Qytay memleketi «saqaldy qazaqstandyqtardyn» elge kiruine tosqauyl qoyyp jatyr. Áleumettik jelilerde saqaldy qazaqstandyqtardyng «Qorghas» beketinen óterde, nemese, Qytay shekarasynan ótu kezinde Qytay tarapynan saqaldaryn  qyrudy talap etkenderine shaghymdary jiyilep ketti...

Áriyne, múnday qatang tekserister býginnen oryn alghan joq Ol talap Qazaqstanmen shekaralas Shynjan-Úighyr avtonomiyalyq audanynda 2017 jyldan beri qoldanylyp kele jatyr. Ol Qytaydyng ekstremizmge qarsy ishki zandarmen baylanysty. Búl erejeler boyynsha «qalypty emes» (diny sipattaghy úzyn) saqaldar men betti tolyq jauyp túratyn kiyimderge shekteu qoyylghan. Shekaradaghy baqylau: «Qorghas» nemese basqa da ótkizu punktterindegi Qytay shekarashylary kýdikti dep tapqan adamdardan saqalyn qyrudy talap etip, búl prosesti beynebayangha týsirip alu jaghdaylary kezdesedi. Talapty oryndamaghandar elge jiberilmeydi. Onymen qosa, qalta telefondary da tekserilip, onda diny sipattaghy uaghyzdar jýktelgeni anyqtalsa – olardy da shegaradan ótkizbeydi. Tipten, 2017 jyly sәuir aiynda Qytay jaghy «ekstemizm qaupinen saqtanu» dep, eki el arasyndaghy shegarany bir aptagha jauyp qoyghany da belgili. Sondyqtan, búl is‑sharany biz janalyq dey almaymyz.

Soghan qaramastan, búl elimizdegi sauda‑sattyqpen ainalysatyn dinshilderge eleuli qiyndyqtar tughyzuda. Bizge búl jaghday jaqsy tanys, óitkeni, 2000‑shi jyldardan keyin qazaq jastary japay saqal qoya bastady.  Onymen bir mezette elimizding barlyq týpkirindegi bazarlar men sauda oryndaryndaghy eng ótimdi oryndargha da «saqaldylar» iyelik etuge kóshti. Áriyne, búl bazar nemese sauda ortalyghynyng qojayynynyn, yaghni, menshik iyesining «kenetten dinshil bolyp ketui»  әserinen oryn alghan joq. Oghan jogharghy jaqtan yqpaldy bir kýshting búiryq berip otyrghanyn júrt sezdi – eshkim qarsy sóz aitugha batpady. Odan keyingi uaqyttarda elimizde oryn alghan oqighalar so kezde payda bolghan sezikting rastyghyn dәleldep berdi...

Qazir eldegi sauda jýiesindegi búl qarqyn bәsendedi. Yaghni, búdan olardyng mýddesin shegara beketinen bastap sauda oryndaryna deyin qorghaytyn jýiening kýshi әlsiregenin bayqaugha bolady. Ol әleumettik jelilerde tarap jatqan kóptegen pikirlerden kórinis tabuda. Mysaly, kýni keshe maghan vatsap arqyly ózin «aghylshyn tilining múghalimi  Janna» dep ataghan adamnyng jazbasy jetti. Múnda da osy mәsele kóterilgen. Men jeli arqyly Jannagha ary‑beri súrau salyp kórdim, biraq, naqty avtoryn tabu mýmkin bolmady. Sondyqtan, ol jazbany qaz‑qalpynda jariyalau qajet dep sheshtim. Sebebi, múndaghy kóterilgen mәsele kóptegen adamdargha oy salatyn súraq desek bolady:

Aghylshyn mәnining múghalimi Janna:

Keshe bir saudamen ainalysatyn tanysymdy Kókbazarda kórip, sóilesip qaldym. Alghashynda tanymay qaldym, sóitsem saqalsyz kәdimgi adamgha úqsap qalghan.

— Óu, saqalyng qayda ketken?!

— Qytaygha baryp keldim. Shekaradan óterde saqalymyzdy qyrghyzyp tastady, hidjabpen kirgizbey jatyr! Qytay degen ne degen onbaghan, "haram" el edi! — dep ózinen-ózi týtigip otyr.

Shydamay kettim.

— Ói, ainalayyn-au, ol el sendershe "haram", jaman el bolsa, ne bar ol jaqta sandalyp?! Shәiindi iship, typ-tynysh Qazaqstanda otyrmaysyng ba? — dedim.

— E, men sauda jasaymyn ghoy, barmaghanda qaytemin? — deydi shirenip.

Aqsha tabugha kelgende "haram" Qytayyng zamatynda "halal" bolyp shygha keledi. Barlyq rizyghyn, nәpaqasyn solardyng zauytynan tasyp jýrip tabady da, artynsha solardyng zanyna týkirgisi keledi. Al men sol Qytaydyng tәrtibi men zanyna kelgende, basymdy iyip, riza boldym!

Qytay memleketi óz elining ishki túraqtylyghy men qauipsizdigine kelgende eshkimning kóniline qaramaydy! Dinning jeteginde ketkenderge, bóten aghymnyng iydeologiyasyn jamylyp, qoghamgha iritki salghysy keletinderge dәl sol jerde nýkte qoyady. Talap bireu: Olardyng zanyna baghynasyng ba – kir! Baghynbaysyng ba shekaranyng arghy jaghynda saqalyndy sipap otyra ber!

Bizding keybir "taquasymaqtar" óz elimizde zayyrly memleketting zandaryn mensinbey, mektepke hidjab kiygizip, saqal jiberip, donaybat kórsetkisi keledi. Al shekaranyng arghy jaghyna barghanda, saqalyn óz qoldarymen-aq sypyryp, tym-tyrys jýruge mәjbýr bolady.

Mine, búl qosstandarttylyq! Búl shynayy senim emes, jalang demonstrasiya!

Elimizding tәuelsizdigi, zayyrlylyghy men ishki tynyshtyghy bәrinen biyik. Tәrtip pen zang saltanat qúrghan jerde ghana bolashaq bar. Shekaradan ótkende zangha bas iyetinder, óz elinde de Konstitusiyany qúrmetteudi ýirensin!

Aqiqat osy, aghylyshyn tili múghalimi Jannanyng sózine alyp‑qosarymyz joq.

Ábirashit Bәkirúly, filosof

Abai.kz