Esse

Osydan talay jyl búryn, ótken ghasyrdyng sekseninshi jyldary edi. Tólemish Ókeevting «Altyn kýz» filimi Almatydaghy Kino ýiine әkelindi.

Býgin oilap otyrsam, sol kýn qazaq kinosynyng tarihyndaghy erekshe bir beles eken.

Tólemish Ókeevti qazaqtyng sol kezdegi biyligi onsha jaqtyra qoymaytyn. Onyng talanty da ózgeshe edi, minezi de ózgeshe edi. Ókeev eshkimge úqsamaytyn. Onyng kinosy da eshkimge úqsamaytyn.

«Kókserek» — qazaq kinosynyng ghana emes, әlemdik kino ónerining inju-marjanyna ainalghan shygharma.

Al sol Tólemish Ókeev «Altyn kýzdin» basty róline Doshan Joljaqsynovty shaqyrdy.

Filimning syrtqy dramaturgiyasyna qarasan, alyp bara jatqan oqigha joq siyaqty. Jurnalist Múrat el aralap, adamdarmen kezdesedi, súhbat alady. Biraq mәsele oqighada emes edi.

Búl — jalghyzdyq turaly filim.

Túlgha turaly.

Uaqyt turaly.

Adamnyng óz-ózine qoyatyn súraghy turaly.

Búl — kino-poema.

Sol jyldary úly Sýimenqúl Shoqmorovtyng densaulyghy syr bere bastaghan edi. Tólemish Ókeev ózining ónerdegi serigin, dosyn, bauyryn izdegendey boldy.

Sóitip Tólemish Ókeev Doshandy tapty..

Búl kezdeysoq bekerden beker emes ti..

Búl — ónerdegi ruhany jalghastyq bolatyn.

Sochiyde bir kezde bir top kinoger bas qosqanbyz.

Týn aua úzaq otyrdyq. Janymyzda Tólemish bәikem bar. Aktrisa Aytúrghan Temirova ýsheumiz әngimelesip otyrmyz. Ortada bir bótelke koniyak.

Sol týni Tólemish Sýimenqúl men Doshan turaly kóp aitty.

«Kókserek» pen «Úlannyn» dýniyege keluinde Sýimenqúldyng enbegi kóp edi. Ekeuining arasynda erekshe shygharmashylyq baylanys boldy.

Shoqmorov — Ókeev.

Ókeev — Shoqmorov.

Sol tandemning ruhany jalghasyn men keyin Doshan men Tólemishting arasynan kórdim.

Ókeev pen Joljaqsynov.

«Altyn kýz» osy eki ónerpazdyng erekshe shygharmashylyq ýndestigin kórsetti.

Filimning әr kadry túnyp túrghan mahabbat.

Adamgha degen qúrmet.

Aqyngha degen taghzym.

Jurnalistke degen qúrmet.

Ómirge degen ókinish.

Uaqytqa degen saghynysh.

Filimning basynda telejurnalist Múrat qyrghyz halqynyng zanghar jazushylary Aaly Toqombaev pen Týgelbay Sydyqbekovten súhbat alady.

«Altyn kýz sizge ne berdi?

Siz Altyn kýzge ne berdiniz?»

Mine, filimning filosofiyasy osy eki súraqtyng ishinde jatqanday.

Jap-jas Doshan.

Kórikti jigit.

Talanty tasyp túrghan kezi.

Basynda ýlken shlyapa.

Ýstinde plash.

Key tústa Sýimenqúldyng súlbasyn kórgendey bolasyn.

Biraq ol Sýimenqúl emes.

Ol — Doshan.

Óz bolmysy, óz minezi, óz jan dýniyesi bar Doshan.

Tólemishting ókinishi men armany toghysqan tús siyaqty.

Al Doshan — Múrattyng oiynda da, boyynda da bir súraq bar:

Altyn kýz bizge ne berdi?

Biz Altyn kýzge ne berdik?

Men Doshanmen tanysqanda, ekeumiz de jas boldyq.

Konservatoriyanyng 65-bólmesinde birge túrdyq.

Bir qyzyghy, sol bólmeden keyin Qazaqstannyng eki Halyq әrtisi shyqty.

Jyldar ótken song Mәskeuge, VGIYK-ke barghanymda, Budayskaya, 3-tegi jataqhanada túrdym.

Úzyn dәliz.

Bólmeler.

Ár bólmening aldynda taqtaysha.

«Búl bólmede Vasiliy Shukshin túrghan».

«Búl bólmede Andrey Tarkovskiy túrghan».

«Búl bólmede Elem Klimov túrghan».

«Búl bólmede Larisa Shepitiko túrghan».

Ónerdegi ýlken talanttardyng taghdyry qarapayym bólmelerden bastalady eken.

Bizding de 65-bólmemiz sonday bir kishkentay әlem edi.

Doshannyng ónerdegi ýlken ústazy — anasy dese artyq emes, Hadisha Bókeeva edi.

Kenes Odaghynyng Halyq әrtisi. Memlekettik syilyqtardyng iyegeri.

Qazaq ónerining hanshayymy.

Ónerding aristokraty.

Hadisha apamyz Leningradtan tәlim aldy. Teatr mektebinen ótti.

Jastayynan ata-anasynan aiyrylghan Hadisha Irina Meyerholidtan dәris alghan.

Irina — ataqty Vsevolod Meyerholidtyng qyzy.

Osy ýlken óner mektebining tәrbiyesi Hadisha apamyzdyng boyynda erekshe iz qaldyrdy.

Al Hadisha apamyz sol tektilikti Doshangha berdi.

Tektilik degen tek kiyim nemese jýris-túrys emes. Ol — bekzattyq, bolmys-bitim, kózqaras, filosofiya.

Ol — adamgha degen qúrmet.

Ol — sabyr.

Ol — izgilik.

Ol — jastargha ýlgilik.

Ol — óner aldyndaghy jauapkershilik.

Al Doshannyng tughan anasy Jazira apamyzdyng orny bólek.

Úzyn boyly.

Az sóilep, kóp tyndaytyn, meyirimdi, ghajap jan edi.

Meni óz balasynday jaqsy kórdi.

Keyde tipti Doshangha aitpaytyn syryn maghan aitatyn.

Botanikalyq bulivardaghy eki bólme men ýshin әli kýnge deyin ystyq.

Óitkeni ol jerde Jazira apamnyng aq peyili qaldy.

Dastarqany qaldy.

Men ol kisining balasynday bolyp kettim.

Doshannyng taghy bir ýlken ústazy — Abdolla Qarsaqbaev.

Ol Doshandy birden tanydy.

Eshkimge belgisiz jas jigitti «Bandyny qughan Hamittin» basty róline bekitti.

Búl shygharma oqyrman qauymgha tanys dýniye. Sәken Seyfullinning «Tar jol, tayghaq keshuden» keyingi shygharmasy. Moskvalyq Anatoliy Stepanov jazghan. Alayda filimning ón boyy qazaqy. Ár kadr, әr kórinis, әr detalidan qazaq iysi shyghyp túrghan dýniye.

Búl — qazaq kinosyndaghy vesternning bastauy desek, artyq emes.

Filim bastalghan alghashqy sәtten-aq Núrghisa Tilendiyevting ghajap muzykasy zaldy kernep ketetin.

Ár zamannyng óz qaharmany bolady.

Hamit — sonday obraz.

Bir jaghynda dalanyng erkin taghysynday Qúdire.

Ekinshi jaghynda — Hamiyt.

Jalghyzdyq.

Óz pozisiyasyna adaldyq.

Hamit — Sәken Seyfullindey, Iliyas pen Beyimbettey jana ómirdi kóksegen, baqytty qogham qúram dep jýrip, basyn ólimge tikken túlgha…

Minez… Osy filimdegi minez — Doshandiki. «Balany tughanmen, minezin tumaysyn» demekshi, Hamit birbetkey, aitqanynan qaytpaytyn… Qúddy Doshan dersin.

Sondyqtan búl filimdi jastar jaqsy kórdi.

Doshan sol jastardyng kumiyrine ainaldy.

El-júrt balalaryna Doshan dep at qoydy.

Kaskadersiz trukterdi ózi jasady.

Attan qúlaytyn bir sahna esimde.

Dubli.

Taghy bir dubli.

Songhy dublide Doshan qúlaghan jerde tas bolghan eken.

Belin auyrtyp aldy.

Eger osy kýnge deyin beli syrqyrap qoyatyn bolsa, sol kýnderding janghyryghy shyghar dep oilaymyn.

Mening әkem soghysty da, repressiyany da bastan ótkergen adam edi.

Men ol kezde Mәskeude studentpin.

Papam auyra bastady.

Kýnnen-kýnge aryqtap, eki beti sualyp ketti.

Sasyp-salbyrap, asty-ýstine týsemiz.

Bir kýni Doshangha telefon shaldym.

— Doshan, jaghday osynday…

Ol kóp sóz aitqan joq.

Taksiymen ýige keldi.

Qolynda dombyrasy bar.

Papam ony kórgende qatty quandy.

Tósekte jatqan basyn kóterip, dastarqannyng shetine otyrdy.

Apam jayghan dastarqannan shay ishtik.

Sosyn Doshan dombyrasyn qolyna aldy.

Doshannyng qonyr dauysy bólmening ishin aralap, as ýige syimay, kelesi bólmege bógelmey bardy. Án otshashuday shashylyp, manaydy týgel aralap, jeldetkishten syrtqa susyp bara jatty…

Dalamnyng iysi búrqyrap,
Qarttarym aman-sau jýrshi…

Apam da әnge elitip, toqtap qaldy.

Kózine kelgen jasyn oramalymen sýrtedi.

Papam terezening syrtyna qaray beredi.

Kóktem edi.

Almatynyng qary ketip, manaydaghy tal-terek býrshik atyp jatqan kez. Kólenkeli key jerlerde qara kýreng qardyng súlbasy qarayady…

Ómir kezek.

Tabighat zany.

Kiyesi de onyng sendersin,
IYesi de onyng sendersin…

Ákem jaryqtyq Doshandy qúshaqtay berdi.

Búl әkemning ómirindegi baqytty sәtterining biri shyghar… Óitkeni әn mening әkem sekildi maydan keshken, repressiyanyng otyna sharpylsa da, aman jetken qarttar jayly bolatyn. Ákem soghan riza boldy. Búl mening eng jaqyn adamymnyng songhy tyndaghan rekviyemi edi.

Búl әnning sózinde de, sazynda da qazaqtyng jany bar…

Saghynysh bar.

Suret bar.

Últtyq filosofiya bar.

Saghy Jiyenbaevtyng sózi.

Doshannyng әueni.

Búl әn mәnin de, maghynasyn da eshqashan joghaltqan emes.

Tólemish Ókeev keyin Doshandy taghy shaqyrdy.

Búl joly — «Aq barystyng әuleti», yaghny «Qojajash» turaly anyz filimi bolatyn.

Doshan múnda Múzdybay esimdi qariyany oinady.

Jap-jas jigit qarttyng rólinde.

Mine, akterlik ónerding ghajaby osy.

Bir obrazdan ekinshi obrazgha enu… ótu… ózgeru… ósu…

Ókeev Doshannyng osy qasiyetin dәl tanydy.

Búl — filosofiyalyq әfsana.

Tabighat-Ana turaly tolghau.

Qyrghyzdyng kóne eposyndaghy anshy Qojajashtyng taghdyry.

Adam men tabighattyng tartysy.

Anshy men annyng araqatynasy.

Adamnyng tabighat aldyndaghy jauapkershiligi.

Shynghys Aytmatovtyng «Aq kemesindegi» Búghy anamen ýndesip jatqanday.

Tólemishting kinosy da, Doshannyng oiyny da syrtqy oqighadan góri ishki dýniyege jaqyn edi.

Doshan Konservatoriyanyng akterlik kursyn bitirgen song Jastar teatrynda qaldy.

«Joly bolar jigitting jengesi shyghar aldynan» degen sóz bar…

Ol kezde TUZ Gýljihan Ábuevna basshy boldy..

Talantty rejjisslar men artisterdi jinay bildi..Ol kezde Baydilda Qaltaev, Salima Sattarova, Ámina Ómirzaqova, Aqqaghaz Mambetova, Múhtar Baqtygereev, Mәkil Qúlanbaevtyng keremet kezi tin..

Jәne osy teatrda Altynbek Kenjekov, Raisa Múhamediyarova, Núrqanat Jaqypbay, Ghaziza Ábdinәbiyeva, Lidiya Qadenova siyaqty ónerpazdardyng júldyzy janghan sәti bolatyn.

Doshan sol ortadan ótti.

Býgingi zamandaghyday telefon joq.

Biraq bir-birimizdi bәribir tez tabatynbyz.

Bir kýni Mәskeude «Mosfilimdegi» montaj bólimining telefony shyr ete qaldy.

— Taqa, men Mәskeuge keldim.

— Qaydasyn?

— «Mosfilimdemin».

Mening sol kezde qyzmettik, kezekshi «Volgam» bar.

Ardager kiynematografisterding ýiinde túratynmyn.

Naghyz «macho» kezim.

Tamaq dayyn.

Bir bólme.

Keremet jaghday.

Doshan ekeumiz bólmege keldik.

Shay ishtik.

Ángimelestik.

Búl onyng ómirindegi qiyn kezenderding biri edi.

Jazira apamyzdyng ómirden ótken kezi. Soltýstik Múzdy múhiytqa baryp, alty ay jýrdi. «Teniz jaghalay jýgirgen targhyl tóbette» basty rólderding birin somdaydy.

Bólmede jalghyz keruet. Matrasty edenge tósep, qatar jattyq.

Týn.

Mәskeu.

Ýnsizdik.

Bir kezde Doshan:

— Taqa…

— Ne?

— Úiyqtap qalghan joqsyng ba?

— Jogha…

— Men bir qyzben tanystym.

— Sodan?

— Aty Qaragóz.

Sol týni Qaragóz turaly úzaq sóilestik.

Doshannyng kónili ketkenin sezdim.

Al Mәskeude kýz bolatyn.

Jerding de, kókting de týsi sap-sary.

Japyraqtar tógilip jatyr.

Azdap jel.

Daladan sirkirep jaughan jauynnyng dybysy estiledi…

Men osylay «Altyn kýzde» Qaragózben syrttay tanystym…

Oylan, balam…
Ómir degen ótpeli.
Búl ómirge kimder kelip ketpedi?
Qayta oralmas búl ómirding jastary-ay,
Qayta oralmas búl ómirding kóktemi…
Oylan, balam…

Kenes Dýisekeev pen Shómishbay Sariyev búl әndi Doshangha arnayy bergendey edi.

Bәlkim, búl әn Doshannyng óz taghdyryna da ainalghan shyghar.

Jastyq.

Uaqyt.

Ótken kýn.

Ótpeli ómir.

Altyn kýz.

Doshan keyin Ghabit Mýsirepov atyndaghy Balalar men jasóspirimder teatryn basqardy.

Búl onay uaqyt emes edi.

El qinalghan elen-alang kezender…

Óner de tyghyryqqa tirelgen.

Teatrlargha aqsha joq.

Jalaqy joq.

Spektakli qongha mýmkindik az.

Kórermen zaly suyq.

Teatrdyng bir basynan kirgen jel ekinshi basynan shyghatyn zaman bolghan.

Osynday qiyn uaqytta diyrektor Joljaqsynov teatrdy saqtap qaldy.

Artisterge qamqor boldy.

Óner adamdaryn qorghay bildi.

Men búl jerde bireudi maqtap, bireudi jamandaghym kelmeydi.

Biraq tarihtyng da óz shyndyghy bar.

Búrynghy teatr basshysy Qasym Jәkibaev pen Raisa Múhamediyarovany shygharyp jibergen edi.

Qasym agha — sol teatrdyng shymyldyghyn ashqan akterlerding biri.

Alghashqy qoyylym — «Altyn kiltte» oinaghan daraboz.

Qazaq ónerine adal qyzmet etken, oqyghany men týigeni mol akter.

Raisa Múhamediyarova — tek TUZ-ding ghana emes, qazaq aruynyng simvoly.

Ghabit Mýsirepovting muzasy.

Qazaq ónerining muzasy.

Dublyaj ónerining korolevasy.

Kezinde qazaq tilin bilmey kelgen qarshaday qyzdyng keyin qazaq dublyajynyng aituly túlghasyna ainaluynyng ózi — ýlken enbek, manday ter.

Doshan diyrektor bolghanda osy eki talantty teatrgha qayta shaqyrdy.

Búl onyng alghashqy sheshimderining biri boldy.

Meninshe, búl jay ghana kadrlyq sheshim emes.

Búl — ótken qatelikti týzeu bolatyn.

Búl — teatrdyng ertenine degen senim edi.

Doshan Jamal Bektasovagha da tughan balasynday qamqor boldy.

Jamal apanyng jalghyz úly qaytys bolghanda, qasynan tabyldy.

Keyin Jamal apanyng «Qazaqstannyng Halyq әrtisi» ataghyn aluyna da múryndyq boldy.

Jamal apa Doshandy ómirining sonyna deyin «balam» dep ótti.

Búl — eng joghary senim edi.

Doshan — jaqsy anshy.

Búl qasiyeti әkesi Qalidan júqqan serilikting bir qyry shyghar.

Qazaqta anshylyqtyng da óz mektebi bar.

Ghabit aghadan, Elubaydan qalghan dәstýr.

Dinmúhamed Qonaev pen Asqarov sekildi azamattardyng da sayatshylyqpen baylanysty әngimeleri bar.

Doshan kýzde de, kóktemde de qúsqa shyghady.

Qysta qasqyr men qabangha barady.

Keyde ýiden bir apta, on kýnge ketedi.

Búl — Doshannyng týleytin… týrlenetin shaghy.

Sar qamystyng ýstinde saghattap qozghalmay jatu — kez kelgen adamnyng qolynan kele bermeydi.

Oghan sayatshynyng sabyry kerek.

Tózimi kerek.

Búl — qazaqtyng ghasyrdan ghasyrgha jetken kóne dәstýri.

Er jigitting bir qyry.

Al býgin she?

Býgin biz Doshannyng san týrli obrazyn kórdik.
1972 «Arman asuy» epizod
1974 «Búlaq» epizod
1975 «Gauhartas» Áskerbek
1979 «Daladaghy qughyn» Hamiyt
1979 «Sheshushi aiqas» epizod
1979 «Chempion» Iliyas Shәripúly
1980 «Altyn kýz» epizod
1982 «Kóriskenshe qosh bol, Medeu» Kәrim
1983 «Ay astyndaghy ýi» Dәuit
1983 «Ótelmegen paryz» Núrlan
1984 «Jarqyraghan әlem» Akunahara
1984 «Aq ilbisting túqymy» Múndyzbay
1984 «Adamy faktor» Niyazov
1986 «Mahabbat qiyaldary» Qoja Zulifiqar
1986 «Poterpevshie pretenziy ne iymeiyt» Iliyas Sahmetovich Sadykov
1987 «Pro lubovi, drujbu y sudibu» Kerim
1990 «Pegiy pes, begushiy kraem morya» әke
1998 «Ompa» Dәuirbek Aqynov
2005 «Kóshpendiler» Galdan Seren
2009 «Birjan sal» Birjan sal, әri rejisser
2015 «Qúnanbay» Qúnanbay, әri rejisser
2016 «Qazaq handyghy. Almas qylysh» Shaybaniy

Taghy qanshama keyipker…bar...

Olardy tize bersek, tang atar.

Biraq mening esimnen shyqpay túrghany — «Altyn kýz».

Sol filimdegi telejurnalist Doshan..

Basynda ýlken shlyapa.

Ýstinde plash.

Kamera aldynda túrghan jigit manayyna emes..

Ótken ómirge emes, ertenge kóz salghanday…

Kóp ishinen keshegi Aaly Toqombaevty, Tólemish pen Bolatty, Hadisha men Men Don Ukty, Toqpanov pen Shoqybaevty izdep jýrgen siyaqty…

Sol kezde Tólemish Ókeev Doshangha súraq qoya ma eken?

«Altyn kýz saghan ne berdi?»

Altyn kýz bizge ne berdi?

Ómirding de óz «Altyn kýzi» bolady.

Búl kez — tabighattyng tolghan kezi, toqshylyqtyng shaghy.

Egin jinalghan.

Aq molayghan.

Jer-ana tynystaghan.

Jan-januar qomdanghan.

Al er azamattyng da sonday bir shaghy bolady…

Býgin — Doshannyng Altyn kýzi.

Ónerding kemeline keletin shaghy.

Bayaghyda «Altyn kýzinde» jap-jas Doshan:

«Bizge ne berdin?»

degen súraqtyng aldynda túrghan bolatyn. Eger osy súraqty býgin Doshangha qoysaq…

Oghan onyng somdaghan jýzdegen obrazy, sahnadaghy ghúmyry, kinosy, әni, shәkirtteri, dostary, birge jýrgen serikteri jauap beredi.

Altyn kýz — tabighattyng eng súlu shaghy.

Adamnyng da eng súlu shaghy bolady.

Meninshe, Doshannyng Altyn kýzi — dәl sonday kezen.

Tek Doshannyng ghana emes.

Búl — qazaq ónerining de shuaqty shaghy.

Óitkeni óner adamynyng ghúmyry jyldarmen emes, halyqtyng jýreginde qalghan izben ólshenedi.

Al Doshannyng izi bar.

Kinosynda bar.

Teatrynda bar.

Áninde bar.

Dostyghynda bar.

Adamdargha jasaghan jaqsylyghynda bar.

Sondyqtan…

Altyn kýz, bizge ne berdin?

Doshannyng Altyn kýzi — qazaq ónerining altyn kýzi.

Talghat Temenov,

Qazaqstannyng Halyq әrtisi, kinorejisser

Abai.kz