Jaqynda kóshede qúrt satyp jýrgen egde jastaghy әjeni kezdestirdim. Qolyndaghy dorbasyn kóterip, әr adamgha ýmitpen qarap jýr eken. Maghan da jaqyndap, ózining túrmysyn aityp, qúrtynan aludy ótindi.

Aytqan әngimesi kónilime әser etti. Qúrtty alyp jýretin ydysym da, salatyn jerim de bolmaghan son, ónimin almadym. Biraq әjeyge az da bolsa qoldau bolsyn dep, qúrttyng aqshasyn audaryp berdim. Ol kisi razylyghyn bildirip, biz óz jolymyzben kettik.

Kelesi kýni dostarymmen birge kafede manyzdy bir jobany talqylap otyrdyq. Bir kezde keshegi әjey qayta keldi. Taghy da sol әngimesin aityp, dastarqan basynda otyrghandargha qúrt úsyndy. Jigitter sypayy týrde bas tartqan edi. Sol sәtte kýtpegen jaghday boldy: әjey renjip, olargha auyr sóz aityp, qarghay bastady.

Men birden әngimege aralastym.

– Apa, keshe men sizge qúrttyng aqshasyn tólep, ózim almay ketip edim ghoy. Biraq әr adam mindetti týrde qúrt satyp alugha tiyis emes. Bireuding aqshasy bolmauy mýmkin, bireu qúrt jemeydi, endi bireuge dәl sol sәtte qajet emes shyghar, – dedim.

Sonda әjey:

– Jaraydy, saghan batamdy beremin. Biraq myna jigitter qúrt satyp alsyn, – dedi.

Osy sóz meni qatty oilandyrdy.

Bata – sauda qúraly emes. Qarghys – tauaryn ótkize almaghan adamnyng qaruy bolmauy kerek. Qazaq batany yqylaspen berip, qarghystan qoryqqan halyq edi. Al endi sol qasiyetti úghymdardy bir uys qúrttyng saudasyna baylap qoy qanshalyqty dúrys?

Men búl oqighany әleumettik jelidegi paraqshama jazdym. Oqyrmandardan óte kóp pikir keldi. Sóitsem, múnday jaghday bir qalada ghana emes, elimizding әr ónirinde kezdesedi eken. Bireulerge egde jastaghy adamdar osylay tauar úsynghan, endi bireuler bas tartqany ýshin auyr sóz estigen. Tipti ayaushylyq sezimin oyatyp, adamdardy erkinen tys satyp alugha mәjbýrleytin jaghdaylar da az emes kórinedi.

Áriyne, kóshede sauda jasap jýrgen ýlken kisilerding bәrin kinәlaugha bolmaydy. Olardyng arasynda shynymen kýnkóris qamymen jýrgen, manday terimen tabys tauyp otyrghan jandar kóp. Qart adamnyng kóshede qúrt satyp jýruining ózi qoghamdaghy әleumettik mәselelerding bar ekenin anghartady. Onyng artynda az zeynetaqy, túrmystyq qiyndyq, jalghyzdyq nemese otbasylyq jauapkershilik jatuy mýmkin. Sondyqtan múnday adamdargha týsinistikpen qarap, qoldan kelgenshe kómektesu – adamgershilik.

Biraq kómek qorqynyshtan emes, adamnyng óz qalauymen jasaluy kerek.

Eshkim ayaushylyqty qysymgha, batany saudagha, qarghysty mәjbýrleu qúralyna ainaldyrmaugha tiyis. Óitkeni bireuding qiyn taghdyry oghan basqa adamdy qorlaugha nemese qarghaugha qúqyq bermeydi.

Búl oqigha bir әjeyding nemese bir uys qúrttyng tóniregindegi mәsele emes. Ol qoghamymyzda qalyptasyp kele jatqan qauipti minezdi kórsetedi. Biz songhy kezde mәseleni sabyrmen týsindiruding ornyna dauys kóterudi, til tiygizudi, janjal shygharudy tiyimdi әdis dep qabylday bastaghandaymyz. Keybireuler aiqaylasa, boqtasa nemese qorqytsa, mәselesi tezirek sheshiledi dep oilaydy.

Al qoghamdyq әdep qayda qaldy? Ýlkenning ónegesi, kishining izeti qayda? Últtyq tәrbie men adamgha degen qúrmet qayda?

Jaqynda Viyse-preziydent ishki sayasattyng basym ýsh baghytyn atap ótip, sonyng biri retinde qoghamdyq әdep mәselesine erekshe toqtaldy. Mening oiymsha, búl – óte oryndy әri uaqytyly qoyylghan talap. Sebebi qoghamdyq әdep tek adamnyng jeke mәdeniyetine qatysty mәsele emes. Ol – qoghamnyng ishki tútastyghyn, adamdar arasyndaghy senim men ózara qúrmetti qalyptastyratyn manyzdy qúndylyq.

Býginde syrttan kelgen týrli teris minez ben dóreki qarym-qatynas ýlgileri kýndelikti ómirimizge sinip barady. Qazaq qoghamyna jat múnday qúbylystar ghasyrlar boyy qalyptasqan әdeptiligimizdi, ýlkenge qúrmet pen kishige izet dәstýrin búzbaghay. Janashyl bolamyz dep últtyq minezimizding ózeginen aiyrylyp qalmauymyz kerek.

Biz jastardy tәrbiyesiz dep jii synaymyz. Biraq jas úrpaq minezdi kimnen ýirenedi? Eger ýlkender qoghamdyq orynda auyr sóz aityp, qarghap, óz talabyn kýshpen oryndatugha tyryssa, jastargha qanday ýlgi kórsetemiz? Tәrbie tek aqyl aitumen berilmeydi. Tәrbie – kýndelikti is-әreketten kórinetin ónege.

Qazaq qoghamynda ýlken adam tek jasynyng ýlkendigimen emes, parasatymen qadirli bolghan. Aqsaqal dau tughanda eldi sabyrgha shaqyrghan, әje nemeresine meyirim men izettilikti ýiretken. Olardyng batasy adamgha demeu, sózi baghyt bolghan. Sol biyik úghymdy saqtau – býgingi buynnyng da jauapkershiligi.

Qoghamnyng mәdeniyeti ýlken minberlerde aitylghan sózdermen ghana ólshenbeydi. Ol kóshede, qoghamdyq kólikte, bazarda, dәmhanada jәne adamdardyng bir-birimen qarym-qatynasynda kórinedi. Bir-birimizding tandauymyzdy qúrmettep, kelispegen jaghdayda da әdepten aspau – órkeniyetti qoghamnyng belgisi.

Bir uys qúrt maghan ýlken súraq qaldyrdy: biz qanday qogham qúryp jatyrmyz?

Meyirimdilik әlsizdikke, bata saudagha, al qarghys qysym jasau qúralyna ainalmauy kerek. Adamdy adam etetin – onyng sózi, sabyry jәne ózgege degen qúrmeti. Osy qúndylyqtardy joghaltsaq, ornyn eshqanday zang da, aiyppúl da tolyqtyra almaydy.

Rauan Qaliyev

Abai.kz