قىتاي مەملەكەتى «ساقالدى قازاقستاندىقتاردىڭ» ەلگە كىرۋىنە توسقاۋىل قويىپ جاتىر. الەۋمەتتىك جەلىلەردە ساقالدى قازاقستاندىقتاردىڭ «قورعاس» بەكەتىنەن وتەردە، نەمەسە، قىتاي شەكاراسىنان ءوتۋ كەزىندە قىتاي تاراپىنان ساقالدارىن  قىرۋدى تالاپ ەتكەندەرىنە شاعىمدارى جيىلەپ كەتتى...

ارينە، مۇنداي قاتاڭ تەكسەرىستەر بۇگىننەن ورىن العان جوق ول تالاپ قازاقستانمەن شەكارالاس شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونوميالىق اۋدانىندا 2017 جىلدان بەرى قولدانىلىپ كەلە جاتىر. ول قىتايدىڭ ەكسترەميزمگە قارسى ىشكى زاڭدارمەن بايلانىستى. بۇل ەرەجەلەر بويىنشا «قالىپتى ەمەس» ء(دىني سيپاتتاعى ۇزىن) ساقالدار مەن بەتتى تولىق جاۋىپ تۇراتىن كيىمدەرگە شەكتەۋ قويىلعان. شەكاراداعى باقىلاۋ: «قورعاس» نەمەسە باسقا دا وتكىزۋ پۋنكتتەرىندەگى قىتاي شەكاراشىلارى كۇدىكتى دەپ تاپقان ادامداردان ساقالىن قىرۋدى تالاپ ەتىپ، بۇل پروتسەستى بەينەبايانعا ءتۇسىرىپ الۋ جاعدايلارى كەزدەسەدى. تالاپتى ورىنداماعاندار ەلگە جىبەرىلمەيدى. ونىمەن قوسا، قالتا تەلەفوندارى دا تەكسەرىلىپ، وندا ءدىني سيپاتتاعى ۋاعىزدار جۇكتەلگەنى انىقتالسا – ولاردى دا شەگارادان وتكىزبەيدى. تىپتەن، 2017 جىلى ءساۋىر ايىندا قىتاي جاعى «ەكستەميزم قاۋپىنەن ساقتانۋ» دەپ، ەكى ەل اراسىنداعى شەگارانى ءبىر اپتاعا جاۋىپ قويعانى دا بەلگىلى. سوندىقتان، بۇل ءىس‑شارانى ءبىز جاڭالىق دەي المايمىز.

سوعان قاراماستان، بۇل ەلىمىزدەگى ساۋدا‑ساتتىقپەن اينالىساتىن دىنشىلدەرگە ەلەۋلى قيىندىقتار تۋعىزۋدا. بىزگە بۇل جاعداي جاقسى تانىس، ويتكەنى، ء2000‑شى جىلداردان كەيىن قازاق جاستارى جاپاي ساقال قويا باستادى.  ونىمەن ءبىر مەزەتتە ەلىمىزدىڭ بارلىق تۇپكىرىندەگى بازارلار مەن ساۋدا ورىندارىنداعى ەڭ ءوتىمدى ورىندارعا دا «ساقالدىلار» يەلىك ەتۋگە كوشتى. ارينە، بۇل بازار نەمەسە ساۋدا ورتالىعىنىڭ قوجايىنىنىڭ، ياعني، مەنشىك يەسىنىڭ «كەنەتتەن ءدىنشىل بولىپ كەتۋى»  اسەرىنەن ورىن العان جوق. وعان جوعارعى جاقتان ىقپالدى ءبىر كۇشتىڭ بۇيرىق بەرىپ وتىرعانىن جۇرت سەزدى – ەشكىم قارسى ءسوز ايتۋعا باتپادى. ودان كەيىنگى ۋاقىتتاردا ەلىمىزدە ورىن العان وقيعالار سو كەزدە پايدا بولعان سەزىكتىڭ راستىعىن دالەلدەپ بەردى...

قازىر ەلدەگى ساۋدا جۇيەسىندەگى بۇل قارقىن باسەڭدەدى. ياعني، بۇدان ولاردىڭ مۇددەسىن شەگارا بەكەتىنەن باستاپ ساۋدا ورىندارىنا دەيىن قورعايتىن جۇيەنىڭ كۇشى السىرەگەنىن بايقاۋعا بولادى. ول الەۋمەتتىك جەلىلەردە تاراپ جاتقان كوپتەگەن پىكىرلەردەن كورىنىس تابۋدا. مىسالى، كۇنى كەشە ماعان ۆاتساپ ارقىلى ءوزىن «اعىلشىن ءتىلىنىڭ مۇعالىمى  جاننا» دەپ اتاعان ادامنىڭ جازباسى جەتتى. مۇندا دا وسى ماسەلە كوتەرىلگەن. مەن جەلى ارقىلى جانناعا ارى‑بەرى سۇراۋ سالىپ كوردىم، بىراق، ناقتى اۆتورىن تابۋ مۇمكىن بولمادى. سوندىقتان، ول جازبانى قاز‑قالپىندا جاريالاۋ قاجەت دەپ شەشتىم. سەبەبى، مۇنداعى كوتەرىلگەن ماسەلە كوپتەگەن ادامدارعا وي سالاتىن سۇراق دەسەك بولادى:

اعىلشىن ءمانىنىڭ مۇعالىمى جاننا:

كەشە ءبىر ساۋدامەن اينالىساتىن تانىسىمدى كوكبازاردا كورىپ، سويلەسىپ قالدىم. العاشىندا تانىماي قالدىم، سويتسەم ساقالسىز كادىمگى ادامعا ۇقساپ قالعان.

— ءوۋ، ساقالىڭ قايدا كەتكەن؟!

— قىتايعا بارىپ كەلدىم. شەكارادان وتەردە ساقالىمىزدى قىرعىزىپ تاستادى، حيدجابپەن كىرگىزبەي جاتىر! قىتاي دەگەن نە دەگەن وڭباعان، "حارام" ەل ەدى! — دەپ وزىنەن-ءوزى تۇتىگىپ وتىر.

شىداماي كەتتىم.

— ءوي، اينالايىن-اۋ، ول ەل سەندەرشە "حارام", جامان ەل بولسا، نە بار ول جاقتا ساندالىپ؟! ءشايىڭدى ءىشىپ، تىپ-تىنىش قازاقستاندا وتىرمايسىڭ با؟ — دەدىم.

— ە، مەن ساۋدا جاسايمىن عوي، بارماعاندا قايتەمىن؟ — دەيدى شىرەنىپ.

اقشا تابۋعا كەلگەندە "حارام" قىتايىڭ زاماتىندا "حالال" بولىپ شىعا كەلەدى. بارلىق ريزىعىن، ناپاقاسىن سولاردىڭ زاۋىتىنان تاسىپ ءجۇرىپ تابادى دا، ارتىنشا سولاردىڭ زاڭىنا تۇكىرگىسى كەلەدى. ال مەن سول قىتايدىڭ ءتارتىبى مەن زاڭىنا كەلگەندە، باسىمدى ءيىپ، ريزا بولدىم!

قىتاي مەملەكەتى ءوز ەلىنىڭ ىشكى تۇراقتىلىعى مەن قاۋىپسىزدىگىنە كەلگەندە ەشكىمنىڭ كوڭىلىنە قارامايدى! ءدىننىڭ جەتەگىندە كەتكەندەرگە، بوتەن اعىمنىڭ يدەولوگياسىن جامىلىپ، قوعامعا ىرىتكى سالعىسى كەلەتىندەرگە ءدال سول جەردە نۇكتە قويادى. تالاپ بىرەۋ: ولاردىڭ زاڭىنا باعىناسىڭ با – كىر! باعىنبايسىڭ با شەكارانىڭ ارعى جاعىندا ساقالىڭدى سيپاپ وتىرا بەر!

ءبىزدىڭ كەيبىر "تاقۋاسىماقتار" ءوز ەلىمىزدە زايىرلى مەملەكەتتىڭ زاڭدارىن مەنسىنبەي، مەكتەپكە حيدجاب كيگىزىپ، ساقال جىبەرىپ، دوڭايبات كورسەتكىسى كەلەدى. ال شەكارانىڭ ارعى جاعىنا بارعاندا، ساقالىن ءوز قولدارىمەن-اق سىپىرىپ، تىم-تىرىس جۇرۋگە ءماجبۇر بولادى.

مىنە، بۇل قوسستاندارتتىلىق! بۇل شىنايى سەنىم ەمەس، جالاڭ دەمونستراتسيا!

ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى، زايىرلىلىعى مەن ىشكى تىنىشتىعى بارىنەن بيىك. ءتارتىپ پەن زاڭ سالتانات قۇرعان جەردە عانا بولاشاق بار. شەكارادان وتكەندە زاڭعا باس يەتىندەر، ءوز ەلىندە دە كونستيتۋتسيانى قۇرمەتتەۋدى ۇيرەنسىن!

اقيقات وسى، اعىلىشىن ءتىلى مۇعالىمى جاننانىڭ سوزىنە الىپ‑قوسارىمىز جوق.

ءابىراشيت باكىرۇلى، فيلوسوف

Abai.kz