمدەرىن ازىرلەۋدى تالاپ ەتىپ وتىر. بىراق بۇل باستامالاردىڭ ءىس جۇزىندە قالاي جۇزەگە اساتىنى ازىرگە تولىق ايقىن ەمەس. جاڭا مەملەكەتتىك باسقارۋ مودەلى قوعاممەن كوممۋنيكاتسيا جاساۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرىن دە قاجەت ەتەدى. الايدا كەيبىر سوڭعى شەشىمدەر اشىقتىق پەن قوعامدىق سەنىمدى ارتتىرۋ ماقساتىنا قانشالىقتى سايكەس كەلەتىنى جونىندە سۇراق تۋعىزادى.

ماسەلەن، جۋرناليستەردىڭ قۇرىلتاي مەن ۇكىمەت عيماراتتارىندا ەركىن ءجۇرىپ-تۇرۋىنا شەكتەۋ قويۋ، دەپۋتاتتارمەن جانە مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرمەن جەدەل سۇحبات جۇرگىزۋ مۇمكىندىگىن شەكتەۋ – وسىنداي ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. مۇنداي شەشىمدەر مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ باق وكىلدەرىمەن ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ ءتيىمدى ءارى ەكى تاراپقا دا قولايلى دەموكراتيالىق تەتىكتەرىن ىزدەۋدىڭ ورنىنا، كوممۋنيكاتسيانىڭ جابىق مودەلىنە قاراي بەت بۇرىپ جاتقانىن كورسەتۋى مۇمكىن.

بۇل شارالار جۋرناليستەردىڭ كاسىبي دايىندىعىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگىمەن جانە ولاردىڭ قوياتىن سۇراقتارىنىڭ سيپاتىمەن ءتۇسىندىرىلىپ وتىر. ارينە، مۇنداي ۇستانىمعا جەكەلەگەن دەپۋتاتتاردىڭ سوڭعى كەزدەگى قوعامدىق كوممۋنيكاتسيا بارىسىندا ءوزىن كاسىبي تۇرعىدان كورسەتە الماۋى دا سەبەپ بولۋى ىقتيمال.

دەپۋتات پەن جۋرناليست اراسىنداعى ديالوگ

ارمانگۇل توحتومۋراتقا قاتىستى جاعداي قوعامدا بەلگىلى ءبىر رەزونانس تۋعىزدى. ونىڭ جۋرناليستپەن قارىم-قاتىناسى باق وكىلدەرىمەن تىكەلەي كوممۋنيكاتسيا جاساۋدا بىرقاتار ماسەلە بار ەكەنىن كورسەتتى. ارينە، جۋرناليستەرمەن جۇمىس ىستەۋ ەرەجەلەرىن قاتاڭداتۋعا دەپۋتاتتاردىڭ ەداۋىر بولىگىنىڭ ساياساتتاعى جاڭا تۇلعالار بولۋى جانە ولاردىڭ جاريا تۇردە سويلەۋ مەن باق-پەن جۇمىس ىستەۋ تاجىريبەسىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى دە سەبەپ بولۋى مۇمكىن ‑ تىكەلەي ەفيردە نەمەسە جۋرناليستەرمەن اشىق اڭگىمە كەزىندە بۇل سەنىمسىزدىككە، قاتە تۇجىرىمدارعا نەمەسە قوعامدىق رەزونانس تۋعىزاتىن مالىمدەمەلەرگە الىپ كەلۋى ىقتيمال.

مۇنداي جاعداي جەكەلەگەن دەپۋتاتتاردىڭ عانا ەمەس، تۇتاس پارتيالاردىڭ بەدەلىنە اسەر ەتۋى مۇمكىن. سونىمەن قاتار جاڭا وكىلدى ورگان دەپۋتاتتارىنىڭ كاسىبي دايىندىعىنا قاتىستى سۇراق تۋىندايدى.

بىراق ماسەلەنىڭ ەكىنشى جاعى بار: ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا جۋرناليستەردىڭ دەپۋتاتتارعا قولجەتىمدىلىگىن شەكتەۋ جاڭا ساياسي ينستيتۋتتىڭ اشىقتىعىنا دەگەن كۇماندى كۇشەيتۋى مۇمكىن. بۇل اسىرەسە جاڭا ساياسي ينستيتۋت – قۇرىلتاي ءۇشىن ماڭىزدى. ەگەر قۇرىلتاي قازاقستانداعى ساياسي وكىلدىكتىڭ جاڭا مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋدى كوزدەسە، ونىڭ دەپۋتاتتارى تەك شەشىم قابىلداۋعا قاتىسىپ قانا قويماي، سول شەشىمدەردى قوعامعا اشىق تۇسىندىرە ءبىلۋى كەرەك. ولار سىن-ەسكەرتپەلەرگە جاۋاپ بەرۋگە، قولايسىز سۇراقتاردان قاشپاۋعا جانە ەركىن اقپاراتتىق ورتا جاعدايىندا جۇمىس ىستەۋگە دايىن بولۋى ءتيىس.

سوندىقتان مەملەكەتتىڭ مىندەتى جۋرناليستەردىڭ «ىڭعايسىز سۇراقتارىن» ازايتۋ ەمەس، مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ سول سۇراقتارعا كاسىبي ءارى دالەلدى جاۋاپ بەرۋ قابىلەتىن ارتتىرۋ بولۋى كەرەك. جاڭا جۇيەنىڭ قوعامدىق سىنعا قانشالىقتى توتەپ بەرە الاتىنى جانە قوعاممەن اشىق ديالوگ ورناتا الۋى – مەملەكەتتىك باسقارۋدى قايتا قۇرۋدىڭ شىنايى مازمۇنىن كورسەتەتىن ماڭىزدى ولشەم. ويتكەنى جاڭا باسقارۋ مودەلى تەك ينستيتۋتتاردىڭ اتاۋىن نەمەسە قۇرىلىمىن وزگەرتۋ ەمەس، مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ قوعاممەن قارىم-قاتىناس مادەنيەتىن دە وزگەرتۋى ءتيىس.

قۇرىلتاي جانە دەپۋتاتتاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى

وسى اپتادا قۇرىلتايدىڭ ءوز رەگلامەنتىن بەكىتكەنى دە بەلگىلى بولدى. وعان سايكەس دەپۋتاتتار قابىلدانعان ادەپ نورمالارىن قاتاڭ ساقتاپ، رەگلامەنت تالاپتارىن بۇزباۋى ءتيىس. كەرى جاعدايدا ولاردىڭ مانداتىنان ايىرىلۋى مۇمكىن.

بۇعان VIII شاقىرىلىمداعى ءماجىلىستىڭ جەكەلەگەن دەپۋتاتتارىنىڭ پارلامەنت مىنبەرىن جەكە ماقساتتا پايدالانۋى تۇرتكى بولعان بولۋى ىقتيمال.

ارداق نازاروۆقا قاتىستى جاعدايدى عانا ەسكە الۋدىڭ ءوزى جەتكىلىكتى. سونداي-اق ءماجىلىستىڭ جالپى وتىرىستارىندا وتكىر سۇراقتار قويىپ، مالىمدەمەلەر جاساپ، دەپۋتاتتىق ساۋالدار جولداعان ءبىرمانداتتى وكرۋگ دەپۋتاتتارىنىڭ – باقىتجان بازاربەك پەن ەدىل ءجاڭبىرشيننىڭ جاعدايلارىن دا اتاپ وتۋگە بولادى.

بۇعان بۇرىنعى دەپۋتات گاۋحار تاناشەۆانىڭ وقيعاسىن قوسۋعا بولادى. ول مەملەكەت حالىققا قامقورلىق جاسامايدى دەگەن داۋلى مالىمدەمەسىنەن كەيىن دەپۋتاتتىق مانداتىنان ايىرىلدى.

ارينە، دەپۋتاتتاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى بولۋى كەرەك. بىراق ولارعا شامادان تىس قىسىم جاساۋ، ءاربىر مالىمدەمەسىن قاتاڭ باقىلاۋعا الۋ حالىقتىڭ بيلىكتەگى وكىلدىك ينستيتۋتىنىڭ بەدەلىنە كەرى اسەر ەتۋى مۇمكىن. ءبىر قاراعاندا، مۇنداي شارالار دەپۋتاتتاردىڭ پوپۋليستىك مالىمدەمەلەرىنە توسقاۋىل قويۋدىڭ ءتيىمدى قۇرالى بولىپ كورىنۋى مۇمكىن. الايدا ونىڭ ەكىنشى سالدارى – حالىق وكىلى ينستيتۋتىنىڭ بىرتىندەپ فورمالدانىپ كەتۋى. دەپۋتات حالىقتىڭ ءسوزىن بيلىككە جەتكىزۋى كەرەك. ال بيلىك حالىقتىڭ قولايسىز، ءتىپتى وتكىر سۇراقتارىن دا ەستي ءبىلۋى ءتيىس.

ساياسي قايتا قۇرۋدان ەكونوميكالىق قايتا قۇرۋعا

ەگەر 2026 جىلدىڭ العاشقى ايلارىنداعى نەگىزگى پروتسەستەر كونستيتۋتسيالىق رەفورمامەن، جاڭا قۇرىلتايعا سايلاۋمەن جانە مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردى جاڭارتۋمەن بايلانىستى بولسا، وسى اپتاداعى وقيعالار قازاقستاننىڭ كەلەسى كەزەڭگە قادام باسقانىن اڭعارتادى ‑ جاڭا ساياسي ارحيتەكتۋرا ەندى ەكونوميكالىق مازمۇنمەن تولىعا باستايدى. مۇندا ءبىر مەزگىلدە بىرنەشە ماڭىزدى پروتسەسس ءجۇرىپ جاتىر.

جاڭارتىلعان ۇكىمەتتىڭ العاشقى وتىرىسى ءوتتى. پرەزيدەنتتىڭ قازان ايىنداعى جولداۋىنا دايىندىق باستالدى. قارجى سەكتورىنا قويىلاتىن جاڭا تالاپتار تالقىلانۋدا. مەملەكەتتى تسيفرلىق ترانسفورماتسيالاۋدى جەدەلدەتۋ ماسەلەسى كوتەرىلدى. جاڭا ينۆەستيتسيالىق تسيكل تۋرالى ءسوز بولىپ جاتىر. حالىقارالىق ەكونوميكالىق بايلانىستاردى كەڭەيتۋگە باعىتتالعان قادامدار جاسالۋدا.

وسىنىڭ ءبارى قازىرگى كەزەڭنىڭ نەگىزگى ماسەلەسىن ايقىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى ‑ قازاقستان ساياسي قايتا قۇرۋ كەزەڭىن اياقتاپ، ەندى ەكونوميكالىق مودەلدى جاڭعىرتۋعا كىرىسە مە؟

ال ەڭ باستى سۇراقتار:

قولدانىستاعى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسى بۇل اۋقىمدى مىندەتتى شەشۋگە دايىن با؟، قازان ايىنداعى جولداۋدان نە كۇتەمىز؟

بۇعان دەيىن ساراپشىلىق جانە ساياسي ورتادا پرەزيدەنتتىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋى ءداستۇرلى تۇردە قىركۇيەك ايىندا جاريالانۋى مۇمكىن دەگەن بولجام ايتىلعان بولاتىن. الايدا 11 قىركۇيەكتە پرەزيدەنت جولداۋدىڭ 2026 جىلدىڭ قازان ايىنا اۋىستىرىلعانىن مالىمدەدى. وسىلايشا ونىڭ قىركۇيەكتە وتكىزىلۋى جونىندەگى قالىپتاسقان ءداستۇر بۇزىلدى.

رەسمي ەمەس پىكىرلەرگە قاراعاندا، بۇعان پرەزيدەنتتىڭ قىركۇيەك ايىنداعى حالىقارالىق كۇن ءتارتىبىنىڭ تىعىزدىعى سەبەپ بولۋى مۇمكىن. بىراق ساراپشىلار جولداۋدىڭ كەيىنگە قالدىرىلۋىنىڭ باسقا دا سەبەپتەرىن قاراستىرىپ وتىر. سولاردىڭ ءبىرى – ۇكىمەت پەن مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارعا پرەزيدەنت جولداۋىندا ۇسىنىلۋى مۇمكىن باستامالاردى ىسكە اسىرۋعا قاجەتتى ناقتى ۇسىنىستار مەن قارجى كوزدەرىن انىقتاۋ ءۇشىن قوسىمشا ۋاقىت قاجەت بولۋى.

بۇل ماسەلە سىرتقى ەكونوميكالىق احۋالدىڭ تۇراقسىزدىعى جاعدايىندا ەرەكشە ماڭىزدى. تاياۋ شىعىستاعى، اسىرەسە پارسى شىعاناعىنداعى احۋالدىڭ شيەلەنىسۋى الەمدىك مۇناي باعاسىنىڭ ودان ءارى وسۋىنە اكەلۋى مۇمكىن. قازاقستان ءۇشىن بۇل جاعدايدىڭ ەكى جاعى بار: ءبىر جاعىنان, مۇناي باعاسىنىڭ ءوسۋى ەكسپورتتىق ءتۇسىم مەن بيۋدجەت كىرىسىن ارتتىرادى. ەكىنشى جاعىنان, الەمدىك نارىقتارداعى تۇراقسىزدىق ۇلتتىق ۆاليۋتاعا، ينفلياتسيالىق كۇتۋلەرگە جانە ماكروەكونوميكالىق ساياساتقا قىسىمدى كۇشەيتۋى مۇمكىن.

سوندىقتان جولداۋدى كەيىنگە شەگەرۋ ساياسي باستامالاردى دايىنداۋمەن قاتار، ولاردىڭ قارجىلىق جانە ماكروەكونوميكالىق نەگىزدىلىگىن ناقتى باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن قوسىمشا ۋاقىت رەتىندە پايدالانىلۋى ىقتيمال.

ەگەر جولداۋدا اۋقىمدى ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك باستامالار جاريالانسا، وندا ەڭ الدىمەن ولاردىڭ قۇنى مەن قارجىلاندىرۋ كوزدەرى تۋرالى ماسەلە تۋىندايدى.

بۇل باستامالارعا قانشا قاراجات قاجەت؟

ول قاراجات قايدان الىنادى؟

تاعى ءبىر ىقتيمال سەبەپ – جاڭا كونستيتۋتسيالىق ارحيتەكتۋرادا كوزدەلگەن مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردى قالىپتاستىرۋ جۇمىستارىن اياقتاۋ قاجەتتىلىگى. اتاپ ايتقاندا، جاڭا كونستيتۋتسيالىق ورگان – حالىق كەڭەسىن قۇرۋ جانە ىسكە قوسۋ، سونداي-اق كونستيتۋتسيالىق سوت، ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى، جوعارى اۋديتورلىق پالاتا سياقتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باسشىلارى مەن مۇشەلەرىن تاعايىنداۋ ماسەلەلەرى بار.

كونستيتۋتسياعا سايكەس، ءتيىستى تاعايىنداۋلار قۇرىلتايدىڭ ءبىرىنشى شاقىرىلىمىنىڭ العاشقى سەسسياسى اشىلعاننان كەيىن بەلگىلەنگەن مەرزىم ىشىندە جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس. دەمەك، قازان ايىنداعى جولداۋ مەملەكەتتىڭ جاڭا ينستيتۋتسيونالدىق ارحيتەكتۋراسى ءبىرشاما تولىق قالىپتاسقان جاعدايدا ءوتۋى مۇمكىن. بۇل جاعدايدا ونىڭ ساياسي ماڭىزى دا ارتا تۇسەدى.

جولداۋ جاي عانا كەزەكتى جىل سايىنعى پرەزيدەنت ۇندەۋى ەمەس، جاڭا ساياسي جۇيەنىڭ العاشقى اۋقىمدى ءىس-قيمىل باعدارلاماسىنا اينالۋى ىقتيمال. كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر ەندى ناقتى ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك مازمۇنمەن تولىقتىرىلۋى ءتيىس. سوندىقتان قازان ايىندا پرەزيدەنتتىڭ نە ايتاتىنى عانا ەمەس، سول باستامالاردىڭ قالاي جۇزەگە اساتىنى ماڭىزدى. ولاردىڭ ناقتى مەحانيزمدەرى، قارجىلاندىرۋ كوزدەرى، مەرزىمدەرى، جاۋاپتى مەملەكەتتىك ورگاندارى، تيىمدىلىك كورسەتكىشتەرى جانە كۇتىلەتىن ەكونوميكالىق ءارى الەۋمەتتىك ناتيجەلەرى ايقىن بولۋى قاجەت.

نەگىزگى ينتريگا قانداي؟

ءبىزدىڭ ويىمىزشا، جولداۋدىڭ قازان ايىنا اۋىسۋى مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارعا دايىندىق ءۇشىن قوسىمشا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. ەندى ولاردان جاڭا باستامالاردى جاريالاۋ عانا ەمەس، سول باستامالاردى جۇزەگە اسىرۋعا قارجىلىق جانە باسقارۋشىلىق تۇرعىدان دايىن بولۋ تالاپ ەتىلەدى. سوندىقتان قازان ايىنداعى جاريالاناتىن جولداۋدىڭ باستى ينتريگاسى مىنادا: ول قازاقستانداعى ساياسي قايتا قۇرۋدىڭ جالعاسى بولا ما، الدە ەلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ ناقتى ءارى تولىققاندى جوسپارىنا اينالا ما؟ ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى دە وسىندا.

ماقالانى قازاقشا ىقشامداپ اۋدارعان – ءابدىراشيت باكىرۇلى

Abai.kz